มหาภารตะ · อัธยายะ 14.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.40.1
नैव शक्या गुणा वक्तुं पृथक्त्वेनैव सर्वशः ।
अविच्छिन्नानि दृश्यन्ते रजः सत्वं तमस्तथा ॥ १४.४०.१ ॥
คุณเหล่านี้ไม่อาจบรรยายทีละอย่างได้ครบถ้วน เพราะรชัส สัตตวะ และตมัสเห็นได้ว่าเกี่ยวพันกันไม่อาจแยกขาดจากกันได้
14.40.2
अन्योन्यमनुरज्यन्ते ह्यन्योन्येनानुजीविनः ।
अन्योन्यापाश्रयाः सर्वे तथाऽन्योन्यानुवर्तिनः ॥ १४.४०.२ ॥
คุณเหล่านั้นยึดติดซึ่งกันและกัน ดำรงอยู่ด้วยการพึ่งพากัน ทั้งหมดอิงอาศัยกันและกันและดำเนินตามกันและกัน
14.40.3
यावत्सत्वं रजस्तावद्वर्तते नात्र संशयः ।
यावत्तमश्च सत्वं च रजस्तावदिहोच्यते ॥ १४.४०.३ ॥
ตราบใดที่สัตตวะยังมีอยู่ รชัสก็ยังมีอยู่ตราบนั้น ข้อนี้ไม่มีข้อสงสัย และตราบใดที่ตมัสและสัตตวะยังมีอยู่ รชัสก็กล่าวได้ว่ายังมีอยู่ในที่นี้
14.40.4
संहत्य कुर्वते यात्रां सहिताः सङ्घचारिणः ।
सङ्घातवृत्तयो ह्येते वर्तन्ते हेत्वहेतुभिः ॥ १४.४०.४ ॥
คุณเหล่านี้รวมตัวกันและเคลื่อนไปดุจสหาย จึงดำเนินไปตามวิถีของตน การรวมกันเป็นธรรมชาติของมัน และมันทำงานทั้งด้วยเหตุและปราศจากเหตุ
14.40.5
उद्रेकव्यतिरिक्तानां तेषामन्योन्यवर्तिनाम् ।
वक्ष्यते तद्यथाऽन्यूनं व्यतिरिक्तं च सर्वशः ॥ १४.४०.५ ॥
เกี่ยวกับคุณเหล่านั้นซึ่งแยกกันด้วยความเด่นและความแตกต่าง และต่างทำงานต่อกัน จะได้อธิบายต่อไปว่ามันไม่ขาดไม่เกินและแตกต่างกันโดยสมบูรณ์ในทุกประการอย่างไร
14.40.6
व्यतिरिक्तं तमो यत्र तिर्यग्भावगतं भवेत् ।
अल्पं तत्रथ रजो ज्ञेयं सत्वमल्पतरं तथा ॥ १४.४०.६ ॥
ที่ใดที่ตมัสแยกต่างหากและไปอยู่ในสภาวะขวาง ที่นั้นรชัสควรรู้ว่าน้อย และสัตตวะยิ่งน้อยกว่านั้น
14.40.7
उद्रिक्तं च रजो यत्र मध्यस्रोतोगतं भवेत् ।
अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं सत्वमल्पतरं तथा ॥ १४.४०.७ ॥
ที่ใดที่รชัสเข้มแข็งและไปอยู่ในกระแสกลาง ที่นั้นตมัสควรรู้ว่าน้อย และสัตตวะยิ่งน้อยกว่านั้น
14.40.8
उद्रिक्तं च यदा सत्वमूर्ध्वस्रोतोगतं भवेत् ।
अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं रजश्चाल्पतरं तथा ॥ १४.४०.८ ॥
เมื่อใดที่สัตตวะเข้มแข็งและไปอยู่ในกระแสขึ้นสูง ที่นั้นตมัสควรรู้ว่าน้อย และรชัสยิ่งน้อยกว่านั้น
14.40.9
सत्वं वैकारिकी योनिरिन्द्रियाणां प्रकाशिका ।
न हि सत्वात्परो भावः कश्चिदन्यो विधीयते ॥ १४.४०.९ ॥
สัตตวะเป็นครรภ์แห่งการเปลี่ยนแปลงและเป็นผู้ส่องสว่างอินทรีย์ทั้งหลาย ไม่มีภาวะอื่นใดที่สูงกว่าสัตตวะถูกกำหนดไว้
14.40.10
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणसंयुक्ता यान्त्यधस्तामसा जनाः ॥ १४.४०.१० ॥
ผู้ตั้งอยู่ในสัตตวะย่อมขึ้นสูง ผู้มีรชัสย่อมอยู่ตรงกลาง ส่วนผู้มีตมัสประกอบด้วยคุณต่ำสุดย่อมลงต่ำไป
14.40.11
तमः शूद्रे रजः क्षत्रे ब्राह्मणे सत्वमुत्तमम् ।
इत्येवं त्रिषु वर्णेषु विवर्तन्ते गुणास्त्रयः ॥ १४.४०.११ ॥
ตมัสอยู่ในศูทร รชัสอยู่ในกษัตริย์ และสัตตวะอันสูงสุดอยู่ในพราหมณ์ ดังนี้ คุณทั้งสามจึงปรากฏในวรรณะทั้งสาม
14.40.12
दूरादपि हि दृश्यनते सहिताः सङ्घचारिणः ।
तमः सत्वं रजश्चैव पृथक्त्वेनानुशुश्रुम ॥ १४.४०.१२ ॥
แม้จากที่ไกล ก็ยังเห็นสิ่งที่เคลื่อนไปร่วมกันเป็นหมู่ได้ และเราได้ยินมาว่าตมัส สัตตวะ และรชัสนั้นแยกจากกัน
14.40.13
दृष्ट्वा त्वादित्यमुद्यन्तं कुचोराणां भयं भवेत् ।
अध्वगाः परितप्येयुरुष्णतो दुःखभागिनः ॥ १४.४०.१३ ॥
เมื่อเห็นดวงอาทิตย์ขึ้น โจรย่อมเกิดความกลัว และผู้เดินทางถูกความร้อนแผดเผาก็ย่อมได้รับทุกข์
14.40.14
आदित्यः सत्वमुद्दिष्टः कुचोरास्तु तथा तमः ।
परितापोऽध्वगानां च रजसो गुण उच्यते ॥ १४.४०.१४ ॥
ดวงอาทิตย์ถูกกล่าวว่าเป็นไปตามสัตตวะ ส่วนโจรก็เป็นไปตามตมัสเช่นกัน ความเดือดร้อนของผู้เดินทางถูกกล่าวว่าเป็นคุณของรชัส
14.40.15
प्राकाश्यं सत्वमादित्यः संतापो रजसो गुणः ।
उपप्लवस्तु विज्ञेयस्तामसस्तस्य पर्वसु ॥ १४.४०.१५ ॥
ความสว่างไสวเป็นคุณของสัตตวะที่ดวงอาทิตย์มี ความร้อนเป็นคุณของรชัส ส่วนการบดบังซึ่งเกิดขึ้นในช่วงต่าง ๆ ของดวงอาทิตย์นั้นพึงเข้าใจว่าเป็นคุณของตมัส
14.40.16
एवं ज्योतिष्षु सर्वेषु प्रवर्तन्ते गुणास्त्रयः ।
पर्यायेण च वर्न्तते तत्रतत्र तथातथा ॥ १४.४०.१६ ॥
ดังนี้ คุณทั้งสามย่อมปรากฏในดวงสว่างทั้งปวง และหมุนเวียนทำงานทีละอย่างในที่นั้นนั้น ในลักษณะนั้นนั้น
14.40.17
स्थावरेषु तु भावेषु तिर्यग्भावगतं तमः ।
राजसास्तु विवर्तन्ते स्नेहभावस्तु सात्विकैः ॥ १४.४०.१७ ॥
ในสิ่งที่ไม่เคลื่อนที่ ตมัสมีสภาวะเป็นสัตว์เดรัจฉาน ส่วนรชัสหมุนเวียนไป ความรู้สึกรักใคร่ก็เกิดขึ้นโดยสัตตวะ
14.40.18
