મહાભારત · અધ્યાય 14.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.37.1
तदव्यक्तमनुद्रिक्तं सर्वव्यापि ध्रुवं स्थिरम् ।
नवद्वारं पुरं विद्यात्त्रिगुणं पञ्चधातुकम् ॥ १४.३७.१ ॥
તે અવ્યક્ત, અનુદ્રિક્ત (અધિક નહીં), સર્વવ્યાપી, ધ્રુવ અને સ્થિર છે. નવ દ્વારવાળા આ પુરને ત્રિગુણમય અને પંચધાતુક જાણવું.
14.37.2
एकादशपरिक्षेपं मनोव्याकरणात्मकम् ।
बुद्धिस्वामिकमित्येतत्परमेकादशं भवेत् ॥ १४.३७.२ ॥
અગિયાર પ્રાકારોથી ઘેરાયેલું, મન અને વિવેચન જેનું સ્વરૂપ છે, બુદ્ધિ જેની સ્વામિની છે—આ જ પરમ અગિયારમું છે.
14.37.3
त्रीणि स्रोतांसि यान्यस्मिन्नाप्यायन्ते पुनःपुनः ।
प्रनाड्यस्तिस्र एवैताः प्रवर्न्तते गुणात्मिकाः ॥ १४.३७.३ ॥
આમાં રહેલા ત્રણ સ્રોતો, જેમના દ્વારા આ વારંવાર પોષાય છે—એ જ ત્રણ મુખ્ય નાડીઓ છે; ગુણસ્વભાવથી તેઓ પ્રવર્તે છે.
14.37.4
तमो रजस्तथा सत्वं गुणानेतान्प्रचक्षते ।
अन्योन्यमिथुनाः सर्वे तथाऽन्योन्यानुजीविनः ॥ १४.३७.४ ॥
તમસ, રજસ અને સત્ત્વ—આ ગુણોને તેઓ કહે છે. આ બધા એકબીજાની જોડ છે અને એકબીજા પર આધારિત જીવે છે.
14.37.5
अन्योन्यापाश्रयाश्चापि तथाऽन्योन्यानुवर्तिनः ।
अन्योन्यव्यतिषक्ताश्च त्रिगुणाः पञ्चधातवः ॥ १४.३७.५ ॥
તે એકબીજા પર આધારિત, એકબીજાને અનુસરનારા અને એકબીજામાં ભળેલા છે; ત્રિગુણમય પાંચ ધાતુઓ પણ એવી જ છે.
14.37.6
तमसो मिथुनं सत्वं सत्वस्य मिथुनं रजः ।
रजसश्चापि सत्वं स्यात्सत्वस्य मिथुनं तमः ॥ १४.३७.६ ॥
તમસનો જોડીદાર સત્ત્વ છે, સત્ત્વનો જોડીદાર રજસ છે; રજસનો જોડીદાર પણ સત્ત્વ છે, અને સત્ત્વનો જોડીદાર તમસ છે.
14.37.7
नियम्यते तमो यत्र रजस्तत्र निवर्तते ।
नियम्यते रजो यत्र सत्वं तत्र प्रवर्तते ॥ १४.३७.७ ॥
જ્યાં તમસ નિયંત્રિત થાય છે ત્યાં રજસ પાછું હટે છે. જ્યાં રજસ નિયંત્રિત થાય છે ત્યાં સત્ત્વ પ્રવર્તે છે.
14.37.8
नैशात्मकं तमो विद्यात्त्रिगुणं मोहसंज्ञितम् ।
अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु।
तामसं रूपमेतत्तु दृश्यते चापि सङ्गतम् ॥ १४.३७.८ ॥
તમસને રાત્રિસ્વભાવનું જાણવું; તે ત્રિગુણમય છે અને મોહ નામે ઓળખાય છે. તે અધર્મનું લક્ષણ ધરાવે છે અને પાપકર્મોમાં નિયત રહે છે. આ જ તામસ રૂપ છે, અને તે દેખાય પણ છે.
