মহাভারত · অধ্যায় 14.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.43.1
मनुष्याणां तु राज्यः क्षत्रियो मध्यमो गुणः ।
कुञ्जरो वाहनानां च सिंहश्चारण्यवासिनाम् ॥ १४.४३.१ ॥
মানুষের মধ্যে রাজা ক্ষত্রিয়, মধ্যম গুণসম্পন্ন; বাহনের মধ্যে হাতি, আর বনবাসীদের মধ্যে সিংহ।
14.43.2
अविः पशूनां सर्वेषामहिस्तु बिलवासिनाम् ।
गवां गोवृषभश्चैव स्त्रीणां पुरुष एव च ॥ १४.४३.२ ॥
সকল পশুর মধ্যে মেষ, গর্তবাসীদের মধ্যে সাপ; গরুর মধ্যে ষাঁড়, আর নারীদের মধ্যে পুরুষ।
14.43.3
न्यग्रोधो जम्बुवृक्षश्च पिप्पलः शाल्मलिस्तथा ।
शिंशपा मेषशृङ्गश्च तथा कीचकवेणवः ॥ १४.४३.३ ॥
বট, জাম, অশ্বত্থ, শিমুল, তেমনই শিংশপা, মেষশৃঙ্গ এবং কীচক-বেণু (বাঁশ)।
14.43.4
एते द्रुमाणां राजानो गणानां मरुतस्तथा ।
हिमवान्पारियात्रश्च सह्यो विन्ध्यस्त्रिकूटवान् ॥ १४.४३.४ ॥
এরাই বৃক্ষদের রাজা; গণদের মধ্যে মরুৎ; তথা হিমালয়, পারিযাত্র, সহ্য, বিন্ধ্য ও ত্রিকূটবান।
14.43.5
श्वेतो नीलश्च भासश्च राष्ट्रवांश्चैव पर्वतः ।
भृशस्कन्धो महेन्द्रश्च माल्यवान्पर्वतस्तथा ॥ १४.४३.५ ॥
শ্বেত, নীল, ভাস ও রাষ্ট্রবান্ পর্বত; ভৃশস্কন্ধ, মহেন্দ্র ও মাল্যবান্ পর্বতও তেমনই।
14.43.6
एते पर्वतराजानो गणानां मरुतस्तथा ।
सूर्यो ग्रहाणामधिपो नक्षत्राणां च चन्द्रमाः ॥ १४.४३.६ ॥
এরাই পর্বতদের রাজা; গণদের মধ্যে মরুৎ; তথা সূর্য গ্রহদের অধিপতি, চন্দ্র নক্ষত্রদের।
14.43.7
यमः पितॄणामधिपः सरितामथ सागरः ।
अंभसां वरुणो राजा मरुतामिन्द्र उच्यते ॥ १४.४३.७ ॥
পিতৃগণের অধিপতি যম, নদীসমূহের অধিপতি সাগর। জলসমূহের রাজা বরুণ, আর মরুদ্গণের অধিপতি ইন্দ্র বলা হয়।
14.43.8
अर्कोऽधिपतिरुष्णानां ज्योतिषामिन्दुरुच्यते ।
अग्निर्भूतपतिर्नित्यं ब्राह्मणानां बृहस्पतिः ॥ १४.४३.८ ॥
সূর্য উষ্ণ বস্তুর অধিপতি, চন্দ্র জ্যোতিসমূহের অধিপতি বলা হয়। অগ্নি সর্বদা ভূতগণের পতি; ব্রাহ্মণদের অধিপতি বৃহস্পতি।
14.43.9
ओषधीनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः ।
त्वष्टाऽधिनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः। ॥ १४.४३.९ ॥
সোম ওষধিসমূহের পতি; বিষ্ণু বলবানদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ। ত্বষ্টা ধনবানদের অধিপতি; সোমও (ধনবানদের অধিপতি); বিষ্ণু বলবানদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ।
14.43.10
दक्षिणानां तथा यज्ञो वेदानामृच एव च ।
दिशामुदीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान् ॥ १४.४३.१० ॥
দক্ষিণার অধিপতি যজ্ঞ, আর বেদের অধিপতি ঋক্ই। দিকসমূহের মধ্যে উত্তর; ব্রাহ্মণদের প্রতাপশালী রাজা সোম।
14.43.11
कुबेरः सर्वरत्नानां देवतानां पुरंदरः ।
एष भूताधिपः सर्गः प्रजानां च प्रजापतिः ॥ १४.४३.११ ॥
কুবের সকল রত্নের অধিপতি, পুরন্দর (ইন্দ্র) দেবতাদের অধিপতি। এই সৃষ্টি ভূতগণের অধিপতি, আর প্রজাদের প্রজাপতি।
14.43.12
सर्वेषामेव भूतानामहं ब्रह्ममयो महान् ।
भूतं परतरं मत्तो विष्णोर्वाऽपि न विद्यते ॥ १४.४३.१२ ॥
আমি ব্রহ্মময় মহান, সর্বভূতের আধার। আমার চেয়ে বা বিষ্ণুর চেয়েও শ্রেষ্ঠ কোনো ভূত পাওয়া যায় না।
14.43.13
राजाधिराजः सर्वेषां विष्णुर्ब्रह्ममयो महान् ।
ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स प्रजापतिः ॥ १४.४३.१३ ॥
সকলের রাজাধিরাজ, ব্রহ্মময় ও মহান বিষ্ণুকে আমরা ঈশ্বর বলে জানি। তিনি সর্বব্যাপী, তিনিই প্রজাপতি।
14.43.14
नरकिन्नरयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
देवदानवनागानां सर्वेषामीश्वरो हि सः ॥ १४.४३.१४ ॥
মানুষ, কিন্নর, যক্ষ, গন্ধর্ব, উরগ, রাক্ষস, দেবতা, দানব ও নাগ — সকলের ঈশ্বর তিনিই।
14.43.15
भगदेवानुयातानां सर्वासां वामलोचना ।
माहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वती हि सा ॥ १४.४३.१५ ॥
ভগদেবীর অনুগামী সকল নারীর মধ্যে বামলোচনা যিনি, তিনি মাহেশ্বরী, মহাদেবী নামে কথিত; তিনিই পার্বতী।
14.43.16
उमां देवीं विजानीध्वं नारीणामुत्तमां शुभाम् ।
रतीनां वसुमत्यस्तु स्त्रीणामप्सरसस्तथा ॥ १४.४३.१६ ॥
দেবী উমাকে নারীদের মধ্যে উত্তমা ও শুভ বলে জানো। রতিদের মধ্যে বসুমতীরা; আর নারীদের মধ্যে অপ্সরারাও তদ্রূপ।
14.43.17
धर्मिकामाश्च राजानो ब्राह्मणा धर्मसेतवः ।
तस्माद्राजा द्विजातीनां प्रयतेतेह रक्षणे ॥ १४.४३.१७ ॥
ধর্মকামী রাজারা ও ব্রাহ্মণেরা ধর্মের সেতু। অতএব রাজা এখানে দ্বিজাতিদের রক্ষায় যত্নবান হওয়া উচিত।
14.43.18
राज्ञां हि विषये येषामवसीदन्ति साधवः ।
हीनास्ते स्वगुणैः सर्वैः प्रेत्यावाङ्मार्गगामिनः ॥ १४.४३.१८ ॥
যে রাজাদের রাজ্যে সাধুরা দুঃখ পায়, তারা নিজেদের সমস্ত গুণ হারিয়ে মৃত্যুর পর নিম্নগামী পথে যায়।
14.43.19
राज्ञां हि विषये येषां साधवः परिरक्षिताः ।
तेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते प्रेत्य चानन्दमेव च ॥ १४.४३.१९ ॥
যে রাজাদের রাজ্যে সাধুরা সুরক্ষিত থাকেন, তাঁরা এই লোকে আনন্দ লাভ করেন এবং মৃত্যুর পরেও আনন্দই প্রাপ্ত হন।
14.43.20
प्राप्नुवन्ति महात्मान इति वित्त द्विजर्षभाः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम् ॥ १४.४३.२० ॥
হে দ্বিজশ্রেষ্ঠগণ, জেনে রাখো মহাত্মারা এভাবেই ফল লাভ করেন। এরপর আমি নিয়ত ধর্মের লক্ষণ বলব।
14.43.21
अहिंसालक्षणो धर्मो हिंसा चाधर्मलक्षणा ।
प्रकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्मलक्षणाः ॥ १४.४३.२१ ॥
অহিংসা ধর্মের লক্ষণ, আর হিংসা অধর্মের লক্ষণ। দেবতারা প্রকাশের দ্বারা, মানুষ কর্মের দ্বারা চিহ্নিত হন।
14.43.22
शब्दलक्षणमाकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षणः ।
ज्योतिषां लक्षणं रूपमापश्च रसलक्षणाः ॥ १४.४३.२२ ॥
আকাশের লক্ষণ শব্দ, বায়ুর লক্ষণ স্পর্শ। জ্যোতিসমূহের লক্ষণ রূপ, আর জলের লক্ষণ রস।
14.43.23
धारिणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा ।
स्वरव्यञ्जनसंस्कारा भारती शब्दलक्षणा ॥ १४.४३.२३ ॥
সর্বভূতের ধারক পৃথিবীর লক্ষণ গন্ধ। স্বরব্যঞ্জনে সংস্কৃত ভারতী (বাক্)-এর লক্ষণ শব্দ।
14.43.24
मनसो लक्षणं चिन्ता तथोक्ता बुद्धिरन्वयात् ।
मनसा चिन्तितानर्थान्बुद्ध्या चेह व्यवस्यति ॥ १४.४३.२४ ॥
মনের লক্ষণ চিন্তা; তেমনই অন্বয় দ্বারা বুদ্ধিকেও লক্ষণ বলা হয়েছে। মন যা চিন্তা করে, এখানে বুদ্ধি তা নিশ্চয় করে।
14.43.25
बुद्धिर्हि व्यवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः ।
लक्षणं मनसो ध्यानमव्यक्तं साधुलक्षणम् ॥ १४.४३.२५ ॥
সন্দেহ নেই, বুদ্ধি দৃঢ় সিদ্ধান্তের দ্বারা চেনা যায়। মনের লক্ষণ ধ্যান; তা অব্যক্ত, সাধুদের লক্ষণ।
14.43.26
प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम् ।
तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान् ॥ १४.४३.२६ ॥
যোগ প্রবৃত্তিলক্ষণযুক্ত; জ্ঞান সন্ন্যাসের লক্ষণ। তাই বুদ্ধিমান জ্ঞানকে সামনে রেখে এখানে সন্ন্যাস গ্রহণ করুক।
14.43.27
संन्यासी ज्ञानसंयुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम् ।
अतीतो द्वन्द्वमभ्येति तमोमृत्युजरातिगः ॥ १४.४३.२७ ॥
জ্ঞানযুক্ত সন্ন্যাসী পরম গতি লাভ করে। দ্বন্দ্ব অতিক্রম করে, তমঃ, মৃত্যু ও জরা পেরিয়ে সে পৌঁছায়।
14.43.28
धर्मलक्षणसंयुक्तमुक्तं वो विधिवन्मया ।
गुणानां ग्रहणं सम्यग्वक्ष्याम्यहमतः परम् ॥ १४.४३.२८ ॥
ধর্মলক্ষণযুক্ত যা আমি আপনাদের বিধিমতো বলেছি। এখন গুণসমূহের গ্রহণ আমি সম্যকভাবে বলব।
14.43.29
पार्तिवो यस्तु गन्धो वै घ्राणेन हि स गृह्यते ।
प्राणस्यश्च तथा वायुर्गन्धज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.२९ ॥
যে পার্থিব গন্ধ, তা নাক দিয়েই গ্রহণ করা হয়। প্রাণ ও বায়ুও গন্ধজ্ঞানে বিহিত।
14.43.30
अपां धातू रसो नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते ।
जिह्वास्थश्च तथा सोमो रसज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३० ॥
জলের ধাতু রস সর্বদা জিহ্বা দ্বারা গৃহীত হয়। জিহ্বাস্থ সোমও রসজ্ঞানে বিহিত।
14.43.31
तेजसस्तु गुणो रूपं चक्षुषा तच्च गृह्यते ।
चक्षुःस्थश्च ततादित्यो रूपज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३१ ॥
তেজের গুণ হলো রূপ; তা চক্ষু দ্বারা গৃহীত হয়। চক্ষুতে অবস্থিত আদিত্য (সূর্য) রূপজ্ঞানে নিযুক্ত বলে বিহিত।
14.43.32
वायव्यस्तु सदा स्पर्शस्त्वचा प्रज्ञायते च सः ।
त्वक्स्थश्चैव सदा वायुः स्पर्सने स विधीयते ॥ १४.४३.३२ ॥
বায়ুর গুণ সর্বদা স্পর্শ; তা ত্বক দ্বারা জানা যায়। ত্বকে সর্বদা অবস্থিত বায়ুই স্পর্শজ্ঞানে বিহিত।
14.43.33
आकाशस्य गुणो घोषः श्रोत्रेण च स गृह्यते ।
श्रोत्रस्थाश्च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने प्रकीर्तिताः ॥ १४.४३.३३ ॥
আকাশের গুণ ঘোষ (শব্দ); তা কান দ্বারা গৃহীত হয়। কানে অবস্থিত সকল দিক শব্দজ্ঞানে কথিত হয়েছে।
14.43.34
मनसश्च गुणश्चिन्ता प्रज्ञया स तु गृह्यते ।
हृदिस्थश्चेतनो धातुर्मनोज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३४ ॥
মনের গুণ চিন্তা; তা প্রজ্ঞা দ্বারা গৃহীত হয়। হৃদয়ে অবস্থিত চেতন ধাতুই মনোজ্ঞানে বিহিত।
14.43.35
बुद्धिरध्यवसायेन ध्यानेन च महांस्तथा ।
निश्चित्य ग्रहणाद्व्यक्तमव्यक्तं नात्र संशयः ॥ १४.४३.३५ ॥
বুদ্ধি অধ্যবসায় ও ধ্যানের দ্বারা (জানা যায়), মহান তত্ত্বও তদ্রূপ। নিশ্চয় করে গ্রহণের ফলে ব্যক্ত ও অব্যক্ত জানা যায়; এতে কোনো সন্দেহ নেই।
14.43.36
अलिङ्गग्रहणो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ।
तस्मादलिङ्गः क्षेत्रज्ञः केवलं ज्ञानलक्षणः ॥ १४.४३.३६ ॥
চিহ্ন দ্বারা গ্রাহ্য নয়, নিত্য, নির্গুণ স্বভাব ক্ষেত্রজ্ঞ। অতএব ক্ষেত্রজ্ঞ চিহ্নহীন, কেবল জ্ঞানলক্ষণযুক্ত।
14.43.37
अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं गुणानां प्रभवाप्ययम् ।
सदा पश्याम्यहं लीनं विजानामि शृणोमि च ॥ १४.४३.३७ ॥
অব্যক্তকে ক্ষেত্র বলা হয়েছে, যা গুণসমূহের উৎপত্তি ও লয়ের স্থান। সেখানে লীন হয়ে থাকাকে আমি সর্বদা দেখি, জানি ও শুনি।
14.43.38
पुरुषस्तद्विजानीते तस्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
गुणवृत्तं तथा कृत्स्नं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ॥ १४.४३.३८ ॥
পুরুষ তা জানেন; তাই তাঁকে ক্ষেত্রজ্ঞ বলা হয়। ক্ষেত্রজ্ঞ গুণসমূহের সমস্ত কার্যকলাপ সম্যকভাবে দর্শন করেন।
14.43.39
आदिमद्यावसानं तत्सृज्यमानमचेतनम् ।
न गुणा विदुरात्मानं सृज्यमानाः पुनःपुनः ॥ १४.४३.३९ ॥
তা আদি ও অন্তযুক্ত, সৃষ্ট হয়, অচেতন। সৃষ্ট হওয়া গুণসমূহ আত্মাকে জানে না; তারা বারবার সৃষ্ট হয়।
14.43.40
न सत्यं वेद वै कश्चित्क्षेत्रज्ञस्त्वेव विन्दति ।
गुणानां गुणभूतानां यत्परं परतो महत् ॥ १४.४३.४० ॥
কেউই প্রকৃত সত্য জানে না; কিন্তু ক্ষেত্রজ্ঞ তা লাভ করেন। গুণ ও গুণময় বস্তুর অতীত যে পরম মহৎ, সেটিই।
14.43.41
तस्माद्गुणांश्च तत्वं च परित्यज्येह तत्ववित् ।
क्षीणदोषो गुणान्हित्वा क्षेत्रज्ञं प्रविशत्यथ ॥ १४.४३.४१ ॥
অতএব এখানে তত্ত্বজ্ঞ গুণ ও তত্ত্বসমূহ ত্যাগ করে, দোষমুক্ত হয়ে গুণসমূহ পরিত্যাগ করে, অতঃপর ক্ষেত্রজ্ঞে প্রবেশ করেন।
14.43.42
निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च ।
अचलश्चानिकेतश्च क्षेत्रज्ञः स परो विधिः ॥ १४.४३.४२ ॥
যিনি দ্বন্দ্বমুক্ত, নমস্কারহীন, স্বধাকারহীন, অচল ও গৃহহীন; তিনিই ক্ষেত্রজ্ঞ, তিনিই পরম বিধি।