ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 14.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.43.1
मनुष्याणां तु राज्यः क्षत्रियो मध्यमो गुणः ।
कुञ्जरो वाहनानां च सिंहश्चारण्यवासिनाम् ॥ १४.४३.१ ॥
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା କ୍ଷତ୍ରିୟ, ମଧ୍ୟମ ଗୁଣବିଶିଷ୍ଟ; ବାହନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହାତୀ, ଏବଂ ବନବାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ।
14.43.2
अविः पशूनां सर्वेषामहिस्तु बिलवासिनाम् ।
गवां गोवृषभश्चैव स्त्रीणां पुरुष एव च ॥ १४.४३.२ ॥
ସମସ୍ତ ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମେଷ, ଏବଂ ବିଳରେ ବାସକାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାପ; ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଷଣ୍ଢ, ଏବଂ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷ।
14.43.3
न्यग्रोधो जम्बुवृक्षश्च पिप्पलः शाल्मलिस्तथा ।
शिंशपा मेषशृङ्गश्च तथा कीचकवेणवः ॥ १४.४३.३ ॥
ବଟ, ଜାମୁ, ପିପୁଳ ଓ ଶାଳମଳୀ (ସିମୁଳ), ସେହିପରି ଶିଂଶପା, ମେଷଶୃଙ୍ଗ ଏବଂ କୀଚକ-ବେଣୁ (ବାଉଁଶ)।
14.43.4
एते द्रुमाणां राजानो गणानां मरुतस्तथा ।
हिमवान्पारियात्रश्च सह्यो विन्ध्यस्त्रिकूटवान् ॥ १४.४३.४ ॥
ଏମାନେ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ରାଜା; ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମରୁତ; ସେହିପରି ହିମବାନ୍, ପାରିଯାତ୍ର, ସହ୍ୟ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ତ୍ରିକୂଟବାନ୍।
14.43.5
श्वेतो नीलश्च भासश्च राष्ट्रवांश्चैव पर्वतः ।
भृशस्कन्धो महेन्द्रश्च माल्यवान्पर्वतस्तथा ॥ १४.४३.५ ॥
ଶ୍ୱେତ, ନୀଳ, ଭାସ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରବାନ୍ ପର୍ବତ; ଭୃଶସ୍କନ୍ଧ, ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ମାଲ୍ୟବାନ୍ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।
14.43.6
एते पर्वतराजानो गणानां मरुतस्तथा ।
सूर्यो ग्रहाणामधिपो नक्षत्राणां च चन्द्रमाः ॥ १४.४३.६ ॥
ଏମାନେ ପର୍ବତମାନଙ୍କର ରାଜା; ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମରୁତ; ସେହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କର।
14.43.7
यमः पितॄणामधिपः सरितामथ सागरः ।
अंभसां वरुणो राजा मरुतामिन्द्र उच्यते ॥ १४.४३.७ ॥
ପିତୃଗଣଙ୍କ ଅଧିପତି ଯମ, ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ଅଧିପତି ସାଗର। ଜଳର ରାଜା ବରୁଣ, ଆଉ ମରୁତ୍ଗଣଙ୍କ ଅଧିପତି ଇନ୍ଦ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
14.43.8
अर्कोऽधिपतिरुष्णानां ज्योतिषामिन्दुरुच्यते ।
अग्निर्भूतपतिर्नित्यं ब्राह्मणानां बृहस्पतिः ॥ १४.४३.८ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଷ୍ଣ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ଅଧିପତି; ଚନ୍ଦ୍ର ଜ୍ୟୋତିଗୁଡ଼ିକର ଅଧିପତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଗ୍ନି ସର୍ବଦା ଭୂତଗଣଙ୍କ ପତି; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅଧିପତି ବୃହସ୍ପତି।
14.43.9
ओषधीनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः ।
त्वष्टाऽधिनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः। ॥ १४.४३.९ ॥
ସୋମ ଓଷଧିଗୁଡ଼ିକର ପତି; ବିଷ୍ଣୁ ବଳବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତ୍ୱଷ୍ଟା ଧନବାନଙ୍କ ଅଧିପତି; ସୋମ ମଧ୍ୟ (ଧନବାନଙ୍କ ଅଧିପତି); ବିଷ୍ଣୁ ବଳବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
14.43.10
दक्षिणानां तथा यज्ञो वेदानामृच एव च ।
दिशामुदीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान् ॥ १४.४३.१० ॥
ଦକ୍ଷିଣାଗୁଡ଼ିକର ଅଧିପତି ଯଜ୍ଞ; ବେଦଗୁଡ଼ିକର ଅଧିପତି ଋକ୍ ହିଁ। ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତର; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତାପୀ ରାଜା ସୋମ।
14.43.11
कुबेरः सर्वरत्नानां देवतानां पुरंदरः ।
एष भूताधिपः सर्गः प्रजानां च प्रजापतिः ॥ १४.४३.११ ॥
କୁବେର ସମସ୍ତ ରତ୍ନଙ୍କ ଅଧିପତି; ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଦେବତାଙ୍କ ଅଧିପତି। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଭୂତଗଣଙ୍କ ଅଧିପତି; ପ୍ରଜାଙ୍କ ପ୍ରଜାପତି।
14.43.12
सर्वेषामेव भूतानामहं ब्रह्ममयो महान् ।
भूतं परतरं मत्तो विष्णोर्वाऽपि न विद्यते ॥ १४.४३.१२ ॥
ମୁଁ, ବ୍ରହ୍ମମୟ ମହାନ୍, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଆଧାର। ମୋଠାରୁ ବା ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଣସି ଭୂତ ମିଳେ ନାହିଁ।
14.43.13
राजाधिराजः सर्वेषां विष्णुर्ब्रह्ममयो महान् ।
ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स प्रजापतिः ॥ १४.४३.१३ ॥
ସମସ୍ତଙ୍କର ରାଜାଧିରାଜ, ବ୍ରହ୍ମମୟ ଓ ମହାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆମେ ଈଶ୍ୱର ବୋଲି ଜାଣୁ। ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ସେ ହିଁ ପ୍ରଜାପତି।
14.43.14
नरकिन्नरयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
देवदानवनागानां सर्वेषामीश्वरो हि सः ॥ १४.४३.१४ ॥
ମନୁଷ୍ୟ, କିନ୍ନର, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଉରଗ, ରାକ୍ଷସ, ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ନାଗ — ସମସ୍ତଙ୍କର ଈଶ୍ୱର ସେ।
14.43.15
भगदेवानुयातानां सर्वासां वामलोचना ।
माहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वती हि सा ॥ १४.४३.१५ ॥
ଭଗଦେବୀଙ୍କ ଅନୁଗାମିନୀ ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ବାମଲୋଚନା, ତାଙ୍କୁ ମାହେଶ୍ୱରୀ, ମହାଦେବୀ କୁହାଯାଏ; ସେ ହିଁ ପାର୍ବତୀ।
14.43.16
उमां देवीं विजानीध्वं नारीणामुत्तमां शुभाम् ।
रतीनां वसुमत्यस्तु स्त्रीणामप्सरसस्तथा ॥ १४.४३.१६ ॥
ଦେବୀ ଉମାଙ୍କୁ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମା ଓ ଶୁଭା ବୋଲି ଜାଣ। ରତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସୁମତୀମାନେ; ଆଉ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ସେହିପରି।
14.43.17
धर्मिकामाश्च राजानो ब्राह्मणा धर्मसेतवः ।
तस्माद्राजा द्विजातीनां प्रयतेतेह रक्षणे ॥ १४.४३.१७ ॥
ଧର୍ମେଚ୍ଛୁ ରାଜାମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମର ସେତୁ। ତେଣୁ ରାଜା ଏଠାରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ରକ୍ଷଣରେ ଯତ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।
14.43.18
राज्ञां हि विषये येषामवसीदन्ति साधवः ।
हीनास्ते स्वगुणैः सर्वैः प्रेत्यावाङ्मार्गगामिनः ॥ १४.४३.१८ ॥
ଯେଉଁ ରାଜାମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ସାଧୁମାନେ ଦୁଃଖୀ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ସମସ୍ତ ଗୁଣରୁ ହୀନ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନିମ୍ନ ପଥରେ ଯାଆନ୍ତି।
14.43.19
राज्ञां हि विषये येषां साधवः परिरक्षिताः ।
तेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते प्रेत्य चानन्दमेव च ॥ १४.४३.१९ ॥
ଯେଉଁ ରାଜାମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ସାଧୁମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ଥା'ନ୍ତି, ସେମାନେ ଏ ଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
14.43.20
प्राप्नुवन्ति महात्मान इति वित्त द्विजर्षभाः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम् ॥ १४.४३.२० ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଗଣ, ଜାଣନ୍ତୁ ଯେ ମହାତ୍ମାମାନେ ଏହିପରି ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏଥର ମୁଁ ନିୟତ ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ କହିବି।
14.43.21
अहिंसालक्षणो धर्मो हिंसा चाधर्मलक्षणा ।
प्रकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्मलक्षणाः ॥ १४.४३.२१ ॥
ଅହିଂସା ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ, ଏବଂ ହିଂସା ଅଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ। ଦେବତାମାନେ ପ୍ରକାଶରେ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ କର୍ମରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଅନ୍ତି।
14.43.22
शब्दलक्षणमाकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षणः ।
ज्योतिषां लक्षणं रूपमापश्च रसलक्षणाः ॥ १४.४३.२२ ॥
ଆକାଶର ଲକ୍ଷଣ ଶବ୍ଦ, ବାୟୁର ଲକ୍ଷଣ ସ୍ପର୍ଶ। ଜ୍ୟୋତିଷ୍କମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ରୂପ, ଏବଂ ଜଳର ଲକ୍ଷଣ ରସ।
14.43.23
धारिणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा ।
स्वरव्यञ्जनसंस्कारा भारती शब्दलक्षणा ॥ १४.४३.२३ ॥
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପୃଥିବୀର ଲକ୍ଷଣ ଗନ୍ଧ। ସ୍ୱର-ବ୍ୟଞ୍ଜନରେ ସଂସ୍କୃତ ଭାରତୀ (ବାଣୀ)ର ଲକ୍ଷଣ ଶବ୍ଦ।
14.43.24
मनसो लक्षणं चिन्ता तथोक्ता बुद्धिरन्वयात् ।
मनसा चिन्तितानर्थान्बुद्ध्या चेह व्यवस्यति ॥ १४.४३.२४ ॥
ମନର ଲକ୍ଷଣ ଚିନ୍ତା; ସେହିପରି ଅନ୍ୱୟ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ମନ ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ କରେ।
14.43.25
बुद्धिर्हि व्यवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः ।
लक्षणं मनसो ध्यानमव्यक्तं साधुलक्षणम् ॥ १४.४३.२५ ॥
ନିଶ୍ଚୟ, ବୁଦ୍ଧି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ। ମନର ଲକ୍ଷଣ ଧ୍ୟାନ; ତାହା ଅବ୍ୟକ୍ତ ଏବଂ ସାଧୁଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ।
14.43.26
प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम् ।
तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान् ॥ १४.४३.२६ ॥
ଯୋଗ ପ୍ରବୃତ୍ତି-ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ; ଜ୍ଞାନ ସଂନ୍ୟାସ-ଲକ୍ଷଣ। ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଜ୍ଞାନକୁ ଆଗରେ ରଖି ଏଠାରେ ସଂନ୍ୟାସ ନେଉ।
14.43.27
संन्यासी ज्ञानसंयुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम् ।
अतीतो द्वन्द्वमभ्येति तमोमृत्युजरातिगः ॥ १४.४३.२७ ॥
ଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତ ସଂନ୍ୟାସୀ ପରମ ଗତି ପାଏ। ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅତିକ୍ରମ କରି, ତମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜରା ପାର ହୋଇ ସେ ପହଞ୍ଚେ।
14.43.28
धर्मलक्षणसंयुक्तमुक्तं वो विधिवन्मया ।
गुणानां ग्रहणं सम्यग्वक्ष्याम्यहमतः परम् ॥ १४.४३.२८ ॥
ଧର୍ମ-ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଯାହା ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ବିଧିବତ କହିଲି। ଏବେ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଗ୍ରହଣ ମୁଁ ସମ୍ୟକ ରୂପେ କହିବି।
14.43.29
पार्तिवो यस्तु गन्धो वै घ्राणेन हि स गृह्यते ।
प्राणस्यश्च तथा वायुर्गन्धज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.२९ ॥
ଯେଉଁ ପାର୍ଥିବ ଗନ୍ଧ, ତାହା ନାସିକାରେ ହିଁ ଗ୍ରହଣ ହୁଏ। ପ୍ରାଣ ଓ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଗନ୍ଧଜ୍ଞାନରେ ବିହିତ।
14.43.30
अपां धातू रसो नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते ।
जिह्वास्थश्च तथा सोमो रसज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३० ॥
ଜଳର ଧାତୁ ରସ ସର୍ବଦା ଜିହ୍ୱାରେ ଗ୍ରହଣ ହୁଏ। ଜିହ୍ୱାସ୍ଥ ସୋମ ମଧ୍ୟ ରସଜ୍ଞାନରେ ବିହିତ।
14.43.31
तेजसस्तु गुणो रूपं चक्षुषा तच्च गृह्यते ।
चक्षुःस्थश्च ततादित्यो रूपज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३१ ॥
ତେଜର ଗୁଣ ରୂପ, ଯାହା ଆଖିରେ ଗ୍ରହଣ ହୁଏ। ଆଖିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଆଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ରୂପଜ୍ଞାନରେ ନିଯୁକ୍ତ ବୋଲି ବିହିତ।
14.43.32
वायव्यस्तु सदा स्पर्शस्त्वचा प्रज्ञायते च सः ।
त्वक्स्थश्चैव सदा वायुः स्पर्सने स विधीयते ॥ १४.४३.३२ ॥
ବାୟୁର ଗୁଣ ସର୍ବଦା ସ୍ପର୍ଶ, ଯାହା ତ୍ୱଚାରେ ଜଣାପଡ଼େ। ତ୍ୱଚାରେ ସର୍ବଦା ଅବସ୍ଥିତ ବାୟୁ ସ୍ପର୍ଶଜ୍ଞାନରେ ନିଯୁକ୍ତ ବୋଲି ବିହିତ।
14.43.33
