ಮಹಾಭಾರತ · ಅಧ್ಯಾಯ 14.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.43.1
मनुष्याणां तु राज्यः क्षत्रियो मध्यमो गुणः ।
कुञ्जरो वाहनानां च सिंहश्चारण्यवासिनाम् ॥ १४.४३.१ ॥
ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನು, ಮಧ್ಯಮ ಗುಣವುಳ್ಳವನು; ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ಆನೆ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಹ.
14.43.2
अविः पशूनां सर्वेषामहिस्तु बिलवासिनाम् ।
गवां गोवृषभश्चैव स्त्रीणां पुरुष एव च ॥ १४.४३.२ ॥
ಎಲ್ಲಾ ಪಶುಗಳಲ್ಲಿ ಕುರಿಯು, ಬಿಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾವು; ಹಸುಗಳಲ್ಲಿ ಹೋರಿ, ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಪುರುಷನು.
14.43.3
न्यग्रोधो जम्बुवृक्षश्च पिप्पलः शाल्मलिस्तथा ।
शिंशपा मेषशृङ्गश्च तथा कीचकवेणवः ॥ १४.४३.३ ॥
ಆಲದ ಮರ, ನೇರಳೆ, ಅರಳಿ, ಬೂರುಗ, ಹಾಗೆಯೇ ಶಿಂಶಪಾ, ಮೇಷಶೃಂಗ ಮತ್ತು ಕೀಚಕ ವೇಣು (ಬಿದಿರು).
14.43.4
एते द्रुमाणां राजानो गणानां मरुतस्तथा ।
हिमवान्पारियात्रश्च सह्यो विन्ध्यस्त्रिकूटवान् ॥ १४.४३.४ ॥
ಇವುಗಳೇ ಮರಗಳ ರಾಜರು; ಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಮರುತ್ತುಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಹಿಮವಂತ, ಪಾರಿಯಾತ್ರ, ಸಹ್ಯ, ವಿಂಧ್ಯ, ತ್ರಿಕೂಟ.
14.43.5
श्वेतो नीलश्च भासश्च राष्ट्रवांश्चैव पर्वतः ।
भृशस्कन्धो महेन्द्रश्च माल्यवान्पर्वतस्तथा ॥ १४.४३.५ ॥
ಶ್ವೇತ, ನೀಲ, ಭಾಸ, ರಾಷ್ಟ್ರವಾನ್ ಪರ್ವತ; ಭೃಶಸ್ಕಂಧ, ಮಹೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಮಾಲ್ಯವಾನ್ ಪರ್ವತ ಕೂಡ.
14.43.6
एते पर्वतराजानो गणानां मरुतस्तथा ।
सूर्यो ग्रहाणामधिपो नक्षत्राणां च चन्द्रमाः ॥ १४.४३.६ ॥
ಇವುಗಳೇ ಪರ್ವತಗಳ ರಾಜರು; ಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಮರುತ್ತುಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಸೂರ್ಯನು ಗ್ರಹಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ಚಂದ್ರನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ.
14.43.7
यमः पितॄणामधिपः सरितामथ सागरः ।
अंभसां वरुणो राजा मरुतामिन्द्र उच्यते ॥ १४.४३.७ ॥
ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಅಧಿಪತಿ ಯಮ; ನದಿಗಳಿಗೆ ಅಧಿಪತಿ ಸಾಗರ. ಜಲಗಳ ರಾಜ ವರುಣ; ಮರುತ್ತುಗಳಿಗೆ ಅಧಿಪತಿ ಇಂದ್ರ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
14.43.8
अर्कोऽधिपतिरुष्णानां ज्योतिषामिन्दुरुच्यते ।
अग्निर्भूतपतिर्नित्यं ब्राह्मणानां बृहस्पतिः ॥ १४.४३.८ ॥
ಸೂರ್ಯ ಉಷ್ಣವಸ್ತುಗಳ ಅಧಿಪತಿ; ಚಂದ್ರ ಜ್ಯೋತಿಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಸದಾ ಭೂತಗಳ ಪತಿ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಅಧಿಪತಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿ.
14.43.9
ओषधीनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः ।
त्वष्टाऽधिनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः। ॥ १४.४३.९ ॥
ಸೋಮ ಓಷಧಿಗಳ ಪತಿ; ವಿಷ್ಣು ಬಲವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ತ್ವಷ್ಟಾ ಧನವಂತರ ಅಧಿಪತಿ; ಸೋಮನೂ ಧನವಂತರ ಅಧಿಪತಿ; ವಿಷ್ಣು ಬಲವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ.
