महाभारत · अध्याय 14.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.43.1
मनुष्याणां तु राज्यः क्षत्रियो मध्यमो गुणः ।
कुञ्जरो वाहनानां च सिंहश्चारण्यवासिनाम् ॥ १४.४३.१ ॥
मनुष्यांमध्ये राजा क्षत्रिय, मध्यम गुणाचा आहे; वाहनांमध्ये हत्ती आणि वनात राहणाऱ्यांमध्ये सिंह.
14.43.2
अविः पशूनां सर्वेषामहिस्तु बिलवासिनाम् ।
गवां गोवृषभश्चैव स्त्रीणां पुरुष एव च ॥ १४.४३.२ ॥
सर्व पशूंमध्ये मेंढा, आणि बिळात राहणाऱ्यांमध्ये साप; गायींमध्ये बैल, आणि स्त्रियांमध्ये पुरुष.
14.43.3
न्यग्रोधो जम्बुवृक्षश्च पिप्पलः शाल्मलिस्तथा ।
शिंशपा मेषशृङ्गश्च तथा कीचकवेणवः ॥ १४.४३.३ ॥
वड, जांभूळ, पिंपळ आणि शाल्मली (सावर), तसेच शिंशपा, मेषशृंग आणि कीचक-वेणू (बांबू).
14.43.4
एते द्रुमाणां राजानो गणानां मरुतस्तथा ।
हिमवान्पारियात्रश्च सह्यो विन्ध्यस्त्रिकूटवान् ॥ १४.४३.४ ॥
हेच वृक्षांचे राजे आहेत; गणांमध्ये मरुत; तसेच हिमवान, पारियात्र, सह्य, विंध्य आणि त्रिकूटवान.
14.43.5
श्वेतो नीलश्च भासश्च राष्ट्रवांश्चैव पर्वतः ।
भृशस्कन्धो महेन्द्रश्च माल्यवान्पर्वतस्तथा ॥ १४.४३.५ ॥
श्वेत, नील, भास आणि राष्ट्रवान् पर्वत; भृशस्कंध, महेंद्र आणि माल्यवान् पर्वतही तसेच.
14.43.6
एते पर्वतराजानो गणानां मरुतस्तथा ।
सूर्यो ग्रहाणामधिपो नक्षत्राणां च चन्द्रमाः ॥ १४.४३.६ ॥
हे पर्वतांचे राजे आहेत; गणांमध्ये मरुत; तसेच सूर्य ग्रहांचा अधिपती, आणि चंद्र नक्षत्रांचा.
14.43.7
यमः पितॄणामधिपः सरितामथ सागरः ।
अंभसां वरुणो राजा मरुतामिन्द्र उच्यते ॥ १४.४३.७ ॥
पितरांचा अधिपती यम, नद्यांचा अधिपती सागर. जलांचा राजा वरुण, आणि मरुतांचा अधिपती इंद्र असे म्हटले जाते.
14.43.8
अर्कोऽधिपतिरुष्णानां ज्योतिषामिन्दुरुच्यते ।
अग्निर्भूतपतिर्नित्यं ब्राह्मणानां बृहस्पतिः ॥ १४.४३.८ ॥
सूर्य उष्ण वस्तूंचा अधिपती, चंद्र ज्योतींचा अधिपती असे म्हटले जाते. अग्नी नेहमी भूतांचा पती; ब्राह्मणांचा अधिपती बृहस्पती.
14.43.9
ओषधीनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः ।
त्वष्टाऽधिनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः। ॥ १४.४३.९ ॥
सोम औषधींचा पती; विष्णू बलवानांमध्ये श्रेष्ठ. त्वष्टा धनवानांचा अधिपती; सोमही (धनवानांचा अधिपती); विष्णू बलवानांमध्ये श्रेष्ठ.
14.43.10
दक्षिणानां तथा यज्ञो वेदानामृच एव च ।
दिशामुदीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान् ॥ १४.४३.१० ॥
दक्षिणांचा अधिपती यज्ञ, आणि वेदांचा अधिपती ऋचाच. दिशांमध्ये उत्तर; ब्राह्मणांचा प्रतापी राजा सोम.
14.43.11
कुबेरः सर्वरत्नानां देवतानां पुरंदरः ।
एष भूताधिपः सर्गः प्रजानां च प्रजापतिः ॥ १४.४३.११ ॥
कुबेर सर्व रत्नांचा अधिपती, पुरंदर (इंद्र) देवांचा अधिपती. ही सृष्टी भूतांचा अधिपती; प्रजांचा प्रजापती.
14.43.12
सर्वेषामेव भूतानामहं ब्रह्ममयो महान् ।
भूतं परतरं मत्तो विष्णोर्वाऽपि न विद्यते ॥ १४.४३.१२ ॥
मी ब्रह्ममय महान, सर्व भूतांचा आधार आहे. माझ्यापेक्षा किंवा विष्णूपेक्षाही श्रेष्ठ असा कोणताही भूत आढळत नाही.
14.43.13
राजाधिराजः सर्वेषां विष्णुर्ब्रह्ममयो महान् ।
ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स प्रजापतिः ॥ १४.४३.१३ ॥
सर्वांचा राजाधिराज, ब्रह्ममय आणि महान असा विष्णू, त्यालाच आम्ही ईश्वर म्हणून जाणतो. तो सर्वव्यापी आहे; तोच प्रजापती आहे.
14.43.14
नरकिन्नरयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
देवदानवनागानां सर्वेषामीश्वरो हि सः ॥ १४.४३.१४ ॥
मनुष्य, किन्नर, यक्ष, गंधर्व, उरग, राक्षस, देव, दानव आणि नाग — या सर्वांचा ईश्वर तोच आहे.
14.43.15
भगदेवानुयातानां सर्वासां वामलोचना ।
माहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वती हि सा ॥ १४.४३.१५ ॥
भगदेवीच्या अनुयायिनींमध्ये जी वामलोचना आहे, तिला माहेश्वरी, महादेवी म्हणतात; तीच पार्वती होय.
14.43.16
उमां देवीं विजानीध्वं नारीणामुत्तमां शुभाम् ।
रतीनां वसुमत्यस्तु स्त्रीणामप्सरसस्तथा ॥ १४.४३.१६ ॥
देवी उमेला स्त्रियांमध्ये उत्तम आणि शुभ म्हणून जाणा. रतींमध्ये वसुमती आहेत; आणि स्त्रियांमध्ये अप्सरा तशाच आहेत.
14.43.17
धर्मिकामाश्च राजानो ब्राह्मणा धर्मसेतवः ।
तस्माद्राजा द्विजातीनां प्रयतेतेह रक्षणे ॥ १४.४३.१७ ॥
धर्माची इच्छा करणारे राजे आणि ब्राह्मण हे धर्माचे सेतू आहेत. म्हणून राजाने येथे द्विजांच्या रक्षणासाठी प्रयत्न करावा.
14.43.18
राज्ञां हि विषये येषामवसीदन्ति साधवः ।
हीनास्ते स्वगुणैः सर्वैः प्रेत्यावाङ्मार्गगामिनः ॥ १४.४३.१८ ॥
ज्या राजांच्या राज्यात साधू लोक दुःखी होतात, ते आपल्या सर्व गुणांपासून वंचित होऊन मृत्यूनंतर खालच्या मार्गाने जातात.
14.43.19
राज्ञां हि विषये येषां साधवः परिरक्षिताः ।
तेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते प्रेत्य चानन्दमेव च ॥ १४.४३.१९ ॥
ज्या राजांच्या राज्यात साधू लोक सुरक्षित असतात, ते या लोकी आनंदात राहतात आणि मृत्यूनंतरही आनंदच मिळवतात.
14.43.20
प्राप्नुवन्ति महात्मान इति वित्त द्विजर्षभाः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम् ॥ १४.४३.२० ॥
हे द्विजश्रेष्ठांनो, महात्मे असेच फल मिळवतात हे जाणा. यानंतर मी नियत धर्माची लक्षणे सांगेन.
14.43.21
अहिंसालक्षणो धर्मो हिंसा चाधर्मलक्षणा ।
प्रकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्मलक्षणाः ॥ १४.४३.२१ ॥
अहिंसा हे धर्माचे लक्षण आहे, आणि हिंसा हे अधर्माचे लक्षण आहे. देव प्रकाशाने, मनुष्य कर्माने ओळखले जातात.