आकाशस्य गुणो घोषः श्रोत्रेण च स गृह्यते ।
श्रोत्रस्थाश्च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने प्रकीर्तिताः ॥ १४.४३.३३ ॥
ଆକାଶର ଗୁଣ ଘୋଷ (ଧ୍ୱନି), ଯାହା କାନରେ ଗ୍ରହଣ ହୁଏ। କାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଶବ୍ଦଜ୍ଞାନରେ କଥିତ।
14.43.34
मनसश्च गुणश्चिन्ता प्रज्ञया स तु गृह्यते ।
हृदिस्थश्चेतनो धातुर्मनोज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३४ ॥
ମନର ଗୁଣ ଚିନ୍ତା, ଯାହା ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ଗ୍ରହଣ ହୁଏ। ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚେତନ ଧାତୁ ମନୋଜ୍ଞାନରେ ନିଯୁକ୍ତ ବୋଲି ବିହିତ।
14.43.35
बुद्धिरध्यवसायेन ध्यानेन च महांस्तथा ।
निश्चित्य ग्रहणाद्व्यक्तमव्यक्तं नात्र संशयः ॥ १४.४३.३५ ॥
ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା (ଜଣାଯାଏ); ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ନିଶ୍ଚୟ କରି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଜଣାଯାଏ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
14.43.36
अलिङ्गग्रहणो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ।
तस्मादलिङ्गः क्षेत्रज्ञः केवलं ज्ञानलक्षणः ॥ १४.४३.३६ ॥
ଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ ନହେଉଥିବା, ନିତ୍ୟ, ନିର୍ଗୁଣ ସ୍ୱଭାବର କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ। ତେଣୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଲିଙ୍ଗରହିତ, କେବଳ ଜ୍ଞାନଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ।
14.43.37
अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं गुणानां प्रभवाप्ययम् ।
सदा पश्याम्यहं लीनं विजानामि शृणोमि च ॥ १४.४३.३७ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ଗୁଣମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟର ସ୍ଥାନ। ସେଥିରେ ଲୀନ ହୋଇଥିବାକୁ ମୁଁ ସର୍ବଦା ଦେଖେ, ଜାଣେ ଓ ଶୁଣେ।
14.43.38
पुरुषस्तद्विजानीते तस्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
गुणवृत्तं तथा कृत्स्नं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ॥ १४.४३.३८ ॥
ପୁରୁଷ ତାହାକୁ ଜାଣେ; ତେଣୁ ତାହାକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ବ୍ୟାପାରକୁ ଭଲ ଭାବେ ଦେଖେ।
14.43.39
आदिमद्यावसानं तत्सृज्यमानमचेतनम् ।
न गुणा विदुरात्मानं सृज्यमानाः पुनःपुनः ॥ १४.४३.३९ ॥
ତାହା ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ, ସୃଜ୍ୟମାନ, ଅଚେତନ। ସୃଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଗୁଣମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ସୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
14.43.40
न सत्यं वेद वै कश्चित्क्षेत्रज्ञस्त्वेव विन्दति ।
गुणानां गुणभूतानां यत्परं परतो महत् ॥ १४.४३.४० ॥
କେହି ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରକୃତରେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଗୁଣ ଓ ଗୁଣମୟ ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କର ପରପାରରେ ଥିବା ପରମ ମହତ୍ ତାହାହିଁ।
14.43.41
तस्माद्गुणांश्च तत्वं च परित्यज्येह तत्ववित् ।
क्षीणदोषो गुणान्हित्वा क्षेत्रज्ञं प्रविशत्यथ ॥ १४.४३.४१ ॥
ଅତଏବ ଏଠାରେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଗୁଣ ଓ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦୋଷ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ତାପରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
14.43.42
निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च ।
अचलश्चानिकेतश्च क्षेत्रज्ञः स परो विधिः ॥ १४.४३.४२ ॥
ଯିଏ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୁକ୍ତ, ନମସ୍କାର ଓ ସ୍ୱଧାକାର ବିହୀନ, ଅଚଳ ଓ ଗୃହହୀନ; ସେ ହିଁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ସେ ହିଁ ପରମ ବିଧି।