महाभारत · अध्याय 14.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.37.1
तदव्यक्तमनुद्रिक्तं सर्वव्यापि ध्रुवं स्थिरम् ।
नवद्वारं पुरं विद्यात्त्रिगुणं पञ्चधातुकम् ॥ १४.३७.१ ॥
ते अव्यक्त, अनुद्रिक्त (अधिक नसलेले), सर्वव्यापी, ध्रुव आणि स्थिर आहे. नऊ द्वारांच्या या पुराला त्रिगुणात्मक आणि पञ्चधातुक जाणावे.
14.37.2
एकादशपरिक्षेपं मनोव्याकरणात्मकम् ।
बुद्धिस्वामिकमित्येतत्परमेकादशं भवेत् ॥ १४.३७.२ ॥
अकरा तटबंदींनी वेढलेले, मन आणि विवेचन हे ज्याचे स्वरूप आहे, बुद्धी ज्याची स्वामिनी आहे—हेच परम अकरावे तत्त्व होय.
14.37.3
त्रीणि स्रोतांसि यान्यस्मिन्नाप्यायन्ते पुनःपुनः ।
प्रनाड्यस्तिस्र एवैताः प्रवर्न्तते गुणात्मिकाः ॥ १४.३७.३ ॥
यामध्ये असलेले तीन स्रोत, ज्यांनी हे वारंवार पोषले जाते—हेच तीन प्रमुख नाड्या; गुणस्वभावाने त्या प्रवर्तित होतात.
14.37.4
तमो रजस्तथा सत्वं गुणानेतान्प्रचक्षते ।
अन्योन्यमिथुनाः सर्वे तथाऽन्योन्यानुजीविनः ॥ १४.३७.४ ॥
तम, रज आणि सत्त्व—या गुणांनाच ते म्हणतात. हे सर्व परस्पर जोडीने असतात आणि एकमेकांवर अवलंबून जगतात.
14.37.5
अन्योन्यापाश्रयाश्चापि तथाऽन्योन्यानुवर्तिनः ।
अन्योन्यव्यतिषक्ताश्च त्रिगुणाः पञ्चधातवः ॥ १४.३७.५ ॥
ते परस्परांवर आधारित, परस्परांचे अनुसरण करणारे आणि परस्परांत मिसळलेले आहेत; त्रिगुणात्मक पाच धातूही असेच आहेत.
14.37.6
तमसो मिथुनं सत्वं सत्वस्य मिथुनं रजः ।
रजसश्चापि सत्वं स्यात्सत्वस्य मिथुनं तमः ॥ १४.३७.६ ॥
तमाचा जोडीदार सत्त्व आहे, सत्त्वाचा जोडीदार रज आहे; रजाचाही जोडीदार सत्त्वच असतो, आणि सत्त्वाचा जोडीदार तम आहे.
14.37.7
नियम्यते तमो यत्र रजस्तत्र निवर्तते ।
नियम्यते रजो यत्र सत्वं तत्र प्रवर्तते ॥ १४.३७.७ ॥
जिथे तमस् नियंत्रित होते, तिथे रजस् मागे हटते. जिथे रजस् नियंत्रित होते, तिथे सत्त्व प्रवर्तते.
14.37.8
नैशात्मकं तमो विद्यात्त्रिगुणं मोहसंज्ञितम् ।
अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु।
तामसं रूपमेतत्तु दृश्यते चापि सङ्गतम् ॥ १४.३७.८ ॥
तमस् हे रात्रीस्वभावाचे आहे असे जाणावे; ते त्रिगुणमय असून मोह या नावाने ओळखले जाते. ते अधर्माचे लक्षण असून पापकर्मांत नित्य असते. हेच तामस रूप आहे आणि ते दिसतेही.
14.37.9
प्रकृत्यात्मकमेवाहू रजः पर्यायकारकम् ।
सत्त्वे तु सर्वभूतेषु दृश्यमुत्पत्तिलक्षणम् ॥ १४.३७.९ ॥
रजस् हे प्रकृतिस्वरूप आहे असे म्हणतात; ते परिवर्तन घडवणारे आहे. पण सत्त्वात सर्व भूतांमध्ये उत्पत्तीचे लक्षण दिसते.
14.37.10
प्रकाशं सर्वभूतेषु लाघवं श्रद्धधानता ।
सात्विकं रूपमेवं तु लाघवं साधुसंमितम् ॥ १४.३७.१० ॥
सर्व भूतांमध्ये प्रकाश, लघुता आणि श्रद्धा असते. हेच सात्त्विक रूप आहे; लघुता साधूंना मान्य आहे.
14.37.11
एतेषां गुणतत्त्वानि वक्ष्यन्ते तत्त्वहेतुभिः ।
समासव्यासयुक्तानि तत्त्वतस्तानि बोधत ॥ १४.३७.११ ॥
या गुणांची तत्त्वे तत्त्वज्ञ विचारवंतांकडून संक्षेपाने व विस्ताराने सांगितली जातील. ती यथार्थपणे समजून घ्या.
