महाभारत · अध्याय 14.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.40.1
नैव शक्या गुणा वक्तुं पृथक्त्वेनैव सर्वशः ।
अविच्छिन्नानि दृश्यन्ते रजः सत्वं तमस्तथा ॥ १४.४०.१ ॥
गुणांचे वेगवेगळे पूर्ण वर्णन करणे शक्य नाही; रजस, सत्त्व आणि तमस अविच्छिन्नपणे दिसतात.
14.40.2
अन्योन्यमनुरज्यन्ते ह्यन्योन्येनानुजीविनः ।
अन्योन्यापाश्रयाः सर्वे तथाऽन्योन्यानुवर्तिनः ॥ १४.४०.२ ॥
ते परस्परांशी आसक्त असतात, एकमेकांवर जगतात; सर्व एकमेकांवर अवलंबून आणि एकमेकांचे अनुसरण करणारे आहेत.
14.40.3
यावत्सत्वं रजस्तावद्वर्तते नात्र संशयः ।
यावत्तमश्च सत्वं च रजस्तावदिहोच्यते ॥ १४.४०.३ ॥
जोपर्यंत सत्त्व आहे तोपर्यंत रजसही आहे—यात संशय नाही. जोपर्यंत तमस आणि सत्त्व आहे तोपर्यंत येथे रजस म्हटले जाते.
14.40.4
संहत्य कुर्वते यात्रां सहिताः सङ्घचारिणः ।
सङ्घातवृत्तयो ह्येते वर्तन्ते हेत्वहेतुभिः ॥ १४.४०.४ ॥
एकत्र येऊन, सोबत चालणारे हे गुण आपली यात्रा करतात; संघात हीच त्यांची वृत्ती आहे; ते कारण आणि अकारण यांनी प्रवृत्त होतात.
14.40.5
उद्रेकव्यतिरिक्तानां तेषामन्योन्यवर्तिनाम् ।
वक्ष्यते तद्यथाऽन्यूनं व्यतिरिक्तं च सर्वशः ॥ १४.४०.५ ॥
उद्रेक आणि व्यतिरेक यांनी भिन्न, परस्परांत वर्तणाऱ्या त्या गुणांविषयी सांगितले जाईल—ते कसे न्यून न होता सर्व प्रकारे भिन्न राहतात.
14.40.6
व्यतिरिक्तं तमो यत्र तिर्यग्भावगतं भवेत् ।
अल्पं तत्रथ रजो ज्ञेयं सत्वमल्पतरं तथा ॥ १४.४०.६ ॥
जेथे तमस विशेष प्रबळ होऊन तिर्यक भावाला प्राप्त होते, तेथे रजस अल्प समजावे, आणि सत्त्व त्याहूनही अल्प.
14.40.7
उद्रिक्तं च रजो यत्र मध्यस्रोतोगतं भवेत् ।
अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं सत्वमल्पतरं तथा ॥ १४.४०.७ ॥
जेथे रजोगुण प्रबळ होऊन मध्यस्रोतात गेलेला असतो, तेथे तमोगुण अल्प जाणावा; आणि सत्त्वगुण त्याहूनही अल्पतर.
14.40.8
उद्रिक्तं च यदा सत्वमूर्ध्वस्रोतोगतं भवेत् ।
अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं रजश्चाल्पतरं तथा ॥ १४.४०.८ ॥
जेव्हा सत्त्वगुण प्रबळ होऊन ऊर्ध्वस्रोतात गेलेला असतो, तेव्हा तेथे तमोगुण अल्प जाणावा आणि रजोगुण त्याहूनही अल्पतर.
14.40.9
सत्वं वैकारिकी योनिरिन्द्रियाणां प्रकाशिका ।
न हि सत्वात्परो भावः कश्चिदन्यो विधीयते ॥ १४.४०.९ ॥
सत्त्वगुण हा विकारांचा मूळ स्रोत आणि इंद्रियांना प्रकाशित करणारा आहे; सत्त्वाहून श्रेष्ठ दुसरी कोणतीही अवस्था सांगितलेली नाही.
14.40.10
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणसंयुक्ता यान्त्यधस्तामसा जनाः ॥ १४.४०.१० ॥
सत्त्वात स्थित असणारे वर जातात, रजोगुणी मध्ये राहतात, आणि निकृष्ट गुणांनी युक्त तामसी खाली जातात.
14.40.11
तमः शूद्रे रजः क्षत्रे ब्राह्मणे सत्वमुत्तमम् ।
इत्येवं त्रिषु वर्णेषु विवर्तन्ते गुणास्त्रयः ॥ १४.४०.११ ॥
शूद्रात तमोगुण, क्षत्रियात रजोगुण, आणि ब्राह्मणात उत्तम सत्त्वगुण; अशा प्रकारे तिन्ही वर्णांमध्ये तिन्ही गुण प्रकट होतात.
14.40.12
दूरादपि हि दृश्यनते सहिताः सङ्घचारिणः ।
तमः सत्वं रजश्चैव पृथक्त्वेनानुशुश्रुम ॥ १४.४०.१२ ॥
दुरूनही एकत्र संचार करणारे दिसतात; तमस, सत्त्व आणि रजस यांना आम्ही वेगवेगळे ऐकले आहे.
14.40.13
दृष्ट्वा त्वादित्यमुद्यन्तं कुचोराणां भयं भवेत् ।
अध्वगाः परितप्येयुरुष्णतो दुःखभागिनः ॥ १४.४०.१३ ॥
उगवणाऱ्या सूर्याला पाहून चोरांना भय वाटते; वाटसरू उष्णतेने तप्त होऊन दुःखाचे भागी होतात.
14.40.14
आदित्यः सत्वमुद्दिष्टः कुचोरास्तु तथा तमः ।
परितापोऽध्वगानां च रजसो गुण उच्यते ॥ १४.४०.१४ ॥
सूर्य सत्त्वगुणाचे प्रतीक सांगितला आहे; चोर तमोगुणाचे; वाटसरूंचा संताप हा रजोगुणाचा गुण म्हटला जातो.
14.40.15
प्राकाश्यं सत्वमादित्यः संतापो रजसो गुणः ।
उपप्लवस्तु विज्ञेयस्तामसस्तस्य पर्वसु ॥ १४.४०.१५ ॥
प्रकाश हा सत्त्वगुण, तो सूर्यात आहे; संताप हा रजोगुण; आणि त्याच्या पर्वांत दिसणारा उपप्लव तमोगुणाचा समजावा.
14.40.16
एवं ज्योतिष्षु सर्वेषु प्रवर्तन्ते गुणास्त्रयः ।
पर्यायेण च वर्न्तते तत्रतत्र तथातथा ॥ १४.४०.१६ ॥
याचप्रमाणे सर्व ज्योतींमध्ये तिन्ही गुण प्रवर्तित होतात; ते क्रमाने इथे तिथे, तसे तसे वर्तमान राहतात.
14.40.17
स्थावरेषु तु भावेषु तिर्यग्भावगतं तमः ।
राजसास्तु विवर्तन्ते स्नेहभावस्तु सात्विकैः ॥ १४.४०.१७ ॥
स्थावर पदार्थांमध्ये तमोगुण तिर्यक् भाव धारण करतो; राजसिक फिरत राहतात; आणि स्नेहभाव सात्त्विकांकडून प्रकट होतो.
14.40.18
अहस्त्रिधा तु विज्ञेयं त्रिधा रात्रिर्विधीयते ।
मासार्दमासवर्षाणि ऋतवः सन्धयस्तथा ॥ १४.४०.१८ ॥
दिवस तीन प्रकारचा जाणावा; रात्रीही तीन प्रकारची विहित केली आहे; महिने, पक्ष, वर्षे, ऋतू आणि संधी हेही तसेच.
14.40.19
त्रिधा दानानि दीयन्ते त्रिधा यज्ञः प्रवर्तते ।
त्रिधा लोकास्त्रिधा देवास्त्रिधा विद्यास्त्रिधा गतिः ॥ १४.४०.१९ ॥
दान तीन प्रकारे दिले जाते, यज्ञ तीन प्रकारे चालतो. लोक तीन, देव तीन, विद्या तीन आणि गती तीन प्रकारची.
14.40.20
भूतं भव्यं भविष्यं च धर्मोऽर्थः काम एव च ।
प्राणापानावुदानश्चाप्येत एव त्रयो गुणाः ॥ १४.४०.२० ॥
भूत, भव्य, भविष्य; धर्म, अर्थ, काम; प्राण, अपान, उदान—हेच तीन गुण.
14.40.21
पर्यायेण प्रवर्तन्ते तत्रतत्र तथातथा ।
यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन्सर्वमेते त्रयो गुणाः ॥ १४.४०.२१ ॥
ते क्रमाक्रमाने तिथे तिथे तसे तसे प्रवर्तते; या लोकात जे काही आहे ते सर्व हे तीन गुणच.
14.40.22
त्रयो गुणाः प्रवर्तन्ते ह्यव्यक्ता नित्यमेव तु ।
सत्वं रजस्तमश्चैव गुणसर्गः सनातनः ॥ १४.४०.२२ ॥
तीन गुण सदैव अव्यक्तपणे प्रवर्तित असतात; सत्त्व, रजस, तमस—गुणांची ही सृष्टी सनातन आहे.
14.40.23
तमोऽव्यक्तं शिवं धाम रजो योनिः सनातनः ।
प्रकृतिर्विकारः प्रलयः प्रधानं प्रभवाप्ययौ ॥ १४.४०.२३ ॥
तमस् अव्यक्त, शिवाचे धाम; रजस् सनातन योनी. प्रकृती, विकार, प्रलय, प्रधान—उत्पत्ती आणि लय हेच.
14.40.24
अनुद्रिक्तमनूनं वाऽप्यकम्पमचलं ध्रुवम् ।
सदसच्चैव तत्सर्वमव्यक्तं त्रिगुणं स्मृतम्।
ज्ञेयानि नामधेयानि नरैरद्यात्मचिन्तकैः ॥ १४.४०.२४ ॥
अधिक नाही, न्यून नाही, कंपित नाही, अचल आणि ध्रुव; सत्-असत् हे सर्व अव्यक्त व त्रिगुणात्मक असे स्मृत आहे. आत्मचिंतन करणाऱ्या मानवांनी त्याची नावे आज जाणावीत.
14.40.25
अव्यक्तनामानि गुणांश्च तत्त्वतो ।
यो वेद सर्वाणि गतीश्च केवलाः।
विमुक्तदेहः प्रविभागतत्त्ववि-
त्स मुच्यते सर्वगुणैर्निरामयः ॥ १४.४०.२५ ॥
जो अव्यक्ताची नावे आणि गुण तत्त्वतः जाणतो, आणि सर्व गती केवलपणे जाणतो, तो देहमुक्त होऊन, भेदतत्त्व जाणणारा, सर्व गुणांपासून मुक्त व निरामय होऊन मुक्त होतो.