ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 14.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.40.1
नैव शक्या गुणा वक्तुं पृथक्त्वेनैव सर्वशः ।
अविच्छिन्नानि दृश्यन्ते रजः सत्वं तमस्तथा ॥ १४.४०.१ ॥
ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ ପୃଥକ ଭାବରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ରଜସ୍, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମସ୍ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ।
14.40.2
अन्योन्यमनुरज्यन्ते ह्यन्योन्येनानुजीविनः ।
अन्योन्यापाश्रयाः सर्वे तथाऽन्योन्यानुवर्तिनः ॥ १४.४०.२ ॥
ସେମାନେ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ଅନୁରକ୍ତ, ଏକ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପରର ଆଶ୍ରିତ ଓ ଅନୁସରଣକାରୀ।
14.40.3
यावत्सत्वं रजस्तावद्वर्तते नात्र संशयः ।
यावत्तमश्च सत्वं च रजस्तावदिहोच्यते ॥ १४.४०.३ ॥
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଜସ୍ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତମସ୍ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ ରଜସ୍ କୁହାଯାଏ।
14.40.4
संहत्य कुर्वते यात्रां सहिताः सङ्घचारिणः ।
सङ्घातवृत्तयो ह्येते वर्तन्ते हेत्वहेतुभिः ॥ १४.४०.४ ॥
ଏକତ୍ର ହୋଇ, ସାଥୀ ହୋଇ ଚାଲୁଥିବା ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି; ସଂଘାତ ହିଁ ସେମାନଙ୍କ ବୃତ୍ତି; ସେମାନେ କାରଣ ଓ ଅକାରଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।
14.40.5
उद्रेकव्यतिरिक्तानां तेषामन्योन्यवर्तिनाम् ।
वक्ष्यते तद्यथाऽन्यूनं व्यतिरिक्तं च सर्वशः ॥ १४.४०.५ ॥
ଉଦ୍ରେକ ଓ ବ୍ୟତିରେକ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ, ପରସ୍ପରରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ସେହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ କୁହାଯିବ—ସେମାନେ କିପରି ନ୍ୟୂନ ନ ହୋଇ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଭିନ୍ନ ରହନ୍ତି।
14.40.6
व्यतिरिक्तं तमो यत्र तिर्यग्भावगतं भवेत् ।
अल्पं तत्रथ रजो ज्ञेयं सत्वमल्पतरं तथा ॥ १४.४०.६ ॥
ଯେଉଁଠାରେ ତମସ୍ ବିଶେଷ ପ୍ରବଳ ହୋଇ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ରଜସ୍ ଅଳ୍ପ ବୋଲି ଜାଣିବ; ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପତର।
14.40.7
उद्रिक्तं च रजो यत्र मध्यस्रोतोगतं भवेत् ।
अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं सत्वमल्पतरं तथा ॥ १४.४०.७ ॥
ଯେଉଁଠାରେ ରଜୋଗୁଣ ଅଧିକ ହୋଇ ମଧ୍ୟସ୍ରୋତରେ ଯାଇଥାଏ, ସେଠାରେ ତମୋଗୁଣ ଅଳ୍ପ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସତ୍ତ୍ୱ ତା'ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପତର।
14.40.8
उद्रिक्तं च यदा सत्वमूर्ध्वस्रोतोगतं भवेत् ।
अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं रजश्चाल्पतरं तथा ॥ १४.४०.८ ॥
ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ହୋଇ ଊର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତରେ ଯାଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସେଠାରେ ତମୋଗୁଣ ଅଳ୍ପ ଓ ରଜୋଗୁଣ ତା'ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପତର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