14.37.12
सम्मोहो ज्ञानमत्यागः कर्मणामविनिर्णयः ।
स्वप्नः स्तंभो भयं लोभः शोकः सुकृतदूषणम् ॥ १४.३७.१२ ॥
सम्मोह, ज्ञानत्याग, कर्मांविषयी निश्चय नसणे, निद्रा, जडता, भय, लोभ, शोक आणि सत्कर्माचे दूषण.
14.37.13
अस्मृतिश्चाविपाकश्च नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता ।
निर्विशेषत्वमन्धत्वं जघन्यगुणवृत्तिता ॥ १४.३७.१३ ॥
विस्मरण, अपरिपक्वता, नास्तिकता, विसंगत वर्तन, विवेकशून्यता, अंधत्व, हीन गुणांचे वर्तन.
14.37.14
अकृते कृतमानित्वमज्ञाने ज्ञानमानिता ।
अमैत्री विकृतो भावो ह्यश्रद्धा मूढभावना ॥ १४.३७.१४ ॥
न केलेल्या गोष्टीत केल्याचा अभिमान, अज्ञानात ज्ञानी असल्याचा अहंकार, मैत्रीचा अभाव, विकृत भाव, श्रद्धेचा अभाव, मूढ कल्पना.
14.37.15
अनार्जवमसंज्ञत्वं कर्म पापमचेतना ।
गुरुत्वं सन्नभावत्वमवशित्वमवाग्गतिः ॥ १४.३७.१५ ॥
वक्रता, जाणिवेचा अभाव, पापकर्म, अचेतनता, जडता, अवसाद, परवशता, अधोगती.
14.37.16
सर्व एते गुणा वृत्तास्तामसाः सम्प्रकीर्तिताः ।
ये चान्ये विहिता भावा लोकेऽस्मिन्भावसंज्ञिताः ॥ १४.३७.१६ ॥
या जगतात भाव म्हटलेल्या इतर अवस्था आणि हे सर्व गुण तामसिक म्हणून सांगितले आहेत.
14.37.17
तत्रतत्र नियम्यन्ते सर्वे ते तामसा गुणाः ।
परिवादकथा नित्यं मेवब्राह्मणवैरिता ॥ १४.३७.१७ ॥
ते सर्व तामसिक गुण ठिकठिकाणी नियंत्रित केले जातात; सततचे निंदेचे बोल आणि ब्राह्मणांविषयीचे वैर.
14.37.18
अत्यागश्चातिमानश्च मोहो मन्युस्तथाऽक्षमा ।
मत्सरश्चैव भूतेषु तामसं वृत्तमिष्यते ॥ १४.३७.१८ ॥
त्यागाचा अभाव, अतिअभिमान, मोह, क्रोध, तसेच अक्षमा आणि प्राण्यांविषयी मत्सर — हेच तामसिक वर्तन मानले जाते.
14.37.19
वृथारम्भा हि ये केचिद्वृथा दानानि यानि च ।
वृथाभक्षणमित्येतत्तामसं वृत्तमिष्यते ॥ १४.३७.१९ ॥
जे कोणी व्यर्थ आरंभ करतात, व्यर्थ दाने देतात आणि व्यर्थ भक्षण करतात—हे तामस आचरण मानले जाते.
14.37.20
अतिवादोऽतितिक्षा च मात्सर्यमभिमानिता ।
अश्रद्दधानता चैव तामसं वृत्तमिष्यते ॥ १४.३७.२० ॥
अतिवाद, अतितिक्षा (असहिष्णुता), मत्सर, अभिमान आणि श्रद्धाहीनता—हेही तामस आचरण मानले जाते.
14.37.21
एवंविधाश्च ये केचिल्लोकेऽस्मिन्पापकर्मिणः ।
मनुष्या भिन्नमर्यादास्ते सर्वे तामसाः स्मृताः ॥ १४.३७.२१ ॥
या जगात असे जे कोणी पापकर्मी आणि मर्यादा मोडणारे मनुष्य आहेत, ते सर्व तामस मानले गेले आहेत.
14.37.22
तेषां योनीः प्रवक्ष्यामि नियताः पापकर्मिणाम् ।
अवाङ्निरयभावा ये तिर्यङ्निरयगामिनः। ॥ १४.३७.२२ ॥
पापकर्म्यांच्या निश्चित योनी मी सांगेन—ज्या अधोनरक स्वभावाच्या असून तिर्यक् आणि नरकगतीकडे जाणाऱ्या आहेत.
14.37.23
स्थावराणि च भूतानि पशवो वाहनानि च ।
क्रव्यादा दंदशूकाश्च कृमिकीटविहङ्गमाः ॥ १४.३७.२३ ॥
स्थावर प्राणी, पशू आणि वाहन-प्राणी, मांसभक्षक, दंश करणारे प्राणी, कृमी-कीटक आणि पक्षी.
14.37.24
अब्जाता जन्तवश्चैव सर्वे चापि चतुष्पदाः ।
उन्मत्ता बधिरा मूका ये चान्ये पापरोगिणः ॥ १४.३७.२४ ॥
पाण्यात जन्मलेले जीव, सर्व चतुष्पाद प्राणी, वेडे, बहिरे, मुके आणि पापरोगाने पीडित इतर.
