મહાભારત · અધ્યાય 14.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.40.1
नैव शक्या गुणा वक्तुं पृथक्त्वेनैव सर्वशः ।
अविच्छिन्नानि दृश्यन्ते रजः सत्वं तमस्तथा ॥ १४.४०.१ ॥
ગુણોનું અલગ અલગ સંપૂર્ણ વર્ણન કરવું શક્ય નથી; રજસ, સત્ત્વ અને તમસ અવિચ્છિન્ન દેખાય છે.
14.40.2
अन्योन्यमनुरज्यन्ते ह्यन्योन्येनानुजीविनः ।
अन्योन्यापाश्रयाः सर्वे तथाऽन्योन्यानुवर्तिनः ॥ १४.४०.२ ॥
તેઓ પરસ્પર આસક્ત રહે છે, એકબીજા પર જીવે છે; બધા એકબીજાને આધારે અને એકબીજાને અનુસરે છે.
14.40.3
यावत्सत्वं रजस्तावद्वर्तते नात्र संशयः ।
यावत्तमश्च सत्वं च रजस्तावदिहोच्यते ॥ १४.४०.३ ॥
જ્યાં સુધી સત્ત્વ છે ત્યાં સુધી રજસ પણ છે—એમાં શંકા નથી. જ્યાં સુધી તમસ અને સત્ત્વ છે ત્યાં સુધી અહીં રજસ કહેવાય છે.
14.40.4
संहत्य कुर्वते यात्रां सहिताः सङ्घचारिणः ।
सङ्घातवृत्तयो ह्येते वर्तन्ते हेत्वहेतुभिः ॥ १४.४०.४ ॥
એકત્ર થઈને, સાથે ચાલનારા આ ગુણો પોતાની યાત્રા કરે છે; સંઘાત જ તેમનો વ્યવહાર છે; તેઓ કારણ અને અકારણ બંને વડે પ્રવર્તે છે.
14.40.5
उद्रेकव्यतिरिक्तानां तेषामन्योन्यवर्तिनाम् ।
वक्ष्यते तद्यथाऽन्यूनं व्यतिरिक्तं च सर्वशः ॥ १४.४०.५ ॥
ઉદ્રેક અને વ્યતિરેકથી ભિન્ન, પરસ્પર વર્તતા તે ગુણોના વિષયમાં કહેવામાં આવશે કે તેઓ કેવી રીતે ન્યૂન ન થતાં સર્વ પ્રકારે ભિન્ન રહે છે.
14.40.6
व्यतिरिक्तं तमो यत्र तिर्यग्भावगतं भवेत् ।
अल्पं तत्रथ रजो ज्ञेयं सत्वमल्पतरं तथा ॥ १४.४०.६ ॥
જ્યાં તમસ વિશેષ પ્રબળ થઈને તિર્યક ભાવને પ્રાપ્ત થાય ત્યાં રજસ અલ્પ જાણવું, અને સત્ત્વ તેથી પણ અલ્પતર.
14.40.7
उद्रिक्तं च रजो यत्र मध्यस्रोतोगतं भवेत् ।
अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं सत्वमल्पतरं तथा ॥ १४.४०.७ ॥
જ્યાં રજોગુણ પ્રબળ થઈને મધ્યસ્રોતમાં ગયો હોય, ત્યાં તમોગુણ અલ્પ જાણવો; અને સત્ત્વ તેનાથી પણ અલ્પતર.
14.40.8
उद्रिक्तं च यदा सत्वमूर्ध्वस्रोतोगतं भवेत् ।
अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं रजश्चाल्पतरं तथा ॥ १४.४०.८ ॥
જ્યારે સત્ત્વ પ્રબળ થઈને ઊર્ધ્વસ્રોતમાં ગયું હોય, ત્યારે ત્યાં તમોગુણ અલ્પ જાણવો અને રજોગુણ તેનાથી પણ અલ્પતર.