14.37.9
प्रकृत्यात्मकमेवाहू रजः पर्यायकारकम् ।
सत्त्वे तु सर्वभूतेषु दृश्यमुत्पत्तिलक्षणम् ॥ १४.३७.९ ॥
રજસ પ્રકૃતિ-સ્વરૂપ જ કહેવાય છે; તે પરિવર્તન કરાવનાર છે. પરંતુ સત્ત્વમાં સર્વ ભૂતોમાં ઉત્પત્તિનું લક્ષણ દેખાય છે.
14.37.10
प्रकाशं सर्वभूतेषु लाघवं श्रद्धधानता ।
सात्विकं रूपमेवं तु लाघवं साधुसंमितम् ॥ १४.३७.१० ॥
સર્વ ભૂતોમાં પ્રકાશ, લઘુતા અને શ્રદ્ધા હોય છે. આ જ સાત્ત્વિક રૂપ છે; લઘુતા સાધુઓને સંમત છે.
14.37.11
एतेषां गुणतत्त्वानि वक्ष्यन्ते तत्त्वहेतुभिः ।
समासव्यासयुक्तानि तत्त्वतस्तानि बोधत ॥ १४.३७.११ ॥
આ ગુણોના તત્ત્વો તત્ત્વજ્ઞ વિદ્વાનો દ્વારા સંક્ષેપ અને વિસ્તાર બંને સહિત કહેવાશે. તેમને યથાર્થ રીતે સમજો.
14.37.12
सम्मोहो ज्ञानमत्यागः कर्मणामविनिर्णयः ।
स्वप्नः स्तंभो भयं लोभः शोकः सुकृतदूषणम् ॥ १४.३७.१२ ॥
સંમોહ, જ્ઞાનત્યાગ, કર્મોમાં નિર્ણયનો અભાવ, નિદ્રા, જડતા, ભય, લોભ, શોક અને સત્કર્મનું દૂષણ.
14.37.13
अस्मृतिश्चाविपाकश्च नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता ।
निर्विशेषत्वमन्धत्वं जघन्यगुणवृत्तिता ॥ १४.३७.१३ ॥
વિસ્મૃતિ, અપરિપક્વતા, નાસ્તિકતા, અસંગત વર્તન, વિવેકહીનતા, અંધાપો, હલકા ગુણોનું વર્તન.
14.37.14
अकृते कृतमानित्वमज्ञाने ज्ञानमानिता ।
अमैत्री विकृतो भावो ह्यश्रद्धा मूढभावना ॥ १४.३७.१४ ॥
ન કરેલામાં કર્યાનો અભિમાન, અજ્ઞાનમાં જ્ઞાની હોવાનો અહંકાર, મૈત્રીનો અભાવ, વિકૃત ભાવ, શ્રદ્ધાનો અભાવ, મૂઢ કલ્પના.
14.37.15
अनार्जवमसंज्ञत्वं कर्म पापमचेतना ।
गुरुत्वं सन्नभावत्वमवशित्वमवाग्गतिः ॥ १४.३७.१५ ॥
કુટિલતા, જાગૃતિનો અભાવ, પાપકર્મ, અચેતનતા, જડતા, અવસાદ, પરવશતા, અધોગતિ.
14.37.16
सर्व एते गुणा वृत्तास्तामसाः सम्प्रकीर्तिताः ।
ये चान्ये विहिता भावा लोकेऽस्मिन्भावसंज्ञिताः ॥ १४.३७.१६ ॥
આ લોકમાં ભાવ નામે ઓળખાતા અન્ય ભાવો અને આ બધા ગુણો તામસિક કહેવાયા છે.
14.37.17
तत्रतत्र नियम्यन्ते सर्वे ते तामसा गुणाः ।
परिवादकथा नित्यं मेवब्राह्मणवैरिता ॥ १४.३७.१७ ॥
તે બધા તામસિક ગુણો ઠેરઠેર નિયંત્રિત થાય છે; સતત નિંદાની વાતો અને બ્રાહ્મણો પ્રત્યે વૈર.
14.37.18
अत्यागश्चातिमानश्च मोहो मन्युस्तथाऽक्षमा ।
मत्सरश्चैव भूतेषु तामसं वृत्तमिष्यते ॥ १४.३७.१८ ॥
ત્યાગનો અભાવ, અતિ અભિમાન, મોહ, ક્રોધ, તેમજ ક્ષમાનો અભાવ અને જીવો પ્રત્યે મત્સર — આ તામસિક આચરણ ગણાય છે.