14.37.25
मग्नास्तमसि दुर्वृत्ताः स्वकर्मकृतलक्षणाः ।
अवाक्स्रोतस इत्येते मग्नास्तमसि तामसाः ॥ १४.३७.२५ ॥
दुष्ट आचरण असलेले, स्वकर्माने चिन्हांकित, अंधारात बुडालेले. खालच्या दिशेने वाहणारे हे तामसी अंधारात बुडालेले आहेत.
14.37.26
तेषामुत्कर्षमुद्रेकं वक्ष्याम्यहमतः परम् ।
यथा ते सुकृतां लोकाँल्लभन्ते पुण्यकर्मिणः ॥ १४.३७.२६ ॥
आता मी त्यांचा उत्कर्ष आणि श्रेष्ठता सांगेन; पुण्यकर्मी लोक सुकृतांचे लोक कसे मिळवतात ते.
14.37.27
अन्यथा प्रतिपन्नास्तु विवृद्धा ये च कर्मसु ।
स्वकर्मनिरतानां च ब्राह्मणानां शुभैषिणाम् ॥ १४.३७.२७ ॥
परंतु जे वेगळ्या मार्गाने चालतात, कर्मांत वाढलेले, आपल्या स्वकर्मात रत असलेले, शुभाची इच्छा करणारे ब्राह्मण.
14.37.28
संस्कारेणोर्ध्वमायान्ति यतमानाः सलोकताम् ।
स्वर्गे गच्छन्ति देवानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः ॥ १४.३७.२८ ॥
संस्काराने ते वर चढतात; प्रयत्न करीत समानलोकत्व मिळवतात; स्वर्गात देवांकडे जातात; ही वैदिक श्रुती आहे.
14.37.29
अन्यथा प्रतिपन्नास्ते विबुद्धाः स्वेषु कर्मसु ।
पुनरावृत्तिधर्माणस्ते भवन्तीह मानुषाः ॥ १४.३७.२९ ॥
जे वेगळ्या मार्गाने गेले, ते आपल्या स्वकर्मात जागृत असले तरी पुनर्जन्माच्या नियमाधीन होऊन येथे मनुष्य होतात.
14.37.30
पापयोनिं समापन्नाश्चण्डाला मूकचूचुकाः ।
वर्णान्पर्यायशश्चापि प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् ॥ १४.३७.३० ॥
पापयोनीत पडलेले चांडाळ आणि मूकचूचुक क्रमाक्रमाने वर्ण मिळवतात, उत्तरोत्तर उच्च.
14.37.31
शूद्रयोनिमतिक्रम्य ये चान्ये तामसा गुणाः ।
स्रोतोमध्ये समागम्य वर्तन्ते तामसे गुणे ॥ १४.३७.३१ ॥
शूद्रयोनी ओलांडून जे इतर तामसिक गुण आहेत, ते प्रवाहाच्या मध्यभागी एकत्र येऊन तामसिक गुणात राहतात.
14.37.32
अभिष्वङ्गस्तु कामेषु महामोह इति स्मृतः ।
ऋषयो मुनयो देवा मुह्यन्त्यत्र सुखेप्सवः ॥ १४.३७.३२ ॥
कामनांमध्ये आसक्ती हाच महामोह असे स्मरण केले आहे. ऋषी, मुनी व देवही येथे सुखाच्या इच्छेने मोहात पडतात.
14.37.33
तमोमोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः ।
मरणं त्वन्धतामिस्रस्तामिस्रः क्रोध उच्यते ॥ १४.३७.३३ ॥
तमोमोह, महामोह, तामिस्र आणि अंध नावाचे — मरण हा अंधतामिस्र; क्रोधाला तामिस्र म्हटले जाते.
14.37.34
वर्णतो गुणतश्चैव योनितश्चैव तत्त्वतः ।
सर्वमेततमो विप्राः कीर्तितं वो यथाविधि ॥ १४.३७.३४ ॥
वर्णाने, गुणाने, योनीने आणि तत्त्वाने — हे विप्रांनो, हे सर्व तमस यथाविधी तुम्हाला सांगितले आहे.
14.37.35
को न्वेतद्बुध्यते साधु को न्वेतत्साधु पश्यति ।
अतत्त्वे तत्त्वदर्शी यस्तमसस्तच्च लक्षणम् ॥ १४.३७.३५ ॥
हे कोण नीट जाणतो? हे कोण नीट पाहतो? जो अतत्त्वात तत्त्व पाहतो — तेच तमसाचे लक्षण.
14.37.36
तमोगुणा बहुविधाः प्रकीर्तिता ।
यथावदुक्तं च तमः परावरम्।
नरो हि यो वेद गुणानिमान्सदा ।
स तामसैः सर्वगुणैः प्रमुच्यते ॥ १४.३७.३६ ॥
तमाचे गुण अनेक प्रकारचे वर्णिले आहेत; उच्च-नीचासह तमस यथावत सांगितले आहे. जो मनुष्य हे गुण सदा जाणतो, तो सर्व तामसिक गुणांपासून मुक्त होतो.