14.40.9
सत्वं वैकारिकी योनिरिन्द्रियाणां प्रकाशिका ।
न हि सत्वात्परो भावः कश्चिदन्यो विधीयते ॥ १४.४०.९ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ ବୈକାରିକ ଯୋନି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକାଶକ; ସତ୍ତ୍ୱଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅବସ୍ଥା ବିହିତ ହୋଇନାହିଁ।
14.40.10
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणसंयुक्ता यान्त्यधस्तामसा जनाः ॥ १४.४०.१० ॥
ସତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ ଲୋକମାନେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଯାଆନ୍ତି; ରଜୋଗୁଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରହନ୍ତି; ନିକୃଷ୍ଟ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ତମୋଗୁଣୀ ଲୋକମାନେ ତଳକୁ ଯାଆନ୍ତି।
14.40.11
तमः शूद्रे रजः क्षत्रे ब्राह्मणे सत्वमुत्तमम् ।
इत्येवं त्रिषु वर्णेषु विवर्तन्ते गुणास्त्रयः ॥ १४.४०.११ ॥
ଶୂଦ୍ରରେ ତମୋଗୁଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟରେ ରଜୋଗୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ଉତ୍ତମ ସତ୍ତ୍ୱ; ଏହିପରି ତିନି ବର୍ଣ୍ଣରେ ତିନି ଗୁଣ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି।
14.40.12
दूरादपि हि दृश्यनते सहिताः सङ्घचारिणः ।
तमः सत्वं रजश्चैव पृथक्त्वेनानुशुश्रुम ॥ १४.४०.१२ ॥
ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ଗତି କରୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ; ତମ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜକୁ ଆମେ ପୃଥକ ଭାବରେ ଶୁଣିଛୁ।
14.40.13
दृष्ट्वा त्वादित्यमुद्यन्तं कुचोराणां भयं भवेत् ।
अध्वगाः परितप्येयुरुष्णतो दुःखभागिनः ॥ १४.४०.१३ ॥
ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି ଚୋରମାନଙ୍କୁ ଭୟ ହୁଏ; ପଥିକମାନେ ଉଷ୍ଣତାରେ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି।
14.40.14
आदित्यः सत्वमुद्दिष्टः कुचोरास्तु तथा तमः ।
परितापोऽध्वगानां च रजसो गुण उच्यते ॥ १४.४०.१४ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ପ୍ରତୀକ ବୋଲି କଥିତ; ଚୋରମାନେ ତମୋଗୁଣର; ପଥିକମାନଙ୍କ ସନ୍ତାପ ରଜୋଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
14.40.15
प्राकाश्यं सत्वमादित्यः संतापो रजसो गुणः ।
उपप्लवस्तु विज्ञेयस्तामसस्तस्य पर्वसु ॥ १४.४०.१५ ॥
ପ୍ରକାଶ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ, ତାହା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଥାଏ; ସନ୍ତାପ ରଜୋଗୁଣ; ଏବଂ ତାହାର ପର୍ବରେ ଘଟୁଥିବା ଉପପ୍ଲବ ତମୋଗୁଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
14.40.16
एवं ज्योतिष्षु सर्वेषु प्रवर्तन्ते गुणास्त्रयः ।
पर्यायेण च वर्न्तते तत्रतत्र तथातथा ॥ १४.४०.१६ ॥
ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିଷ୍କରେ ତିନି ଗୁଣ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ସେମାନେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଏଠାରେ ସେଠାରେ, ଯେପରି ସେପରି ବର୍ତ୍ତମାନ ରୁହନ୍ତି।
14.40.17
स्थावरेषु तु भावेषु तिर्यग्भावगतं तमः ।
राजसास्तु विवर्तन्ते स्नेहभावस्तु सात्विकैः ॥ १४.४०.१७ ॥
