మహాభారతం · అధ్యాయం 14.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.43.1
मनुष्याणां तु राज्यः क्षत्रियो मध्यमो गुणः ।
कुञ्जरो वाहनानां च सिंहश्चारण्यवासिनाम् ॥ १४.४३.१ ॥
మనుషులలో రాజు క్షత్రియుడు, మధ్యమ గుణం కలవాడు; వాహనాలలో ఏనుగు, అడవిలో నివసించే వాటిలో సింహం.
14.43.2
अविः पशूनां सर्वेषामहिस्तु बिलवासिनाम् ।
गवां गोवृषभश्चैव स्त्रीणां पुरुष एव च ॥ १४.४३.२ ॥
అన్ని పశువులలో గొర్రెపోతు, బిలాలలో నివసించే వాటిలో పాము; ఆవులలో ఎద్దు, స్త్రీలలో పురుషుడు.
14.43.3
न्यग्रोधो जम्बुवृक्षश्च पिप्पलः शाल्मलिस्तथा ।
शिंशपा मेषशृङ्गश्च तथा कीचकवेणवः ॥ १४.४३.३ ॥
మఱ్ఱి, నేరేడు, రావి, బూరుగు, అలాగే శింశపా, మేషశృంగం, కీచక వేణువులు (వెదురు).
14.43.4
एते द्रुमाणां राजानो गणानां मरुतस्तथा ।
हिमवान्पारियात्रश्च सह्यो विन्ध्यस्त्रिकूटवान् ॥ १४.४३.४ ॥
ఇవే వృక్షాలకు రాజులు; గణాలలో మరుత్తులు; అలాగే హిమవంతం, పారియాత్రం, సహ్యం, వింధ్యం, త్రికూటం.
14.43.5
श्वेतो नीलश्च भासश्च राष्ट्रवांश्चैव पर्वतः ।
भृशस्कन्धो महेन्द्रश्च माल्यवान्पर्वतस्तथा ॥ १४.४३.५ ॥
శ్వేతం, నీలం, భాసం, రాష్ట్రవాన్ పర్వతం; భృశస్కంధం, మహేంద్రం, మాల్యవాన్ పర్వతం కూడా.
14.43.6
एते पर्वतराजानो गणानां मरुतस्तथा ।
सूर्यो ग्रहाणामधिपो नक्षत्राणां च चन्द्रमाः ॥ १४.४३.६ ॥
ఇవే పర్వతాలకు రాజులు; గణాలలో మరుత్తులు; అలాగే సూర్యుడు గ్రహాలకు అధిపతి, చంద్రుడు నక్షత్రాలకు.
14.43.7
यमः पितॄणामधिपः सरितामथ सागरः ।
अंभसां वरुणो राजा मरुतामिन्द्र उच्यते ॥ १४.४३.७ ॥
పితృదేవతలకు అధిపతి యముడు; నదులకు అధిపతి సముద్రుడు. జలాలకు రాజు వరుణుడు; మరుద్గణాలకు అధిపతి ఇంద్రుడు అని చెప్పబడుతుంది.
14.43.8
अर्कोऽधिपतिरुष्णानां ज्योतिषामिन्दुरुच्यते ।
अग्निर्भूतपतिर्नित्यं ब्राह्मणानां बृहस्पतिः ॥ १४.४३.८ ॥
సూర్యుడు ఉష్ణవస్తువులకు అధిపతి; చంద్రుడు జ్యోతులకు అధిపతి అని చెప్పబడుతుంది. అగ్ని ఎల్లప్పుడూ భూతాలకు పతి; బ్రాహ్మణులకు అధిపతి బృహస్పతి.
14.43.9
ओषधीनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः ।
त्वष्टाऽधिनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः। ॥ १४.४३.९ ॥
సోముడు ఓషధులకు పతి; విష్ణువు బలవంతులలో శ్రేష్ఠుడు. త్వష్టుడు ధనవంతులకు అధిపతి; సోముడే (ధనవంతులకు అధిపతి); విష్ణువు బలవంతులలో శ్రేష్ఠుడు.
14.43.10
दक्षिणानां तथा यज्ञो वेदानामृच एव च ।
दिशामुदीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान् ॥ १४.४३.१० ॥
దక్షిణలకు అధిపతి యజ్ఞం; వేదాలకు అధిపతి ఋక్కులే. దిశలలో ఉత్తర దిక్కు; బ్రాహ్మణులకు ప్రతాపవంతుడైన రాజు సోముడు.
14.43.11
कुबेरः सर्वरत्नानां देवतानां पुरंदरः ।
एष भूताधिपः सर्गः प्रजानां च प्रजापतिः ॥ १४.४३.११ ॥
కుబేరుడు సర్వరత్నాలకు అధిపతి; పురందరుడు (ఇంద్రుడు) దేవతలకు అధిపతి. ఈ సృష్టి భూతాలకు అధిపతి; ప్రజలకు ప్రజాపతి.
