મહાભારત · અધ્યાય 14.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.43.1
मनुष्याणां तु राज्यः क्षत्रियो मध्यमो गुणः ।
कुञ्जरो वाहनानां च सिंहश्चारण्यवासिनाम् ॥ १४.४३.१ ॥
મનુષ્યોમાં રાજા ક્ષત્રિય છે, મધ્યમ ગુણવાળો; વાહનોમાં હાથી, અને વનવાસીઓમાં સિંહ.
14.43.2
अविः पशूनां सर्वेषामहिस्तु बिलवासिनाम् ।
गवां गोवृषभश्चैव स्त्रीणां पुरुष एव च ॥ १४.४३.२ ॥
બધાં પશુઓમાં ઘેટો, અને દરમાં રહેનારાઓમાં સાપ; ગાયોમાં બળદ, અને સ્ત્રીઓમાં પુરુષ.
14.43.3
न्यग्रोधो जम्बुवृक्षश्च पिप्पलः शाल्मलिस्तथा ।
शिंशपा मेषशृङ्गश्च तथा कीचकवेणवः ॥ १४.४३.३ ॥
વડ, જાંબુ, પીપળ અને શાલ્મલી (સેમલ), તેમજ શિંશપા, મેષશૃંગ અને કીચક-વેણુ (વાંસ).
14.43.4
एते द्रुमाणां राजानो गणानां मरुतस्तथा ।
हिमवान्पारियात्रश्च सह्यो विन्ध्यस्त्रिकूटवान् ॥ १४.४३.४ ॥
આ વૃક્ષોના રાજાઓ છે; ગણોમાં મરુત; તેમજ હિમવાન, પારિયાત્ર, સહ્ય, વિંધ્ય અને ત્રિકૂટવાન.
14.43.5
श्वेतो नीलश्च भासश्च राष्ट्रवांश्चैव पर्वतः ।
भृशस्कन्धो महेन्द्रश्च माल्यवान्पर्वतस्तथा ॥ १४.४३.५ ॥
શ્વેત, નીલ, ભાસ અને રાષ્ટ્રવાન પર્વત; ભૃશસ્કંધ, મહેન્દ્ર અને માલ્યવાન પર્વત પણ.
14.43.6
एते पर्वतराजानो गणानां मरुतस्तथा ।
सूर्यो ग्रहाणामधिपो नक्षत्राणां च चन्द्रमाः ॥ १४.४३.६ ॥
આ પર્વતોના રાજાઓ છે; ગણોમાં મરુત; તેમજ સૂર્ય ગ્રહોનો અધિપતિ, અને ચંદ્ર નક્ષત્રોનો.
14.43.7
यमः पितॄणामधिपः सरितामथ सागरः ।
अंभसां वरुणो राजा मरुतामिन्द्र उच्यते ॥ १४.४३.७ ॥
પિતૃઓના અધિપતિ યમ, નદીઓના અધિપતિ સાગર. જળોના રાજા વરુણ, અને મરુતોના અધિપતિ ઇન્દ્ર કહેવાય છે.
14.43.8
अर्कोऽधिपतिरुष्णानां ज्योतिषामिन्दुरुच्यते ।
अग्निर्भूतपतिर्नित्यं ब्राह्मणानां बृहस्पतिः ॥ १४.४३.८ ॥
સૂર્ય ઉષ્ણ વસ્તુઓના અધિપતિ, ચંદ્ર જ્યોતિઓના અધિપતિ કહેવાય છે. અગ્નિ સદા ભૂતોના પતિ; બ્રાહ્મણોના અધિપતિ બૃહસ્પતિ.
14.43.9
ओषधीनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः ।
त्वष्टाऽधिनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः। ॥ १४.४३.९ ॥
સોમ ઔષધિઓના પતિ; વિષ્ણુ બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ. ત્વષ્ટા ધનવાનોના અધિપતિ; સોમ પણ (ધનવાનોના અધિપતિ); વિષ્ણુ બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ.
14.43.10
दक्षिणानां तथा यज्ञो वेदानामृच एव च ।
दिशामुदीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान् ॥ १४.४३.१० ॥
દક્ષિણાઓના અધિપતિ યજ્ઞ, અને વેદોના અધિપતિ ઋચાઓ જ. દિશાઓમાં ઉત્તર; બ્રાહ્મણોના પ્રતાપી રાજા સોમ.
14.43.11
कुबेरः सर्वरत्नानां देवतानां पुरंदरः ।
एष भूताधिपः सर्गः प्रजानां च प्रजापतिः ॥ १४.४३.११ ॥
કુબેર સર્વ રત્નોના અધિપતિ, પુરંદર (ઇન્દ્ર) દેવતાઓના અધિપતિ. આ સર્જન ભૂતોનો અધિપતિ; પ્રજાઓના પ્રજાપતિ.
14.43.12
सर्वेषामेव भूतानामहं ब्रह्ममयो महान् ।
भूतं परतरं मत्तो विष्णोर्वाऽपि न विद्यते ॥ १४.४३.१२ ॥
હું બ્રહ્મમય મહાન છું, સર્વ ભૂતોનો આધાર. મારાથી કે વિષ્ણુથી પણ શ્રેષ્ઠ કોઈ ભૂત જોવા મળતું નથી.
14.43.13
राजाधिराजः सर्वेषां विष्णुर्ब्रह्ममयो महान् ।
ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स प्रजापतिः ॥ १४.४३.१३ ॥
બધાના રાજાધિરાજ, બ્રહ્મમય અને મહાન વિષ્ણુને અમે ઈશ્વર તરીકે જાણીએ છીએ. તે સર્વવ્યાપી છે; તે જ પ્રજાપતિ છે.
14.43.14
नरकिन्नरयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
देवदानवनागानां सर्वेषामीश्वरो हि सः ॥ १४.४३.१४ ॥
માનવો, કિન્નરો, યક્ષો, ગંધર્વો, ઉરગો, રાક્ષસો, દેવો, દાનવો અને નાગો — એ સર્વનો ઈશ્વર તે જ છે.
14.43.15
भगदेवानुयातानां सर्वासां वामलोचना ।
माहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वती हि सा ॥ १४.४३.१५ ॥
ભગદેવીના અનુયાયી સર્વ સ્ત્રીઓમાં વામલોચના જે છે, તેને માહેશ્વરી, મહાદેવી કહેવામાં આવે છે; તે જ પાર્વતી છે.
14.43.16
उमां देवीं विजानीध्वं नारीणामुत्तमां शुभाम् ।
रतीनां वसुमत्यस्तु स्त्रीणामप्सरसस्तथा ॥ १४.४३.१६ ॥
દેવી ઉમાને સ્ત્રીઓમાં ઉત્તમ અને શુભ જાણો. રતિઓમાં વસુમતીઓ છે; અને સ્ત્રીઓમાં અપ્સરાઓ પણ તેમ જ છે.
14.43.17
धर्मिकामाश्च राजानो ब्राह्मणा धर्मसेतवः ।
तस्माद्राजा द्विजातीनां प्रयतेतेह रक्षणे ॥ १४.४३.१७ ॥
ધર્મની ઇચ્છા રાખનારા રાજાઓ અને બ્રાહ્મણો ધર્મના સેતુ છે. તેથી રાજાએ અહીં દ્વિજાતિઓના રક્ષણ માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
14.43.18
राज्ञां हि विषये येषामवसीदन्ति साधवः ।
हीनास्ते स्वगुणैः सर्वैः प्रेत्यावाङ्मार्गगामिनः ॥ १४.४३.१८ ॥
જે રાજાઓના રાજ્યમાં સાધુઓ દુઃખી થાય છે, તેઓ પોતાના સર્વ ગુણોથી હીન થઈ મૃત્યુ પછી નીચેના માર્ગે જાય છે.
14.43.19
राज्ञां हि विषये येषां साधवः परिरक्षिताः ।
तेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते प्रेत्य चानन्दमेव च ॥ १४.४३.१९ ॥
જે રાજાઓના રાજ્યમાં સાધુ પુરુષો સુરક્ષિત રહે છે, તેઓ આ લોકમાં આનંદ કરે છે અને મૃત્યુ પછી પણ આનંદ પામે છે.
14.43.20
प्राप्नुवन्ति महात्मान इति वित्त द्विजर्षभाः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम् ॥ १४.४३.२० ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, જાણો કે મહાત્માઓ આ રીતે ફળ પામે છે. હવે હું નિયત ધર્મનાં લક્ષણો કહીશ.
14.43.21
अहिंसालक्षणो धर्मो हिंसा चाधर्मलक्षणा ।
प्रकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्मलक्षणाः ॥ १४.४३.२१ ॥
અહિંસા ધર્મનું લક્ષણ છે, અને હિંસા અધર્મનું લક્ષણ છે. દેવો પ્રકાશથી, મનુષ્યો કર્મથી ઓળખાય છે.