ସ୍ଥାବର ପଦାର୍ଥରେ ତମୋଗୁଣ ତିର୍ଯ୍ୟଗ୍ଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ରାଜସମାନେ ଘୂରନ୍ତି; ଏବଂ ସ୍ନେହଭାବ ସାତ୍ତ୍ୱିକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
14.40.18
अहस्त्रिधा तु विज्ञेयं त्रिधा रात्रिर्विधीयते ।
मासार्दमासवर्षाणि ऋतवः सन्धयस्तथा ॥ १४.४०.१८ ॥
ଦିନକୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ଜାଣିବା ଉଚିତ; ରାତ୍ରିକୁ ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାରର ବିହିତ କରାଯାଏ; ମାସ, ପକ୍ଷ, ବର୍ଷ, ଋତୁ ଓ ସନ୍ଧି ସେହିପରି।
14.40.19
त्रिधा दानानि दीयन्ते त्रिधा यज्ञः प्रवर्तते ।
त्रिधा लोकास्त्रिधा देवास्त्रिधा विद्यास्त्रिधा गतिः ॥ १४.४०.१९ ॥
ଦାନ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ଦିଆଯାଏ, ଯଜ୍ଞ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଲୋକ ତିନି, ଦେବତା ତିନି, ବିଦ୍ୟା ତିନି ଏବଂ ଗତି ତିନି ପ୍ରକାରର।
14.40.20
भूतं भव्यं भविष्यं च धर्मोऽर्थः काम एव च ।
प्राणापानावुदानश्चाप्येत एव त्रयो गुणाः ॥ १४.४०.२० ॥
ଭୂତ, ଭବ୍ୟ, ଭବିଷ୍ୟ; ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ; ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ଉଦାନ—ଏହିସବୁ ତିନି ଗୁଣ।
14.40.21
पर्यायेण प्रवर्तन्ते तत्रतत्र तथातथा ।
यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन्सर्वमेते त्रयो गुणाः ॥ १४.४०.२१ ॥
ସେମାନେ କ୍ରମାନୁସାରେ ସେଠାରେ ସେଠାରେ ସେହିପରି ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି; ଏହି ଲୋକରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି ସବୁ ଏହି ତିନି ଗୁଣ।
14.40.22
त्रयो गुणाः प्रवर्तन्ते ह्यव्यक्ता नित्यमेव तु ।
सत्वं रजस्तमश्चैव गुणसर्गः सनातनः ॥ १४.४०.२२ ॥
ତିନି ଗୁଣ ସର୍ବଦା ଅବ୍ୟକ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି; ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଗୁଣସୃଷ୍ଟି ସନାତନ।
14.40.23
तमोऽव्यक्तं शिवं धाम रजो योनिः सनातनः ।
प्रकृतिर्विकारः प्रलयः प्रधानं प्रभवाप्ययौ ॥ १४.४०.२३ ॥
ତମ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଶିବଙ୍କ ଧାମ; ରଜ ସନାତନ ଯୋନି। ପ୍ରକୃତି, ବିକାର, ପ୍ରଳୟ, ପ୍ରଧାନ—ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ ଏହି।
14.40.24
अनुद्रिक्तमनूनं वाऽप्यकम्पमचलं ध्रुवम् ।
सदसच्चैव तत्सर्वमव्यक्तं त्रिगुणं स्मृतम्।
ज्ञेयानि नामधेयानि नरैरद्यात्मचिन्तकैः ॥ १४.४०.२४ ॥
ଅଧିକ ନୁହେଁ, ନ୍ୟୂନ ନୁହେଁ, କମ୍ପିତ ନୁହେଁ, ଅଚଳ ଓ ଧ୍ରୁବ; ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ମଧ୍ୟ—ତାହା ସବୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଆତ୍ମଚିନ୍ତକ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଆଜି ଏହାର ନାମ ଜାଣିବେ।
14.40.25
अव्यक्तनामानि गुणांश्च तत्त्वतो ।
यो वेद सर्वाणि गतीश्च केवलाः।
विमुक्तदेहः प्रविभागतत्त्ववि-
त्स मुच्यते सर्वगुणैर्निरामयः ॥ १४.४०.२५ ॥
ଯିଏ ଅବ୍ୟକ୍ତର ନାମ ଓ ଗୁଣସମୂହ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗତି କେବଳ ରୂପେ ଜାଣେ, ସେ ଦେହମୁକ୍ତ ହୋଇ, ବିଭାଗତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି, ସର୍ବଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ନିରାମୟ ହୋଇ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ।