ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 14.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.40.1
नैव शक्या गुणा वक्तुं पृथक्त्वेनैव सर्वशः ।
अविच्छिन्नानि दृश्यन्ते रजः सत्वं तमस्तथा ॥ १४.४०.१ ॥
ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਰਜਸ, ਸਤ੍ਵ ਅਤੇ ਤਮਸ ਅਵਿੱਛਿੰਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
14.40.2
अन्योन्यमनुरज्यन्ते ह्यन्योन्येनानुजीविनः ।
अन्योन्यापाश्रयाः सर्वे तथाऽन्योन्यानुवर्तिनः ॥ १४.४०.२ ॥
ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਅਨੁਰਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਜੀਂਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਹਨ।
14.40.3
यावत्सत्वं रजस्तावद्वर्तते नात्र संशयः ।
यावत्तमश्च सत्वं च रजस्तावदिहोच्यते ॥ १४.४०.३ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਸਤ੍ਵ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਰਜਸ ਵੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਤਮਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਰਜਸ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.40.4
संहत्य कुर्वते यात्रां सहिताः सङ्घचारिणः ।
सङ्घातवृत्तयो ह्येते वर्तन्ते हेत्वहेतुभिः ॥ १४.४०.४ ॥
ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਥ-ਸਾਥ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਗੁਣ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੰਘਾਤ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਅਕਾਰਨ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਰਤਦੇ ਹਨ।
14.40.5
उद्रेकव्यतिरिक्तानां तेषामन्योन्यवर्तिनाम् ।
वक्ष्यते तद्यथाऽन्यूनं व्यतिरिक्तं च सर्वशः ॥ १४.४०.५ ॥
ਉਦਰੇਕ ਅਤੇ ਵਿਅਤਿਰੇਕ ਨਾਲ ਭਿੰਨ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਘਟੇ ਬਿਨਾਂ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਭਿੰਨ ਹਨ।
14.40.6
व्यतिरिक्तं तमो यत्र तिर्यग्भावगतं भवेत् ।
अल्पं तत्रथ रजो ज्ञेयं सत्वमल्पतरं तथा ॥ १४.४०.६ ॥
ਜਿੱਥੇ ਤਮਸ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਕੇ ਤਿਰਛੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰਜਸ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ।
14.40.7
उद्रिक्तं च रजो यत्र मध्यस्रोतोगतं भवेत् ।
अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं सत्वमल्पतरं तथा ॥ १४.४०.७ ॥
ਜਿੱਥੇ ਰਜੋਗੁਣ ਵਧ ਕੇ ਮੱਧ ਸ੍ਰੋਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਤਮੋਗੁਣ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਤੋਗੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ।
14.40.8
उद्रिक्तं च यदा सत्वमूर्ध्वस्रोतोगतं भवेत् ।
अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं रजश्चाल्पतरं तथा ॥ १४.४०.८ ॥
ਜਦੋਂ ਸਤੋਗੁਣ ਵਧ ਕੇ ਊਰਧ੍ਵ ਸ੍ਰੋਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉੱਥੇ ਤਮੋਗੁਣ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਜੋਗੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ।
14.40.9
सत्वं वैकारिकी योनिरिन्द्रियाणां प्रकाशिका ।
न हि सत्वात्परो भावः कश्चिदन्यो विधीयते ॥ १४.४०.९ ॥
ਸਤੋਗੁਣ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਤੋਗੁਣ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਗਈ।
14.40.10
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणसंयुक्ता यान्त्यधस्तामसा जनाः ॥ १४.४०.१० ॥
ਸਤੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਲੋਕ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਜੋਗੁਣੀ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੀਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤਾਮਸੀ ਲੋਕ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
14.40.11
तमः शूद्रे रजः क्षत्रे ब्राह्मणे सत्वमुत्तमम् ।
इत्येवं त्रिषु वर्णेषु विवर्तन्ते गुणास्त्रयः ॥ १४.४०.११ ॥
ਸ਼ੂਦਰ ਵਿੱਚ ਤਮੋਗੁਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਵਿੱਚ ਰਜੋਗੁਣ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸਤੋਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
14.40.12
दूरादपि हि दृश्यनते सहिताः सङ्घचारिणः ।
तमः सत्वं रजश्चैव पृथक्त्वेनानुशुश्रुम ॥ १४.४०.१२ ॥
ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਤਮ, ਸਤ ਅਤੇ ਰਜ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
14.40.13
दृष्ट्वा त्वादित्यमुद्यन्तं कुचोराणां भयं भवेत् ।
अध्वगाः परितप्येयुरुष्णतो दुःखभागिनः ॥ १४.४०.१३ ॥
ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਚੋਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਹੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਤਪ ਕੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
14.40.14