14.43.12
सर्वेषामेव भूतानामहं ब्रह्ममयो महान् ।
भूतं परतरं मत्तो विष्णोर्वाऽपि न विद्यते ॥ १४.४३.१२ ॥
నేను, బ్రహ్మమయుడైన మహానుభావుడను, సర్వభూతాలకూ ఆధారం. నాకంటే లేదా విష్ణువుకంటే శ్రేష్ఠమైన భూతం ఏదీ కనబడదు.
14.43.13
राजाधिराजः सर्वेषां विष्णुर्ब्रह्ममयो महान् ।
ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स प्रजापतिः ॥ १४.४३.१३ ॥
సర్వులకు రాజాధిరాజు, బ్రహ్మమయుడు, మహానుభావుడు అయిన విష్ణువును మేము ఈశ్వరుడిగా తెలుసుకుంటాము. ఆయన సర్వవ్యాపి; ఆయనే ప్రజాపతి.
14.43.14
नरकिन्नरयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
देवदानवनागानां सर्वेषामीश्वरो हि सः ॥ १४.४३.१४ ॥
మనుష్యులు, కిన్నరులు, యక్షులు, గంధర్వులు, ఉరగులు, రాక్షసులు, దేవతలు, దానవులు, నాగులు — వీరందరికీ ఆయనే ఈశ్వరుడు.
14.43.15
भगदेवानुयातानां सर्वासां वामलोचना ।
माहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वती हि सा ॥ १४.४३.१५ ॥
భగదేవిని అనుసరించే స్త్రీలందరిలోనూ వామలోచన అయినది మాహేశ్వరి, మహాదేవి అని చెప్పబడుతుంది; ఆమెయే పార్వతి.
14.43.16
उमां देवीं विजानीध्वं नारीणामुत्तमां शुभाम् ।
रतीनां वसुमत्यस्तु स्त्रीणामप्सरसस्तथा ॥ १४.४३.१६ ॥
దేవి ఉమను స్త్రీలలో ఉత్తమురాలిగా, శుభురాలిగా తెలుసుకోండి. రతుల్లో వసుమతులు; స్త్రీలలో అప్సరసలు కూడా అలాగే.
14.43.17
धर्मिकामाश्च राजानो ब्राह्मणा धर्मसेतवः ।
तस्माद्राजा द्विजातीनां प्रयतेतेह रक्षणे ॥ १४.४३.१७ ॥
ధర్మాన్ని కోరే రాజులు, బ్రాహ్మణులు ధర్మానికి సేతువులు. కాబట్టి రాజు ఇక్కడ ద్విజులను రక్షించడంలో ప్రయత్నించాలి.
14.43.18
राज्ञां हि विषये येषामवसीदन्ति साधवः ।
हीनास्ते स्वगुणैः सर्वैः प्रेत्यावाङ्मार्गगामिनः ॥ १४.४३.१८ ॥
ఏ రాజుల రాజ్యంలో సాధువులు దుఃఖిస్తారో, వారు తమ సద్గుణాలన్నింటినీ కోల్పోయి, మరణానంతరం కింది మార్గంలో వెళ్తారు.
14.43.19
राज्ञां हि विषये येषां साधवः परिरक्षिताः ।
तेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते प्रेत्य चानन्दमेव च ॥ १४.४३.१९ ॥
ఏ రాజుల రాజ్యంలో సాధువులు రక్షించబడతారో, వారు ఈ లోకంలో సంతోషిస్తారు; మరణానంతరం ఆనందాన్నే పొందుతారు.
14.43.20
प्राप्नुवन्ति महात्मान इति वित्त द्विजर्षभाः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम् ॥ १४.४३.२० ॥
ఓ ద్విజశ్రేష్ఠులారా, మహాత్ములు ఇలాగే ఫలాన్ని పొందుతారని తెలుసుకోండి. ఇక నుండి నియతమైన ధర్మ లక్షణాలను చెబుతాను.
14.43.21
अहिंसालक्षणो धर्मो हिंसा चाधर्मलक्षणा ।
प्रकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्मलक्षणाः ॥ १४.४३.२१ ॥
అహింస ధర్మ లక్షణం; హింస అధర్మ లక్షణం. దేవతలు ప్రకాశంతో, మనుషులు కర్మతో గుర్తించబడతారు.
14.43.22
शब्दलक्षणमाकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षणः ।
ज्योतिषां लक्षणं रूपमापश्च रसलक्षणाः ॥ १४.४३.२२ ॥
ఆకాశ లక్షణం శబ్దం, వాయువు లక్షణం స్పర్శ. జ్యోతులకు లక్షణం రూపం, జలాలకు లక్షణం రసం.
14.43.23
धारिणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा ।
स्वरव्यञ्जनसंस्कारा भारती शब्दलक्षणा ॥ १४.४३.२३ ॥
సర్వ ప్రాణులను ధరించే భూమికి లక్షణం గంధం. స్వరవ్యంజనాలతో సంస్కరించబడిన భారతి (వాక్కు) లక్షణం శబ్దం.
14.43.24
मनसो लक्षणं चिन्ता तथोक्ता बुद्धिरन्वयात् ।
मनसा चिन्तितानर्थान्बुद्ध्या चेह व्यवस्यति ॥ १४.४३.२४ ॥
మనస్సు లక్షణం చింత; అలాగే అన్వయం ద్వారా బుద్ధి కూడా లక్షణంగా చెప్పబడింది. మనస్సు చింతించిన విషయాలను ఇక్కడ బుద్ధి నిశ్చయిస్తుంది.
14.43.25
बुद्धिर्हि व्यवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः ।
लक्षणं मनसो ध्यानमव्यक्तं साधुलक्षणम् ॥ १४.४३.२५ ॥
సందేహం లేదు, బుద్ధి నిశ్చయం ద్వారా గుర్తించబడుతుంది. మనస్సు యొక్క లక్షణం ధ్యానం; అది అవ్యక్తమైనది, సాధువుల లక్షణం.
14.43.26
प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम् ।
तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान् ॥ १४.४३.२६ ॥
యోగం ప్రవృత్తి లక్షణం కలది; జ్ఞానం సంన్యాసం యొక్క లక్షణం. కాబట్టి బుద్ధిమంతుడు జ్ఞానాన్ని ముందుంచి ఇక్కడ సంన్యాసం స్వీకరించాలి.
14.43.27
संन्यासी ज्ञानसंयुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम् ।
अतीतो द्वन्द्वमभ्येति तमोमृत्युजरातिगः ॥ १४.४३.२७ ॥
జ్ఞానయుక్తుడైన సంన్యాసి పరమ గతిని పొందుతాడు. ద్వంద్వాలను దాటి, చీకటి, మృత్యువు, వృద్ధాప్యాలను అధిగమించి అతడు చేరుకుంటాడు.
14.43.28
धर्मलक्षणसंयुक्तमुक्तं वो विधिवन्मया ।
गुणानां ग्रहणं सम्यग्वक्ष्याम्यहमतः परम् ॥ १४.४३.२८ ॥
ధర్మ లక్షణాలతో కూడినది మీకు విధిప్రకారం నేను చెప్పాను. ఇప్పుడు గుణాల గ్రహణాన్ని నేను బాగా వివరిస్తాను.
14.43.29
पार्तिवो यस्तु गन्धो वै घ्राणेन हि स गृह्यते ।
प्राणस्यश्च तथा वायुर्गन्धज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.२९ ॥
పృథివికి చెందిన గంధం ముక్కు ద్వారానే గ్రహించబడుతుంది. ప్రాణము, వాయువు కూడా గంధ జ్ఞానంలో నియమించబడ్డాయి.
14.43.30
अपां धातू रसो नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते ।
जिह्वास्थश्च तथा सोमो रसज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३० ॥
జలం యొక్క ధాతువైన రసం ఎల్లప్పుడూ నాలుక ద్వారా గ్రహించబడుతుంది. నాలుకలో ఉన్న సోముడు కూడా రస జ్ఞానంలో నియమించబడ్డాడు.
14.43.31
तेजसस्तु गुणो रूपं चक्षुषा तच्च गृह्यते ।
चक्षुःस्थश्च ततादित्यो रूपज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३१ ॥
తేజస్సు గుణం రూపం; అది కంటితో గ్రహింపబడుతుంది. కంటిలో స్థితుడైన ఆదిత్యుడు రూప జ్ఞానంలో నియమింపబడ్డాడు.
14.43.32
वायव्यस्तु सदा स्पर्शस्त्वचा प्रज्ञायते च सः ।
त्वक्स्थश्चैव सदा वायुः स्पर्सने स विधीयते ॥ १४.४३.३२ ॥
వాయువు గుణం ఎల్లప్పుడూ స్పర్శ; అది చర్మంతో తెలియబడుతుంది. చర్మంలో ఎల్లప్పుడూ స్థితుడైన వాయువే స్పర్శజ్ఞానంలో నియమింపబడ్డాడు.