14.43.10
दक्षिणानां तथा यज्ञो वेदानामृच एव च ।
दिशामुदीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान् ॥ १४.४३.१० ॥
ದಕ್ಷಿಣೆಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಯಜ್ಞ; ವೇದಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಋಕ್ಕುಗಳೇ. ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ರಾಜ ಸೋಮ.
14.43.11
कुबेरः सर्वरत्नानां देवतानां पुरंदरः ।
एष भूताधिपः सर्गः प्रजानां च प्रजापतिः ॥ १४.४३.११ ॥
ಕುಬೇರ ಸರ್ವರತ್ನಗಳ ಅಧಿಪತಿ; ಪುರಂದರ (ಇಂದ್ರ) ದೇವತೆಗಳ ಅಧಿಪತಿ. ಈ ಸೃಷ್ಟಿ ಭೂತಗಳ ಅಧಿಪತಿ; ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಜಾಪತಿ.
14.43.12
सर्वेषामेव भूतानामहं ब्रह्ममयो महान् ।
भूतं परतरं मत्तो विष्णोर्वाऽपि न विद्यते ॥ १४.४३.१२ ॥
ನಾನು, ಬ್ರಹ್ಮಮಯನಾದ ಮಹಾತ್ಮ, ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಆಧಾರ. ನನಗಿಂತ ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣುವಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಭೂತ ಯಾವುದೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
14.43.13
राजाधिराजः सर्वेषां विष्णुर्ब्रह्ममयो महान् ।
ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स प्रजापतिः ॥ १४.४३.१३ ॥
ಎಲ್ಲರಿಗೂ ರಾಜಾಧಿರಾಜನಾದ, ಬ್ರಹ್ಮಮಯನಾದ ಮಹಾನ್ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ನಾವು ಈಶ್ವರನೆಂದು ಅರಿಯುತ್ತೇವೆ. ಅವನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ; ಅವನೇ ಪ್ರಜಾಪತಿ.
14.43.14
नरकिन्नरयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
देवदानवनागानां सर्वेषामीश्वरो हि सः ॥ १४.४३.१४ ॥
ಮನುಷ್ಯರು, ಕಿನ್ನರರು, ಯಕ್ಷರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಉರಗರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ನಾಗರು — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅವನೇ ಈಶ್ವರ.
14.43.15
भगदेवानुयातानां सर्वासां वामलोचना ।
माहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वती हि सा ॥ १४.४३.१५ ॥
ಭಗದೇವಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ವಾಮಲೋಚನೆಯಾದವಳು ಮಾಹೇಶ್ವರಿ, ಮಹಾದೇವಿ ಎನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳೇ ಪಾರ್ವತಿ.
14.43.16
उमां देवीं विजानीध्वं नारीणामुत्तमां शुभाम् ।
रतीनां वसुमत्यस्तु स्त्रीणामप्सरसस्तथा ॥ १४.४३.१६ ॥
ದೇವಿ ಉಮೆಯನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮಳೂ ಶುಭಳೂ ಎಂದು ಅರಿಯಿರಿ. ರತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಸುಮತಿಯರು; ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಅಪ್ಸರಸೆಯರೂ ಹಾಗೆಯೇ.
14.43.17
धर्मिकामाश्च राजानो ब्राह्मणा धर्मसेतवः ।
तस्माद्राजा द्विजातीनां प्रयतेतेह रक्षणे ॥ १४.४३.१७ ॥
ಧರ್ಮವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವ ರಾಜರು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಧರ್ಮದ ಸೇತುಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ಇಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು.
14.43.18
राज्ञां हि विषये येषामवसीदन्ति साधवः ।
हीनास्ते स्वगुणैः सर्वैः प्रेत्यावाङ्मार्गगामिनः ॥ १४.४३.१८ ॥
ಯಾವ ರಾಜರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧುಗಳು ದುಃಖಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಸದ್ಗುಣಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಮರಣದ ನಂತರ ಕೆಳಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.