14.43.22
शब्दलक्षणमाकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षणः ।
ज्योतिषां लक्षणं रूपमापश्च रसलक्षणाः ॥ १४.४३.२२ ॥
आकाशाचे लक्षण शब्द आहे, वायूचे लक्षण स्पर्श आहे. ज्योतींचे लक्षण रूप आहे, आणि पाण्याचे लक्षण रस आहे.
14.43.23
धारिणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा ।
स्वरव्यञ्जनसंस्कारा भारती शब्दलक्षणा ॥ १४.४३.२३ ॥
सर्व प्राण्यांना धारण करणाऱ्या पृथ्वीचे लक्षण गंध आहे. स्वरव्यंजनांनी संस्कारलेल्या भारती (वाणी)चे लक्षण शब्द आहे.
14.43.24
मनसो लक्षणं चिन्ता तथोक्ता बुद्धिरन्वयात् ।
मनसा चिन्तितानर्थान्बुद्ध्या चेह व्यवस्यति ॥ १४.४३.२४ ॥
मनाचे लक्षण चिंता आहे; तसेच अन्वयाने बुद्धीही लक्षण म्हणून सांगितली आहे. मनाने चिंतिलेले विषय येथे बुद्धी निश्चित करते.
14.43.25
बुद्धिर्हि व्यवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः ।
लक्षणं मनसो ध्यानमव्यक्तं साधुलक्षणम् ॥ १४.४३.२५ ॥
निःसंशय, बुद्धी निश्चयाने ओळखली जाते. मनाचे लक्षण ध्यान आहे; ते अव्यक्त असून साधूंचे लक्षण आहे.
14.43.26
प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम् ।
तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान् ॥ १४.४३.२६ ॥
योग हा प्रवृत्तीचे लक्षण आहे; ज्ञान हे संन्यासाचे लक्षण आहे. म्हणून बुद्धिमानाने ज्ञानाला पुढे ठेवून येथे संन्यास घ्यावा.
14.43.27
संन्यासी ज्ञानसंयुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम् ।
अतीतो द्वन्द्वमभ्येति तमोमृत्युजरातिगः ॥ १४.४३.२७ ॥
ज्ञानयुक्त संन्यासी परम गती प्राप्त करतो. द्वंद्वांच्या पलीकडे जाऊन, तम, मृत्यू आणि जरा ओलांडून तो पोहोचतो.
14.43.28
धर्मलक्षणसंयुक्तमुक्तं वो विधिवन्मया ।
गुणानां ग्रहणं सम्यग्वक्ष्याम्यहमतः परम् ॥ १४.४३.२८ ॥
धर्मलक्षणांनी युक्त असे जे मी तुम्हांला विधिपूर्वक सांगितले. आता गुणांचे ग्रहण मी नीट सांगतो.
14.43.29
पार्तिवो यस्तु गन्धो वै घ्राणेन हि स गृह्यते ।
प्राणस्यश्च तथा वायुर्गन्धज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.२९ ॥
जो पार्थिव गंध आहे, तो घ्राणेंद्रियाने ग्रहण केला जातो. प्राण आणि वायू गंधज्ञानात विहित आहेत.
14.43.30
अपां धातू रसो नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते ।
जिह्वास्थश्च तथा सोमो रसज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३० ॥
पाण्याचा धातू रस सदैव जिभेने ग्रहण केला जातो. जिभेवर स्थित सोम देखील रसज्ञानात विहित आहे.
14.43.31
तेजसस्तु गुणो रूपं चक्षुषा तच्च गृह्यते ।
चक्षुःस्थश्च ततादित्यो रूपज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३१ ॥
तेजाचा गुण रूप आहे; ते डोळ्यांनी ग्रहण केले जाते. डोळ्यांत स्थित असलेला आदित्य (सूर्य) रूपज्ञानासाठी नियुक्त केला आहे.
14.43.32
वायव्यस्तु सदा स्पर्शस्त्वचा प्रज्ञायते च सः ।
त्वक्स्थश्चैव सदा वायुः स्पर्सने स विधीयते ॥ १४.४३.३२ ॥
वायूचा गुण सदैव स्पर्श आहे; तो त्वचेने जाणला जातो. त्वचेत सदैव स्थित असलेला वायू स्पर्शज्ञानासाठी नियुक्त आहे.
14.43.33
आकाशस्य गुणो घोषः श्रोत्रेण च स गृह्यते ।
श्रोत्रस्थाश्च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने प्रकीर्तिताः ॥ १४.४३.३३ ॥
आकाशाचा गुण घोष (ध्वनी) आहे; तो कानांनी ग्रहण केला जातो. कानांत स्थित सर्व दिशा शब्दज्ञानात सांगितल्या आहेत.
14.43.34
मनसश्च गुणश्चिन्ता प्रज्ञया स तु गृह्यते ।
हृदिस्थश्चेतनो धातुर्मनोज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३४ ॥
मनाचा गुण चिंता आहे; ती प्रज्ञेने ग्रहण केली जाते. हृदयात स्थित चेतन धातू मनोज्ञानासाठी नियुक्त केला आहे.
14.43.35
बुद्धिरध्यवसायेन ध्यानेन च महांस्तथा ।
निश्चित्य ग्रहणाद्व्यक्तमव्यक्तं नात्र संशयः ॥ १४.४३.३५ ॥
बुद्धी निश्चयाने आणि ध्यानाने (जाणली जाते); महत्तत्त्वही तसेच. निश्चय करून ग्रहण केल्याने व्यक्त आणि अव्यक्त जाणले जातात; यात संशय नाही.
14.43.36
अलिङ्गग्रहणो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ।
तस्मादलिङ्गः क्षेत्रज्ञः केवलं ज्ञानलक्षणः ॥ १४.४३.३६ ॥
लिंगाने ग्रहण न होणारा, नित्य, निर्गुण स्वभावाचा क्षेत्रज्ञ आहे. म्हणून क्षेत्रज्ञ चिन्हरहित आहे, केवळ ज्ञानलक्षणाने युक्त आहे.
14.43.37
अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं गुणानां प्रभवाप्ययम् ।
सदा पश्याम्यहं लीनं विजानामि शृणोमि च ॥ १४.४३.३७ ॥
अव्यक्त हेच क्षेत्र म्हणून सांगितले आहे; ते गुणांच्या उत्पत्ती आणि लयाचे स्थान आहे. त्यात लीन असलेले मी सदैव पाहतो, जाणतो आणि ऐकतो.
14.43.38
पुरुषस्तद्विजानीते तस्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
गुणवृत्तं तथा कृत्स्नं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ॥ १४.४३.३८ ॥
पुरुष ते जाणतो, म्हणून त्याला क्षेत्रज्ञ म्हणतात. क्षेत्रज्ञ गुणांचे संपूर्ण वर्तन नीट पाहतो.
14.43.39
आदिमद्यावसानं तत्सृज्यमानमचेतनम् ।
न गुणा विदुरात्मानं सृज्यमानाः पुनःपुनः ॥ १४.४३.३९ ॥
ते आदि आणि अंत असलेले, निर्माण होणारे, अचेतन आहे. निर्माण होणारे गुण आत्म्याला जाणत नाहीत; ते वारंवार निर्माण होतात.
14.43.40
न सत्यं वेद वै कश्चित्क्षेत्रज्ञस्त्वेव विन्दति ।
गुणानां गुणभूतानां यत्परं परतो महत् ॥ १४.४३.४० ॥
कोणीही सत्य खरोखर जाणत नाही; परंतु क्षेत्रज्ञ ते प्राप्त करतो. गुणांच्या आणि गुणमय वस्तूंच्या पलीकडील जे परम महत् आहे, तेच.
14.43.41
तस्माद्गुणांश्च तत्वं च परित्यज्येह तत्ववित् ।
क्षीणदोषो गुणान्हित्वा क्षेत्रज्ञं प्रविशत्यथ ॥ १४.४३.४१ ॥
म्हणून येथे तत्त्वज्ञ गुण आणि तत्त्वे त्यागून, दोष क्षीण झालेला होऊन, गुणांचा त्याग करून, मग क्षेत्रज्ञात प्रवेश करतो.
14.43.42
निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च ।
अचलश्चानिकेतश्च क्षेत्रज्ञः स परो विधिः ॥ १४.४३.४२ ॥
जो द्वंद्वांपासून मुक्त, नमस्कार व स्वधाकार नसलेला, अचल आणि बेघर आहे, तोच क्षेत्रज्ञ; तोच परम विधी.