महाभारत · अध्याय 14.38
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.38.1
रजोऽहं वः प्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सत्तमाः ।
निबोधत महाभागा गुणवृत्तं च राजसम् ॥ १४.३८.१ ॥
हे सत्तमांनो, मी तुम्हांस रजोगुण यथार्थपणे सांगेन. हे महाभाग्यवानांनो, गुणवृत्त आणि राजस वृत्ती ऐका.
14.38.2
संतापो रूपमायासः सुखदुःखे हिमातपौ ।
ऐश्वर्यं विग्रहः सिद्धिर्हेतुवादोऽरतिः क्षमा ॥ १४.३८.२ ॥
संताप, आयास, सुख-दुःख, शीत-उष्ण, ऐश्वर्य, विग्रह, सिद्धी, हेतुवाद, अरती आणि क्षमा — हीच त्याची रूपे आहेत.
14.38.3
बलं शौर्यं मदो रोषो व्यायामकलहावपि ।
ईर्ष्येप्सा पैशुनं युद्धं ममत्वं परिपालनम् ॥ १४.३८.३ ॥
बल, शौर्य, मद, रोष, व्यायाम व कलहही, ईर्ष्या, इच्छा, पैशुन्य, युद्ध, ममत्व आणि परिपालन.
14.38.4
वधबन्धपरिक्लेशाः क्रयो विक्रय एव च ।
निकृन्त च्छिन्धि भिन्धीति परवर्मावकर्तनम् ॥ १४.३८.४ ॥
वध, बंधन आणि क्लेश, खरेदी व विक्री; 'कापा, छेदा, भेदा' असे ओरडणे आणि शत्रूचे कवच कापणे.
14.38.5
उग्रं दारुणमाक्रोशः परवित्तानुरागिता ।
लोकचिन्ताऽनुचिन्ता च मत्सरः परिभाषणम् ॥ १४.३८.५ ॥
उग्रता, दारुणता, आक्रोश, परधनावरील अनुराग, लोकचिंता व अनुचिंता, मत्सर आणि कठोर भाषण.
14.38.6
वृथाशास्त्रं मृषावादो विकल्पपरिभाषणम् ।
निन्दा स्तुतिः प्रशंसा च प्रतापः परिधर्षणम् ॥ १४.३८.६ ॥
व्यर्थ शास्त्र, असत्य वचन, विकल्प भाषण, निंदा व स्तुती, प्रशंसा, प्रताप आणि अपमानकारक आक्रमण.
14.38.7
परिचर्या च शुश्रूषा सेवा तृष्णा व्यपाश्रयः ।
व्यूहो नयः प्रमादश्च परिवादः परिग्रहः ॥ १४.३८.७ ॥
परिचर्या, शुश्रूषा, सेवा, तृष्णा, आश्रय, व्यूह, नीती, प्रमाद, निंदा व परिग्रह.
14.38.8
संस्कारा ये च लोकेषु प्रवर्तन्ते पृथक्पृथक् ।
नृषु नारीषु भूतेषु द्रव्येषु शरणेषु च ॥ १४.३८.८ ॥
लोकांमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारे चालणारे जे संस्कार आहेत, ते पुरुषांमध्ये, स्त्रियांमध्ये, प्राण्यांमध्ये, द्रव्यांमध्ये व आश्रयांमध्येही.
14.38.9
संतापोऽप्रत्ययश्चैव व्रतानि नियमाश्च ये ।
प्रधानमाशीर्युक्तं च सततं मे भवत्विति ॥ १४.३८.९ ॥
संताप, अविश्वास, जी व्रते व नियम आहेत ती, मुख्य आशीर्वादयुक्त; "हे माझ्याकडे सतत असो" असा संकल्प.
14.38.10
स्वाहाकारो नमस्कारः स्वधाकारो वषट्क्रिया ।
याजनाध्यापने चोभे यजनाध्ययने अपि ॥ १४.३८.१० ॥
स्वाहाकार, नमस्कार, स्वधाकार, वषट्क्रिया; याजन व अध्यापन ही दोन्ही; यजन व अध्ययनही.
14.38.11
दानं प्रतिग्रहश्चैव प्रायश्चित्तानि मङ्गलम् ।
इदं मे स्यादिदं मे स्यात्स्नेहो गुणसमुद्भवः ॥ १४.३८.११ ॥
दान व प्रतिग्रह, प्रायश्चित्ते व मंगल कर्मे; "हे माझे होवो, हे माझे होवो" — गुणांपासून उत्पन्न झालेली आसक्ती.
14.38.12
अभिद्रोहस्तथा माया निकृतिर्मान एव च ।
स्तैन्यं हिंसा जुगुप्सा च परितापः प्रजागरः ॥ १४.३८.१२ ॥
द्रोह, माया, फसवणूक, मान, चोरी, हिंसा, घृणा, परिताप आणि जागरण.
14.38.13
दम्भो दर्पोऽथ रागश्च भक्तिः प्रीतिः प्रमोदनम् ।
द्यूतं च जनवादश्च सम्बन्धाः स्त्रीकृताश्च ये ॥ १४.३८.१३ ॥
दंभ, दर्प, राग, भक्ती, प्रीती, प्रमोद, द्यूत, लोकापवाद आणि स्त्रियांमुळे निर्माण झालेले संबंध.
14.38.14
नृत्यवादित्रगीतानां प्रसङ्गा ये च केचन ।
सर्व एते गुणा विप्रा राजसाः सम्प्रकीर्तिताः ॥ १४.३८.१४ ॥
नृत्य, वाद्य व गीत यांतील जे कोणतेही आसक्तिप्रसंग आहेत — हे विप्रहो, हे सर्व गुण राजस म्हणून सांगितले आहेत.
14.38.15
भूतभव्यभविष्याणां भावानां भुवि भावनाः ।
त्रिवर्गनिरता नित्यं धर्मोऽर्थः काम इत्यपि ॥ १४.३८.१५ ॥
भूत, भव्य आणि भविष्य या प्राण्यांच्या भावांच्या पृथ्वीवरील भावना सदैव त्रिवर्गात रत असतात — धर्म, अर्थ आणि कामही.
14.38.16
कामवृत्ताः प्रमोदन्ते सर्वकामसमृद्धिभिः ।
अर्वाक्स्रोतस इत्येते मनुष्या रजसा वृताः ॥ १४.३८.१६ ॥
कामवृत्तीचे लोक सर्व कामांच्या समृद्धीने आनंदित होतात; खालच्या प्रवाहाचे हे मनुष्य रजोगुणाने वेढलेले आहेत.
14.38.17
अस्मिँलोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनःपनः ।
प्रेत्यभाविकमीहन्ते हलौकिकमेव च।
ददति प्रतिगृह्णन्ति तर्पयन्त्यथ जुह्वति ॥ १४.३८.१७ ॥
या लोकात जन्म घेऊन वारंवार आनंदित होतात; मृत्यूनंतरची भावी फले आणि अलौकिक फले इच्छितात; देतात, घेतात, तृप्त करतात आणि मग आहुती देतात.
14.38.18
रजोगुणा वो बहुधानुकीर्तिता ।
यथावदुक्तं गुणवृत्तमेव च।
नरोपि यो वेद गुणानिमान्सदा ।
स राजसैः सर्वगुणैर्विमुच्यते ॥ १४.३८.१८ ॥
तुम्हाला रजोगुण अनेक प्रकारे सांगितले गेले; गुणांचे वर्तनही यथावत सांगितले. जो मनुष्य या गुणांना सदा जाणतो, तो राजस सर्व गुणांपासून मुक्त होतो.