14.40.9
सत्वं वैकारिकी योनिरिन्द्रियाणां प्रकाशिका ।
न हि सत्वात्परो भावः कश्चिदन्यो विधीयते ॥ १४.४०.९ ॥
સત્ત્વ વૈકારિક યોનિ અને ઇન્દ્રિયોને પ્રકાશિત કરનાર છે; સત્ત્વથી ઉત્તમ બીજી કોઈ અવસ્થા વિધાન પામી નથી.
14.40.10
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणसंयुक्ता यान्त्यधस्तामसा जनाः ॥ १४.४०.१० ॥
સત્ત્વમાં સ્થિત લોકો ઉપર જાય છે, રજોગુણી મધ્યમાં રહે છે, અને હીન ગુણોથી યુક્ત તામસી લોકો નીચે જાય છે.
14.40.11
तमः शूद्रे रजः क्षत्रे ब्राह्मणे सत्वमुत्तमम् ।
इत्येवं त्रिषु वर्णेषु विवर्तन्ते गुणास्त्रयः ॥ १४.४०.११ ॥
શૂદ્રમાં તમોગુણ, ક્ષત્રિયમાં રજોગુણ, અને બ્રાહ્મણમાં ઉત્તમ સત્ત્વગુણ; એ રીતે ત્રણેય વર્ણોમાં ત્રણ ગુણ પ્રગટ થાય છે.
14.40.12
दूरादपि हि दृश्यनते सहिताः सङ्घचारिणः ।
तमः सत्वं रजश्चैव पृथक्त्वेनानुशुश्रुम ॥ १४.४०.१२ ॥
દૂરથી પણ સાથે ચાલતાં જૂથો દેખાય છે; તમ, સત્ત્વ અને રજને અમે જુદાં જુદાં સાંભળ્યાં છે.
14.40.13
दृष्ट्वा त्वादित्यमुद्यन्तं कुचोराणां भयं भवेत् ।
अध्वगाः परितप्येयुरुष्णतो दुःखभागिनः ॥ १४.४०.१३ ॥
ઉગતા સૂર્યને જોઈને ચોરોને ભય થાય છે; મુસાફરો ગરમીથી તપીને દુઃખના ભાગીદાર બને છે.
14.40.14
आदित्यः सत्वमुद्दिष्टः कुचोरास्तु तथा तमः ।
परितापोऽध्वगानां च रजसो गुण उच्यते ॥ १४.४०.१४ ॥
સૂર્ય સત્ત્વગુણનું પ્રતીક કહેવાયો છે; ચોરો તમોગુણના; મુસાફરોનો સંતાપ રજોગુણનો ગુણ કહેવાય છે.
14.40.15
प्राकाश्यं सत्वमादित्यः संतापो रजसो गुणः ।
उपप्लवस्तु विज्ञेयस्तामसस्तस्य पर्वसु ॥ १४.४०.१५ ॥
પ્રકાશ સત્ત્વગુણ છે, જે સૂર્યમાં છે; સંતાપ રજોગુણનો ગુણ છે; અને તેના પર્વોમાં થતો ઉપપ્લવ તમોગુણનો જાણવો.
14.40.16
एवं ज्योतिष्षु सर्वेषु प्रवर्तन्ते गुणास्त्रयः ।
पर्यायेण च वर्न्तते तत्रतत्र तथातथा ॥ १४.४०.१६ ॥
એ જ રીતે સર્વ જ્યોતિઓમાં ત્રણે ગુણો પ્રવર્તે છે; તેઓ ક્રમે કરીને અહીં તહીં, જેમ તેમ વર્તે છે.
14.40.17
स्थावरेषु तु भावेषु तिर्यग्भावगतं तमः ।
राजसास्तु विवर्तन्ते स्नेहभावस्तु सात्विकैः ॥ १४.४०.१७ ॥
સ્થાવર પદાર્થોમાં તમોગુણ તિર્યગ્ભાવને પામે છે; રાજસિક ફર્યા કરે છે; અને સ્નેહભાવ સાત્ત્વિકો દ્વારા પ્રગટે છે.