14.43.33
आकाशस्य गुणो घोषः श्रोत्रेण च स गृह्यते ।
श्रोत्रस्थाश्च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने प्रकीर्तिताः ॥ १४.४३.३३ ॥
ఆకాశ గుణం ధ్వని; అది చెవితో గ్రహింపబడుతుంది. చెవిలో స్థితమైన అన్ని దిక్కులు శబ్దజ్ఞానంలో చెప్పబడ్డాయి.
14.43.34
मनसश्च गुणश्चिन्ता प्रज्ञया स तु गृह्यते ।
हृदिस्थश्चेतनो धातुर्मनोज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३४ ॥
మనస్సు గుణం చింత; అది ప్రజ్ఞతో గ్రహింపబడుతుంది. హృదయంలో స్థితమైన చేతన ధాతువే మనోజ్ఞానంలో నియమింపబడింది.
14.43.35
बुद्धिरध्यवसायेन ध्यानेन च महांस्तथा ।
निश्चित्य ग्रहणाद्व्यक्तमव्यक्तं नात्र संशयः ॥ १४.४३.३५ ॥
బుద్ధి అధ్యవసాయంతో, ధ్యానంతో (తెలియబడుతుంది); మహత్తు కూడా అలాగే. నిశ్చయించి గ్రహించడం వలన వ్యక్తమూ అవ్యక్తమూ తెలియబడతాయి; ఇందులో సందేహం లేదు.
14.43.36
अलिङ्गग्रहणो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ।
तस्मादलिङ्गः क्षेत्रज्ञः केवलं ज्ञानलक्षणः ॥ १४.४३.३६ ॥
లింగంతో గ్రహింపబడనివాడు, నిత్యుడు, నిర్గుణ స్వభావుడు క్షేత్రజ్ఞుడు. అందువల్ల క్షేత్రజ్ఞుడు లింగరహితుడు, కేవలం జ్ఞానమే లక్షణమైనవాడు.
14.43.37
अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं गुणानां प्रभवाप्ययम् ।
सदा पश्याम्यहं लीनं विजानामि शृणोमि च ॥ १४.४३.३७ ॥
అవ్యక్తమే క్షేత్రమని చెప్పబడింది; అది గుణాల ఉత్పత్తికీ లయానికీ మూలం. దానిలో లీనమై ఉన్నదాన్ని నేను ఎల్లప్పుడూ చూస్తాను, తెలుసుకుంటాను, వింటాను.
14.43.38
पुरुषस्तद्विजानीते तस्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
गुणवृत्तं तथा कृत्स्नं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ॥ १४.४३.३८ ॥
పురుషుడు దానిని తెలుసుకుంటాడు; అందువల్ల అతన్ని క్షేత్రజ్ఞుడు అంటారు. క్షేత్రజ్ఞుడు గుణాల మొత్తం కార్యాన్ని పూర్తిగా చూస్తాడు.
14.43.39
आदिमद्यावसानं तत्सृज्यमानमचेतनम् ।
न गुणा विदुरात्मानं सृज्यमानाः पुनःपुनः ॥ १४.४३.३९ ॥
అది ఆది అంతాలు కలది, సృష్టింపబడేది, చేతనలేనిది. సృష్టింపబడే గుణాలు ఆత్మను తెలుసుకోవు; అవి మళ్లీ మళ్లీ సృష్టింపబడతాయి.
14.43.40
न सत्यं वेद वै कश्चित्क्षेत्रज्ञस्त्वेव विन्दति ।
गुणानां गुणभूतानां यत्परं परतो महत् ॥ १४.४३.४० ॥
ఎవరూ సత్యాన్ని నిజంగా తెలుసుకోరు; కానీ క్షేత్రజ్ఞుడు దాన్ని పొందుతాడు. గుణాలకూ గుణమయ వస్తువులకూ అవతల ఉన్న పరమ మహత్తు అదే.
14.43.41
तस्माद्गुणांश्च तत्वं च परित्यज्येह तत्ववित् ।
क्षीणदोषो गुणान्हित्वा क्षेत्रज्ञं प्रविशत्यथ ॥ १४.४३.४१ ॥
అందువల్ల ఇక్కడ తత్త్వవేత్త గుణాలనూ తత్త్వాలనూ విడిచిపెట్టి, దోషాలు క్షీణించినవాడై గుణాలను వదిలి, తరువాత క్షేత్రజ్ఞుడిలో ప్రవేశిస్తాడు.
14.43.42
निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च ।
अचलश्चानिकेतश्च क्षेत्रज्ञः स परो विधिः ॥ १४.४३.४२ ॥
ద్వంద్వాలకు అతీతుడు, నమస్కారం లేనివాడు, స్వధాకారం లేనివాడు, చలనం లేనివాడు, నివాసం లేనివాడు; అతడే క్షేత్రజ్ఞుడు, అతడే పరమ విధి.