अहस्त्रिधा तु विज्ञेयं त्रिधा रात्रिर्विधीयते ।
मासार्दमासवर्षाणि ऋतवः सन्धयस्तथा ॥ १४.४०.१८ ॥
วันพึงรู้ว่าแบ่งเป็นสามส่วน และกลางคืนก็ถูกกำหนดให้แบ่งเป็นสามส่วน เดือน ปักษ์ ปี ฤดู และช่วงเชื่อมต่อก็เป็นการแบ่งกาลเช่นกัน
14.40.19
त्रिधा दानानि दीयन्ते त्रिधा यज्ञः प्रवर्तते ।
त्रिधा लोकास्त्रिधा देवास्त्रिधा विद्यास्त्रिधा गतिः ॥ १४.४०.१९ ॥
การให้ทานมีอยู่สามแบบ การบูชายัญก็ดำเนินไปสามแบบ โลกมีสามชั้น เทวดามีสามประเภท วิทยามีสามสาย และวิถีแห่งการไปก็มีสามแบบ
14.40.20
भूतं भव्यं भविष्यं च धर्मोऽर्थः काम एव च ।
प्राणापानावुदानश्चाप्येत एव त्रयो गुणाः ॥ १४.४०.२० ॥
อดีต ปัจจุบัน และอนาคต ธรรมะ อรรถะ และกามะ และลมหายใจเข้า ลมหายใจออก และลมขึ้นสูง ทั้งหมดนี้คือคุณทั้งสาม
14.40.21
पर्यायेण प्रवर्तन्ते तत्रतत्र तथातथा ।
यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन्सर्वमेते त्रयो गुणाः ॥ १४.४०.२१ ॥
คุณทั้งสามนี้ย่อมดำเนินไปทีละอย่าง ตามที่ตามทางของตน ทุกสิ่งที่มีอยู่ในโลกนี้ ล้วนเป็นคุณทั้งสามนี้
14.40.22
त्रयो गुणाः प्रवर्तन्ते ह्यव्यक्ता नित्यमेव तु ।
सत्वं रजस्तमश्चैव गुणसर्गः सनातनः ॥ १४.४०.२२ ॥
คุณทั้งสามย่อมดำเนินไปเสมอในสภาวะอัพยักตะ สัตตวะ รชัส และตมัส การสร้างของคุณเป็นนิรันดร์
14.40.23
तमोऽव्यक्तं शिवं धाम रजो योनिः सनातनः ।
प्रकृतिर्विकारः प्रलयः प्रधानं प्रभवाप्ययौ ॥ १४.४०.२३ ॥
ตมัสคืออัพยักตะ ที่ประทับของพระศิวะ รชัสคือครรภ์นิรันดร์ ประกฤติ วิการะ การดับ ประธาน สิ่งเหล่านี้คือต้นกำเนิดและการสิ้นสุด
14.40.24
अनुद्रिक्तमनूनं वाऽप्यकम्पमचलं ध्रुवम् ।
सदसच्चैव तत्सर्वमव्यक्तं त्रिगुणं स्मृतम्।
ज्ञेयानि नामधेयानि नरैरद्यात्मचिन्तकैः ॥ १४.४०.२४ ॥
ไม่เกินและไม่ขาด ไม่สั่นไหว ไม่เคลื่อนที่ มั่นคง ทั้งที่เป็นและไม่เป็น ทั้งหมดนั้นถูกจดจำว่าเป็นอัพยักตะที่มีคุณสามประการ ชื่อของมันควรถูกรู้ในวันนี้โดยผู้คนที่ไตร่ตรองถึงอาตมัน
14.40.25
अव्यक्तनामानि गुणांश्च तत्त्वतो ।
यो वेद सर्वाणि गतीश्च केवलाः।
विमुक्तदेहः प्रविभागतत्त्ववि-
त्स मुच्यते सर्वगुणैर्निरामयः ॥ १४.४०.२५ ॥
ผู้ที่รู้แท้จริงถึงชื่อและคุณของอัพยักตะ และรู้ทางทั้งหมดอย่างบริสุทธิ์ ผู้หลุดพ้นจากร่าง รู้ความจริงแห่งการแยกแยะ ย่อมหลุดพ้นจากคุณทั้งปวง ปราศจากโรค