महाभारत · अध्याय 14.38
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.38.1
रजोऽहं वः प्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सत्तमाः ।
निबोधत महाभागा गुणवृत्तं च राजसम् ॥ १४.३८.१ ॥
हे श्रेष्ठजनो, मैं आपसे रजोगुण को यथार्थ रूप में कहूँगा। हे महाभाग्यशालियो, गुणों से उत्पन्न राजस वृत्ति को सुनो।
14.38.2
संतापो रूपमायासः सुखदुःखे हिमातपौ ।
ऐश्वर्यं विग्रहः सिद्धिर्हेतुवादोऽरतिः क्षमा ॥ १४.३८.२ ॥
संताप, आयास, सुख-दुःख, शीत-ताप, ऐश्वर्य, विग्रह, सिद्धि, हेतुवाद, अरति और क्षमा—ये रजोगुण के रूप हैं।
14.38.3
बलं शौर्यं मदो रोषो व्यायामकलहावपि ।
ईर्ष्येप्सा पैशुनं युद्धं ममत्वं परिपालनम् ॥ १४.३८.३ ॥
बल, शौर्य, मद, रोष, व्यायाम और कलह भी, ईर्ष्या, इच्छा, चुगली, युद्ध, ममत्व और रक्षण—ये भी।
14.38.4
वधबन्धपरिक्लेशाः क्रयो विक्रय एव च ।
निकृन्त च्छिन्धि भिन्धीति परवर्मावकर्तनम् ॥ १४.३८.४ ॥
वध, बंधन और क्लेश, क्रय और विक्रय भी; 'काटो, छेदो, भेदो' ऐसा कहना और शत्रु के कवच को काटना।
14.38.5
उग्रं दारुणमाक्रोशः परवित्तानुरागिता ।
लोकचिन्ताऽनुचिन्ता च मत्सरः परिभाषणम् ॥ १४.३८.५ ॥
उग्रता, दारुणता, निंदा, दूसरों के धन में आसक्ति, लोक की चिंता और पश्चात्ताप की चिंता, ईर्ष्या और कठोर वचन।
14.38.6
वृथाशास्त्रं मृषावादो विकल्पपरिभाषणम् ।
निन्दा स्तुतिः प्रशंसा च प्रतापः परिधर्षणम् ॥ १४.३८.६ ॥
व्यर्थ शास्त्र, झूठा वचन, विकल्पपूर्ण वार्तालाप, निंदा और स्तुति, प्रशंसा, प्रताप का प्रदर्शन और अपमानजनक आक्रमण।
14.38.7
परिचर्या च शुश्रूषा सेवा तृष्णा व्यपाश्रयः ।
व्यूहो नयः प्रमादश्च परिवादः परिग्रहः ॥ १४.३८.७ ॥
सेवा, शुश्रूषा, टहल, तृष्णा, आश्रय, व्यूह, नीति, प्रमाद, निन्दा और परिग्रह।
14.38.8
संस्कारा ये च लोकेषु प्रवर्तन्ते पृथक्पृथक् ।
नृषु नारीषु भूतेषु द्रव्येषु शरणेषु च ॥ १४.३८.८ ॥
लोकों में जो संस्कार अलग-अलग प्रचलित हैं, मनुष्यों में, नारियों में, प्राणियों में, द्रव्यों में और शरणों में भी।
14.38.9
संतापोऽप्रत्ययश्चैव व्रतानि नियमाश्च ये ।
प्रधानमाशीर्युक्तं च सततं मे भवत्विति ॥ १४.३८.९ ॥
संताप, अविश्वास, और जो व्रत और नियम हैं, तथा प्रधान कामना से युक्त, "मेरा यह सदा हो" ऐसा (संकल्प)।
14.38.10
स्वाहाकारो नमस्कारः स्वधाकारो वषट्क्रिया ।
याजनाध्यापने चोभे यजनाध्ययने अपि ॥ १४.३८.१० ॥
स्वाहाकार, नमस्कार, स्वधाकार और वषट्-क्रिया; यज्ञ कराना और पढ़ाना, दोनों भी; यजन और अध्ययन भी।
14.38.11
दानं प्रतिग्रहश्चैव प्रायश्चित्तानि मङ्गलम् ।
इदं मे स्यादिदं मे स्यात्स्नेहो गुणसमुद्भवः ॥ १४.३८.११ ॥
दान और प्रतिग्रह, प्रायश्चित्त और मंगल कर्म; "यह मेरा हो, यह मेरा हो" — गुणों से उत्पन्न स्नेह।
14.38.12
अभिद्रोहस्तथा माया निकृतिर्मान एव च ।
स्तैन्यं हिंसा जुगुप्सा च परितापः प्रजागरः ॥ १४.३८.१२ ॥
द्रोह, माया, छल, अहंकार, चोरी, हिंसा, घृणा, संताप और जागरण।
14.38.13
दम्भो दर्पोऽथ रागश्च भक्तिः प्रीतिः प्रमोदनम् ।
द्यूतं च जनवादश्च सम्बन्धाः स्त्रीकृताश्च ये ॥ १४.३८.१३ ॥
दम्भ, दर्प, राग, भक्ति, प्रीति और प्रमोद, द्यूत, लोकापवाद, तथा स्त्रियों के कारण बने जो सम्बन्ध हैं।
14.38.14
नृत्यवादित्रगीतानां प्रसङ्गा ये च केचन ।
सर्व एते गुणा विप्रा राजसाः सम्प्रकीर्तिताः ॥ १४.३८.१४ ॥
नृत्य, वाद्य और गीत के जो कोई भी आसक्ति-प्रसंग हैं, हे विप्रो, ये सभी गुण राजस कहे गए हैं।
14.38.15
भूतभव्यभविष्याणां भावानां भुवि भावनाः ।
त्रिवर्गनिरता नित्यं धर्मोऽर्थः काम इत्यपि ॥ १४.३८.१५ ॥
भूत, भव्य और भविष्य — इन भावों की जो भुवन में भावनाएँ हैं, वे सदा त्रिवर्ग में लगी रहती हैं: धर्म, अर्थ और काम भी।
14.38.16
कामवृत्ताः प्रमोदन्ते सर्वकामसमृद्धिभिः ।
अर्वाक्स्रोतस इत्येते मनुष्या रजसा वृताः ॥ १४.३८.१६ ॥
कामवृत्ति वाले लोग सभी कामनाओं की समृद्धि से प्रमुदित होते हैं; ये मनुष्य, जिनका स्रोत नीचे की ओर बहता है, रजस से आवृत हैं।
14.38.17
अस्मिँलोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनःपनः ।
प्रेत्यभाविकमीहन्ते हलौकिकमेव च।
ददति प्रतिगृह्णन्ति तर्पयन्त्यथ जुह्वति ॥ १४.३८.१७ ॥
इस लोक में जन्म लेकर बार-बार प्रमुदित होते हैं; मृत्यु के बाद भावी फल और अलौकिक फल की कामना करते हैं, देते हैं, ग्रहण करते हैं, तृप्त करते हैं और फिर आहुति देते हैं।
14.38.18
रजोगुणा वो बहुधानुकीर्तिता ।
यथावदुक्तं गुणवृत्तमेव च।
नरोपि यो वेद गुणानिमान्सदा ।
स राजसैः सर्वगुणैर्विमुच्यते ॥ १४.३८.१८ ॥
आप लोगों को रजोगुण अनेक प्रकार से कहे गए हैं, और गुणों का वृत्त भी जैसा कहा गया वैसा ही। जो मनुष्य भी इन गुणों को सदा जानता है, वह राजस सब गुणों से मुक्त हो जाता है।