आदित्यः सत्वमुद्दिष्टः कुचोरास्तु तथा तमः ।
परितापोऽध्वगानां च रजसो गुण उच्यते ॥ १४.४०.१४ ॥
ਸੂਰਜ ਸਤੋ ਗੁਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਚੋਰ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦੇ; ਰਾਹੀਆਂ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦਾ ਲੱਛਣ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.40.15
प्राकाश्यं सत्वमादित्यः संतापो रजसो गुणः ।
उपप्लवस्तु विज्ञेयस्तामसस्तस्य पर्वसु ॥ १४.४०.१५ ॥
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਤੋ ਗੁਣ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਸੰਤਾਪ ਰਜੋ ਗੁਣ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਉਪਪਲਵ ਤਮੋ ਗੁਣ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14.40.16
एवं ज्योतिष्षु सर्वेषु प्रवर्तन्ते गुणास्त्रयः ।
पर्यायेण च वर्न्तते तत्रतत्र तथातथा ॥ १४.४०.१६ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜੋਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਪ੍ਰਵਰਤਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਇੱਥੇ ਉੱਥੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।
14.40.17
स्थावरेषु तु भावेषु तिर्यग्भावगतं तमः ।
राजसास्तु विवर्तन्ते स्नेहभावस्तु सात्विकैः ॥ १४.४०.१७ ॥
ਸਥਾਵਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਮੋ ਗੁਣ ਤਿਰਯਗ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਜੋਗੁਣੀ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਨੇਹ-ਭਾਵ ਸਾਤਵਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.40.18
अहस्त्रिधा तु विज्ञेयं त्रिधा रात्रिर्विधीयते ।
मासार्दमासवर्षाणि ऋतवः सन्धयस्तथा ॥ १४.४०.१८ ॥
ਦਿਨ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਰਾਤ ਵੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਠਹਿਰਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਮਹੀਨੇ, ਪੱਖ, ਸਾਲ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਧੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
14.40.19
त्रिधा दानानि दीयन्ते त्रिधा यज्ञः प्रवर्तते ।
त्रिधा लोकास्त्रिधा देवास्त्रिधा विद्यास्त्रिधा गतिः ॥ १४.४०.१९ ॥
ਦਾਨ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਯੱਗ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਤਿੰਨ, ਦੇਵਤੇ ਤਿੰਨ, ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਗਤੀ ਵੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ।
14.40.20
भूतं भव्यं भविष्यं च धर्मोऽर्थः काम एव च ।
प्राणापानावुदानश्चाप्येत एव त्रयो गुणाः ॥ १४.४०.२० ॥
ਭੂਤ, ਭਵਿਅ, ਭਵਿੱਖ; ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ; ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ—ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ।
14.40.21
पर्यायेण प्रवर्तन्ते तत्रतत्र तथातथा ।
यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन्सर्वमेते त्रयो गुणाः ॥ १४.४०.२१ ॥
ਉਹ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਰਤਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹੀ ਹਨ।
14.40.22
त्रयो गुणाः प्रवर्तन्ते ह्यव्यक्ता नित्यमेव तु ।
सत्वं रजस्तमश्चैव गुणसर्गः सनातनः ॥ १४.४०.२२ ॥
ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਸਦਾ ਅਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰਤਦੇ ਹਨ; ਸਤ੍ਵ, ਰਜਸ, ਤਮਸ—ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਸਨਾਤਨ ਹੈ।
14.40.23
तमोऽव्यक्तं शिवं धाम रजो योनिः सनातनः ।
प्रकृतिर्विकारः प्रलयः प्रधानं प्रभवाप्ययौ ॥ १४.४०.२३ ॥
ਤਮਸ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਾਮ; ਰਜਸ ਸਨਾਤਨ ਯੋਨੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਵਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਲਯ, ਪ੍ਰਧਾਨ—ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਲੈ ਇਹੀ ਹਨ।
14.40.24
अनुद्रिक्तमनूनं वाऽप्यकम्पमचलं ध्रुवम् ।
सदसच्चैव तत्सर्वमव्यक्तं त्रिगुणं स्मृतम्।
ज्ञेयानि नामधेयानि नरैरद्यात्मचिन्तकैः ॥ १४.४०.२४ ॥
ਵਧੀਕ ਨਹੀਂ, ਘਾਟ ਨਹੀਂ, ਕੰਬਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਚਲ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ; ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਵੀ—ਉਹ ਸਭ ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਇਸਦੇ ਨਾਮ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
14.40.25
अव्यक्तनामानि गुणांश्च तत्त्वतो ।
यो वेद सर्वाणि गतीश्च केवलाः।
विमुक्तदेहः प्रविभागतत्त्ववि-
त्स मुच्यते सर्वगुणैर्निरामयः ॥ १४.४०.२५ ॥
ਜੋ ਅਵਿਅਕਤ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਭੇਦ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਿਰਾਮਯ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।