14.37.19
वृथारम्भा हि ये केचिद्वृथा दानानि यानि च ।
वृथाभक्षणमित्येतत्तामसं वृत्तमिष्यते ॥ १४.३७.१९ ॥
જે કોઈ નિરર્થક આરંભ કરે છે, નિરર્થક દાન આપે છે, અને નિરર્થક ભક્ષણ કરે છે—આ તામસ આચરણ કહેવાય છે.
14.37.20
अतिवादोऽतितिक्षा च मात्सर्यमभिमानिता ।
अश्रद्दधानता चैव तामसं वृत्तमिष्यते ॥ १४.३७.२० ॥
અતિવાદ, અતિતિક્ષા (અસહિષ્ણુતા), મત્સર, અભિમાન અને શ્રદ્ધાહીનતા—આ પણ તામસ આચરણ કહેવાય છે.
14.37.21
एवंविधाश्च ये केचिल्लोकेऽस्मिन्पापकर्मिणः ।
मनुष्या भिन्नमर्यादास्ते सर्वे तामसाः स्मृताः ॥ १४.३७.२१ ॥
આ લોકમાં આવા જે કોઈ પાપકર્મી અને મર્યાદા તોડનારા મનુષ્યો છે, તે સૌ તામસ કહેવાયા છે.
14.37.22
तेषां योनीः प्रवक्ष्यामि नियताः पापकर्मिणाम् ।
अवाङ्निरयभावा ये तिर्यङ्निरयगामिनः। ॥ १४.३७.२२ ॥
પાપકર્મીઓની નિશ્ચિત યોનિઓ હું કહીશ—જે અધોનરક સ્વભાવવાળી છે અને તિર્યક્ તથા નરકગતિ તરફ જનારી છે.
14.37.23
स्थावराणि च भूतानि पशवो वाहनानि च ।
क्रव्यादा दंदशूकाश्च कृमिकीटविहङ्गमाः ॥ १४.३७.२३ ॥
સ્થાવર પ્રાણીઓ, પશુઓ અને વાહન-પ્રાણીઓ, માંસાહારી, ડંખ મારનારા જીવ, કૃમિ-કીટક અને પક્ષીઓ.
14.37.24
अब्जाता जन्तवश्चैव सर्वे चापि चतुष्पदाः ।
उन्मत्ता बधिरा मूका ये चान्ये पापरोगिणः ॥ १४.३७.२४ ॥
જળમાં જન્મેલા જીવો, સર્વ ચતુષ્પાદ પ્રાણીઓ, પાગલ, બહેરા, મૂંગા અને પાપરોગથી પીડાતા અન્ય.
14.37.25
मग्नास्तमसि दुर्वृत्ताः स्वकर्मकृतलक्षणाः ।
अवाक्स्रोतस इत्येते मग्नास्तमसि तामसाः ॥ १४.३७.२५ ॥
દુષ્ટ આચરણવાળા, પોતાનાં કર્મોથી ચિહ્નિત, અંધકારમાં ડૂબેલા. નીચે તરફ વહેતા પ્રવાહવાળા આ તામસી અંધકારમાં ડૂબેલા છે.
14.37.26
तेषामुत्कर्षमुद्रेकं वक्ष्याम्यहमतः परम् ।
यथा ते सुकृतां लोकाँल्लभन्ते पुण्यकर्मिणः ॥ १४.३७.२६ ॥
હવે હું તેમનો ઉત્કર્ષ અને શ્રેષ્ઠતા કહીશ; પુણ્યકર્મીઓ સુકૃતોના લોકો કેવી રીતે પામે છે તે.
14.37.27
अन्यथा प्रतिपन्नास्तु विवृद्धा ये च कर्मसु ।
स्वकर्मनिरतानां च ब्राह्मणानां शुभैषिणाम् ॥ १४.३७.२७ ॥
પરંતુ જેઓ જુદા માર્ગે ચાલે છે, કર્મોમાં વિકસેલા, પોતાના કર્મમાં રત, શુભની ઇચ્છા રાખનારા બ્રાહ્મણો.