14.43.22
शब्दलक्षणमाकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षणः ।
ज्योतिषां लक्षणं रूपमापश्च रसलक्षणाः ॥ १४.४३.२२ ॥
આકાશનું લક્ષણ શબ્દ છે, વાયુનું લક્ષણ સ્પર્શ છે. જ્યોતિઓનું લક્ષણ રૂપ છે, અને પાણીનું લક્ષણ રસ છે.
14.43.23
धारिणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा ।
स्वरव्यञ्जनसंस्कारा भारती शब्दलक्षणा ॥ १४.४३.२३ ॥
સર્વ પ્રાણીઓને ધારણ કરનારી પૃથ્વીનું લક્ષણ ગંધ છે. સ્વરવ્યંજનોથી સંસ્કારિત ભારતી (વાણી)નું લક્ષણ શબ્દ છે.
14.43.24
मनसो लक्षणं चिन्ता तथोक्ता बुद्धिरन्वयात् ।
मनसा चिन्तितानर्थान्बुद्ध्या चेह व्यवस्यति ॥ १४.४३.२४ ॥
મનનું લક્ષણ ચિંતા છે; તેમ જ અન્વયથી બુદ્ધિ પણ લક્ષણ કહેવાઈ છે. મને ચિંતેલા વિષયોનો અહીં બુદ્ધિ નિશ્ચય કરે છે.
14.43.25
बुद्धिर्हि व्यवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः ।
लक्षणं मनसो ध्यानमव्यक्तं साधुलक्षणम् ॥ १४.४३.२५ ॥
નિઃસંદેહ, બુદ્ધિ નિશ્ચયથી ઓળખાય છે. મનનું લક્ષણ ધ્યાન છે; તે અવ્યક્ત છે અને સાધુઓનું લક્ષણ છે.
14.43.26
प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम् ।
तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान् ॥ १४.४३.२६ ॥
યોગ પ્રવૃત્તિના લક્ષણવાળો છે; જ્ઞાન સંન્યાસનું લક્ષણ છે. તેથી બુદ્ધિમાને જ્ઞાનને આગળ રાખીને અહીં સંન્યાસ લેવો.
14.43.27
संन्यासी ज्ञानसंयुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम् ।
अतीतो द्वन्द्वमभ्येति तमोमृत्युजरातिगः ॥ १४.४३.२७ ॥
જ્ઞાનયુક્ત સંન્યાસી પરમ ગતિ પામે છે. દ્વંદ્વોને પાર કરીને, અંધકાર, મૃત્યુ અને જરાને ઓળંગીને તે પહોંચે છે.
14.43.28
धर्मलक्षणसंयुक्तमुक्तं वो विधिवन्मया ।
गुणानां ग्रहणं सम्यग्वक्ष्याम्यहमतः परम् ॥ १४.४३.२८ ॥
ધર્મલક્ષણોથી યુક્ત જે મેં તમને વિધિપૂર્વક કહ્યું. હવે ગુણોના ગ્રહણને હું સારી રીતે સમજાવીશ.
14.43.29
पार्तिवो यस्तु गन्धो वै घ्राणेन हि स गृह्यते ।
प्राणस्यश्च तथा वायुर्गन्धज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.२९ ॥
જે પાર્થિવ ગંધ છે તે નાક દ્વારા જ ગ્રહણ થાય છે. પ્રાણ અને વાયુ પણ ગંધજ્ઞાનમાં વિહિત છે.
14.43.30
अपां धातू रसो नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते ।
जिह्वास्थश्च तथा सोमो रसज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३० ॥
જળનો ધાતુ રસ સદા જીભથી ગ્રહણ થાય છે. જીભમાં રહેલો સોમ પણ રસજ્ઞાનમાં વિહિત છે.
14.43.31
तेजसस्तु गुणो रूपं चक्षुषा तच्च गृह्यते ।
चक्षुःस्थश्च ततादित्यो रूपज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३१ ॥
તેજનો ગુણ રૂપ છે, જે આંખથી ગ્રહણ થાય છે. આંખમાં સ્થિત આદિત્ય (સૂર્ય) રૂપજ્ઞાનમાં નિયુક્ત કહ્યો છે.
14.43.32
वायव्यस्तु सदा स्पर्शस्त्वचा प्रज्ञायते च सः ।
त्वक्स्थश्चैव सदा वायुः स्पर्सने स विधीयते ॥ १४.४३.३२ ॥
વાયુનો ગુણ સદા સ્પર્શ છે, જે ત્વચાથી જણાય છે. ત્વચામાં સદા સ્થિત વાયુ સ્પર્શજ્ઞાનમાં નિયુક્ત છે.
14.43.33
आकाशस्य गुणो घोषः श्रोत्रेण च स गृह्यते ।
श्रोत्रस्थाश्च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने प्रकीर्तिताः ॥ १४.४३.३३ ॥
આકાશનો ગુણ ઘોષ (ધ્વનિ) છે, જે કાનથી ગ્રહણ થાય છે. કાનમાં સ્થિત સર્વ દિશાઓ શબ્દજ્ઞાનમાં કહેવાઈ છે.
14.43.34
मनसश्च गुणश्चिन्ता प्रज्ञया स तु गृह्यते ।
हृदिस्थश्चेतनो धातुर्मनोज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३४ ॥
મનનો ગુણ ચિંતા છે, જે પ્રજ્ઞાથી ગ્રહણ થાય છે. હૃદયમાં સ્થિત ચેતન ધાતુ મનોજ્ઞાનમાં નિયુક્ત કહ્યો છે.
14.43.35
बुद्धिरध्यवसायेन ध्यानेन च महांस्तथा ।
निश्चित्य ग्रहणाद्व्यक्तमव्यक्तं नात्र संशयः ॥ १४.४३.३५ ॥
બુદ્ધિ નિશ્ચય અને ધ્યાનથી (જણાય છે); મહત્ તત્ત્વ પણ તેમ જ. નિશ્ચય કરીને ગ્રહણ કરવાથી વ્યક્ત અને અવ્યક્ત જણાય છે; એમાં સંશય નથી.
14.43.36
अलिङ्गग्रहणो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ।
तस्मादलिङ्गः क्षेत्रज्ञः केवलं ज्ञानलक्षणः ॥ १४.४३.३६ ॥
લિંગથી ગ્રહણ ન થનાર, નિત્ય, નિર્ગુણ સ્વભાવનો ક્ષેત્રજ્ઞ છે. તેથી ક્ષેત્રજ્ઞ ચિહ્નરહિત છે, કેવળ જ્ઞાનલક્ષણવાળો છે.
14.43.37
अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं गुणानां प्रभवाप्ययम् ।
सदा पश्याम्यहं लीनं विजानामि शृणोमि च ॥ १४.४३.३७ ॥
અવ્યક્તને ક્ષેત્ર કહેવામાં આવ્યું છે, જે ગુણોની ઉત્પત્તિ અને લયનું સ્થાન છે. તેમાં લીન રહેલાને હું સદા જોઉં છું, જાણું છું અને સાંભળું છું.
14.43.38
पुरुषस्तद्विजानीते तस्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
गुणवृत्तं तथा कृत्स्नं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ॥ १४.४३.३८ ॥
પુરુષ તેને જાણે છે, તેથી તેને ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે. ક્ષેત્રજ્ઞ ગુણોના સમગ્ર વ્યાપારને સારી રીતે જુએ છે.
14.43.39
आदिमद्यावसानं तत्सृज्यमानमचेतनम् ।
न गुणा विदुरात्मानं सृज्यमानाः पुनःपुनः ॥ १४.४३.३९ ॥
તે આદિ અને અંતવાળું, સર્જાતું, અચેતન છે. સર્જાતા ગુણો આત્માને જાણતા નથી; તેઓ વારંવાર સર્જાય છે.
14.43.40
न सत्यं वेद वै कश्चित्क्षेत्रज्ञस्त्वेव विन्दति ।
गुणानां गुणभूतानां यत्परं परतो महत् ॥ १४.४३.४० ॥
કોઈ પણ સત્યને ખરેખર જાણતું નથી; પરંતુ ક્ષેત્રજ્ઞ તેને પામે છે. ગુણો અને ગુણમય પદાર્થોથી પર જે પરમ મહત્ છે, તે જ.
14.43.41
तस्माद्गुणांश्च तत्वं च परित्यज्येह तत्ववित् ।
क्षीणदोषो गुणान्हित्वा क्षेत्रज्ञं प्रविशत्यथ ॥ १४.४३.४१ ॥
તેથી અહીં તત્ત્વજ્ઞ ગુણો અને તત્ત્વોનો ત્યાગ કરીને, દોષ ક્ષીણ થયેલો બનીને, ગુણોને છોડીને, પછી ક્ષેત્રજ્ઞમાં પ્રવેશે છે.
14.43.42
निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च ।
अचलश्चानिकेतश्च क्षेत्रज्ञः स परो विधिः ॥ १४.४३.४२ ॥
જે દ્વંદ્વોથી મુક્ત, નમસ્કાર અને સ્વધાકાર વિનાનો, અચળ અને ઘર વિનાનો છે, તે જ ક્ષેત્રજ્ઞ છે; તે જ પરમ વિધિ છે.