14.40.18
अहस्त्रिधा तु विज्ञेयं त्रिधा रात्रिर्विधीयते ।
मासार्दमासवर्षाणि ऋतवः सन्धयस्तथा ॥ १४.४०.१८ ॥
દિવસ ત્રણ પ્રકારનો જાણવો; રાત્રિ પણ ત્રણ પ્રકારની વિહિત છે; માસ, પખવાડિયું, વર્ષ, ઋતુઓ અને સંધિઓ પણ એ જ રીતે.
14.40.19
त्रिधा दानानि दीयन्ते त्रिधा यज्ञः प्रवर्तते ।
त्रिधा लोकास्त्रिधा देवास्त्रिधा विद्यास्त्रिधा गतिः ॥ १४.४०.१९ ॥
દાન ત્રણ પ્રકારે આપવામાં આવે છે, યજ્ઞ ત્રણ પ્રકારે ચાલે છે. લોક ત્રણ, દેવ ત્રણ, વિદ્યા ત્રણ અને ગતિ પણ ત્રણ પ્રકારની છે.
14.40.20
भूतं भव्यं भविष्यं च धर्मोऽर्थः काम एव च ।
प्राणापानावुदानश्चाप्येत एव त्रयो गुणाः ॥ १४.४०.२० ॥
ભૂત, ભવ્ય, ભવિષ્ય; ધર્મ, અર્થ, કામ; પ્રાણ, અપાન, ઉદાન—આ જ ત્રણ ગુણો છે.
14.40.21
पर्यायेण प्रवर्तन्ते तत्रतत्र तथातथा ।
यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन्सर्वमेते त्रयो गुणाः ॥ १४.४०.२१ ॥
તે વારાફરતી ત્યાં ત્યાં તેમ તેમ પ્રવર્તે છે; આ લોકમાં જે કંઈ છે તે બધું આ ત્રણ ગુણો જ છે.
14.40.22
त्रयो गुणाः प्रवर्तन्ते ह्यव्यक्ता नित्यमेव तु ।
सत्वं रजस्तमश्चैव गुणसर्गः सनातनः ॥ १४.४०.२२ ॥
ત્રણ ગુણો હંમેશાં અવ્યક્ત રીતે પ્રવર્તે છે; સત્ત્વ, રજસ અને તમસ—ગુણોની સૃષ્ટિ સનાતન છે.
14.40.23
तमोऽव्यक्तं शिवं धाम रजो योनिः सनातनः ।
प्रकृतिर्विकारः प्रलयः प्रधानं प्रभवाप्ययौ ॥ १४.४०.२३ ॥
તમસ્ અવ્યક્ત છે, શિવનું ધામ છે; રજસ્ સનાતન યોનિ છે. પ્રકૃતિ, વિકાર, પ્રલય, પ્રધાન—ઉત્પત્તિ અને લય આ જ છે.
14.40.24
अनुद्रिक्तमनूनं वाऽप्यकम्पमचलं ध्रुवम् ।
सदसच्चैव तत्सर्वमव्यक्तं त्रिगुणं स्मृतम्।
ज्ञेयानि नामधेयानि नरैरद्यात्मचिन्तकैः ॥ १४.४०.२४ ॥
અધિક નહીં, ન્યૂન નહીં, કંપિત નહીં, અચળ અને ધ્રુવ; સત્ અને અસત્ પણ—તે બધું અવ્યક્ત અને ત્રિગુણાત્મક કહેવાયું છે. આત્મચિંતન કરનારા મનુષ્યોએ આજે તેનાં નામ જાણવાં.
14.40.25
अव्यक्तनामानि गुणांश्च तत्त्वतो ।
यो वेद सर्वाणि गतीश्च केवलाः।
विमुक्तदेहः प्रविभागतत्त्ववि-
त्स मुच्यते सर्वगुणैर्निरामयः ॥ १४.४०.२५ ॥
જે અવ્યક્તનાં નામો અને ગુણોને તત્ત્વતઃ જાણે છે, અને સર્વ ગતિઓને કેવળ રૂપે જાણે છે, તે દેહમુક્ત થઈ, ભેદતત્ત્વને જાણનારો, સર્વ ગુણોથી રહિત અને નિરામય બનીને મુક્ત થાય છે.