14.37.28
संस्कारेणोर्ध्वमायान्ति यतमानाः सलोकताम् ।
स्वर्गे गच्छन्ति देवानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः ॥ १४.३७.२८ ॥
સંસ્કારથી તેઓ ઊંચે ચડે છે; પ્રયત્ન કરતાં સમાનલોકતા પામે છે; સ્વર્ગમાં દેવો પાસે જાય છે; આ વૈદિક શ્રુતિ છે.
14.37.29
अन्यथा प्रतिपन्नास्ते विबुद्धाः स्वेषु कर्मसु ।
पुनरावृत्तिधर्माणस्ते भवन्तीह मानुषाः ॥ १४.३७.२९ ॥
જેઓ જુદા માર્ગે ગયા, તેઓ પોતાના કર્મમાં જાગૃત હોવા છતાં પુનર્જન્મના નિયમને આધીન થઈ અહીં મનુષ્ય થાય છે.
14.37.30
पापयोनिं समापन्नाश्चण्डाला मूकचूचुकाः ।
वर्णान्पर्यायशश्चापि प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् ॥ १४.३७.३० ॥
પાપયોનિ પામેલા ચંડાળ અને મૂકચૂચુક ક્રમશઃ વર્ણો પામે છે, ઉત્તરોત્તર ઊંચા.
14.37.31
शूद्रयोनिमतिक्रम्य ये चान्ये तामसा गुणाः ।
स्रोतोमध्ये समागम्य वर्तन्ते तामसे गुणे ॥ १४.३७.३१ ॥
શૂદ્રયોનિને ઓળંગીને જે બીજા તામસિક ગુણો છે, તેઓ પ્રવાહના મધ્યમાં ભેગા થઈને તામસિક ગુણમાં રહે છે.
14.37.32
अभिष्वङ्गस्तु कामेषु महामोह इति स्मृतः ।
ऋषयो मुनयो देवा मुह्यन्त्यत्र सुखेप्सवः ॥ १४.३७.३२ ॥
કામનાઓમાં આસક્તિ જ મહામોહ કહેવાયો છે. ઋષિઓ, મુનિઓ અને દેવો પણ અહીં સુખની ઇચ્છાથી મોહમાં પડે છે.
14.37.33
तमोमोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः ।
मरणं त्वन्धतामिस्रस्तामिस्रः क्रोध उच्यते ॥ १४.३७.३३ ॥
તમોમોહ, મહામોહ, તામિસ્ર અને અંધ નામનો — મરણ એ અંધતામિસ્ર છે; ક્રોધને તામિસ્ર કહેવામાં આવે છે.
14.37.34
वर्णतो गुणतश्चैव योनितश्चैव तत्त्वतः ।
सर्वमेततमो विप्राः कीर्तितं वो यथाविधि ॥ १४.३७.३४ ॥
વર્ણથી, ગુણથી, યોનિથી અને તત્ત્વથી — હે વિપ્રો, આ સર્વ તમસ છે એમ વિધિપૂર્વક તમને કહ્યું છે.
14.37.35
को न्वेतद्बुध्यते साधु को न्वेतत्साधु पश्यति ।
अतत्त्वे तत्त्वदर्शी यस्तमसस्तच्च लक्षणम् ॥ १४.३७.३५ ॥
આને કોણ સારી રીતે સમજે છે? આને કોણ સારી રીતે જુએ છે? જે અતત્ત્વમાં તત્ત્વ જુએ છે — એ જ તમસનું લક્ષણ.
14.37.36
तमोगुणा बहुविधाः प्रकीर्तिता ।
यथावदुक्तं च तमः परावरम्।
नरो हि यो वेद गुणानिमान्सदा ।
स तामसैः सर्वगुणैः प्रमुच्यते ॥ १४.३७.३६ ॥
તમસના ગુણો અનેક પ્રકારે કહેવાયા છે; ઉચ્ચ-નિમ્ન સહિત તમસ યથાવત્ કહેવાયું છે. જે માણસ આ ગુણોને સદા જાણે છે, તે બધા તામસિક ગુણોથી મુક્ત થાય છે.