14.43.19
राज्ञां हि विषये येषां साधवः परिरक्षिताः ।
तेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते प्रेत्य चानन्दमेव च ॥ १४.४३.१९ ॥
ಯಾವ ರಾಜರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧುಗಳು ರಕ್ಷಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮರಣದ ನಂತರವೂ ಆನಂದವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
14.43.20
प्राप्नुवन्ति महात्मान इति वित्त द्विजर्षभाः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम् ॥ १४.४३.२० ॥
ಓ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಮಹಾತ್ಮರು ಹೀಗೆ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ. ಇದರ ಬಳಿಕ ನಿಯತವಾದ ಧರ್ಮಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
14.43.21
अहिंसालक्षणो धर्मो हिंसा चाधर्मलक्षणा ।
प्रकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्मलक्षणाः ॥ १४.४३.२१ ॥
ಅಹಿಂಸೆ ಧರ್ಮದ ಲಕ್ಷಣ; ಹಿಂಸೆ ಅಧರ್ಮದ ಲಕ್ಷಣ. ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ, ಮನುಷ್ಯರು ಕರ್ಮದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.
14.43.22
शब्दलक्षणमाकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षणः ।
ज्योतिषां लक्षणं रूपमापश्च रसलक्षणाः ॥ १४.४३.२२ ॥
ಆಕಾಶದ ಲಕ್ಷಣ ಶಬ್ದ, ವಾಯುವಿನ ಲಕ್ಷಣ ಸ್ಪರ್ಶ. ಜ್ಯೋತಿಗಳ ಲಕ್ಷಣ ರೂಪ, ನೀರಿನ ಲಕ್ಷಣ ರಸ.
14.43.23
धारिणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा ।
स्वरव्यञ्जनसंस्कारा भारती शब्दलक्षणा ॥ १४.४३.२३ ॥
ಸರ್ವ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವ ಭೂಮಿಯ ಲಕ್ಷಣ ಗಂಧ. ಸ್ವರ-ವ್ಯಂಜನಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರಗೊಂಡ ಭಾರತಿ (ವಾಣಿ) ಯ ಲಕ್ಷಣ ಶಬ್ದ.
14.43.24
मनसो लक्षणं चिन्ता तथोक्ता बुद्धिरन्वयात् ।
मनसा चिन्तितानर्थान्बुद्ध्या चेह व्यवस्यति ॥ १४.४३.२४ ॥
ಮನಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣ ಚಿಂತನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಅನ್ವಯದಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮನಸ್ಸು ಚಿಂತಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.
14.43.25
बुद्धिर्हि व्यवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः ।
लक्षणं मनसो ध्यानमव्यक्तं साधुलक्षणम् ॥ १४.४३.२५ ॥
ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣ ಧ್ಯಾನ; ಅದು ಅವ್ಯಕ್ತ, ಸಾಧುಗಳ ಲಕ್ಷಣ.
14.43.26
प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम् ।
तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान् ॥ १४.४३.२६ ॥
ಯೋಗವು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳದ್ದು; ಜ್ಞಾನ ಸಂನ್ಯಾಸ ಲಕ್ಷಣ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಸಂನ್ಯಾಸ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ.
14.43.27
संन्यासी ज्ञानसंयुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम् ।
अतीतो द्वन्द्वमभ्येति तमोमृत्युजरातिगः ॥ १४.४३.२७ ॥
ಜ್ಞಾನಯುಕ್ತ ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ದಾಟಿ, ಕತ್ತಲೆ, ಮೃತ್ಯು, ಜರಾ ಇವುಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಅವನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ.
14.43.28
धर्मलक्षणसंयुक्तमुक्तं वो विधिवन्मया ।
गुणानां ग्रहणं सम्यग्वक्ष्याम्यहमतः परम् ॥ १४.४३.२८ ॥
ಧರ್ಮ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ನಿಮಗೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಇನ್ನು ಗುಣಗಳ ಗ್ರಹಣವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.
14.43.29
पार्तिवो यस्तु गन्धो वै घ्राणेन हि स गृह्यते ।
प्राणस्यश्च तथा वायुर्गन्धज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.२९ ॥
ಪೃಥ್ವಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಗಂಧವನ್ನು ಮೂಗಿನಿಂದಲೇ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ವಾಯು ಗಂಧ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿತವಾಗಿವೆ.
14.43.30
अपां धातू रसो नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते ।
जिह्वास्थश्च तथा सोमो रसज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३० ॥
ಜಲದ ಧಾತು ರಸವನ್ನು ಸದಾ ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಸೋಮನೂ ರಸಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
14.43.31
तेजसस्तु गुणो रूपं चक्षुषा तच्च गृह्यते ।
चक्षुःस्थश्च ततादित्यो रूपज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३१ ॥
ತೇಜಸ್ಸಿನ ಗುಣ ರೂಪ; ಅದು ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಆದಿತ್ಯನು ರೂಪಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
14.43.32
वायव्यस्तु सदा स्पर्शस्त्वचा प्रज्ञायते च सः ।
त्वक्स्थश्चैव सदा वायुः स्पर्सने स विधीयते ॥ १४.४३.३२ ॥
ವಾಯುವಿನ ಗುಣ ಸದಾ ಸ್ಪರ್ಶ; ಅದು ತ್ವಚೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ತ್ವಚೆಯಲ್ಲಿ ಸದಾ ನೆಲೆಸಿರುವ ವಾಯುವೇ ಸ್ಪರ್ಶಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿತನು.
14.43.33
आकाशस्य गुणो घोषः श्रोत्रेण च स गृह्यते ।
श्रोत्रस्थाश्च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने प्रकीर्तिताः ॥ १४.४३.३३ ॥
ಆಕಾಶದ ಗುಣ ಘೋಷ (ಧ್ವನಿ); ಅದು ಕಿವಿಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಶಬ್ದಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
14.43.34
मनसश्च गुणश्चिन्ता प्रज्ञया स तु गृह्यते ।
हृदिस्थश्चेतनो धातुर्मनोज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३४ ॥
ಮನಸ್ಸಿನ ಗುಣ ಚಿಂತನೆ; ಅದು ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಚೇತನ ಧಾತುವೇ ಮನೋಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿತವಾಗಿದೆ.
14.43.35
बुद्धिरध्यवसायेन ध्यानेन च महांस्तथा ।
निश्चित्य ग्रहणाद्व्यक्तमव्यक्तं नात्र संशयः ॥ १४.४३.३५ ॥
ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದಿಂದ (ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ); ಮಹತ್ತೂ ಹಾಗೆಯೇ. ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಗ್ರಹಿಸುವುದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
14.43.36
अलिङ्गग्रहणो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ।
तस्मादलिङ्गः क्षेत्रज्ञः केवलं ज्ञानलक्षणः ॥ १४.४३.३६ ॥
ಲಿಂಗದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗದ, ನಿತ್ಯ, ನಿರ್ಗುಣ ಸ್ವಭಾವದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಲಿಂಗರಹಿತನು, ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನವೇ ಲಕ್ಷಣವಾದವನು.
14.43.37
अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं गुणानां प्रभवाप्ययम् ।
सदा पश्याम्यहं लीनं विजानामि शृणोमि च ॥ १४.४३.३७ ॥
ಅವ್ಯಕ್ತವೇ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದು ಗುಣಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಲಯದ ಮೂಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಸದಾ ನೋಡುತ್ತೇನೆ, ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳುತ್ತೇನೆ.
14.43.38
पुरुषस्तद्विजानीते तस्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
गुणवृत्तं तथा कृत्स्नं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ॥ १४.४३.३८ ॥
ಪುರುಷನು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಗುಣಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.
14.43.39
आदिमद्यावसानं तत्सृज्यमानमचेतनम् ।
न गुणा विदुरात्मानं सृज्यमानाः पुनःपुनः ॥ १४.४३.३९ ॥
ಅದು ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದು, ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುವಂಥದ್ದು, ಚೇತನವಿಲ್ಲದ್ದು. ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುವ ಗುಣಗಳು ಆತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಪುನಃ ಪುನಃ ಅವು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತವೆ.
14.43.40
न सत्यं वेद वै कश्चित्क्षेत्रज्ञस्त्वेव विन्दति ।
गुणानां गुणभूतानां यत्परं परतो महत् ॥ १४.४३.४० ॥
ಯಾರೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಗುಣಗಳಿಗೂ ಗುಣಮಯ ವಸ್ತುಗಳಿಗೂ ಆಚೆಗಿರುವ ಪರಮ ಮಹತ್ವ ಅದೇ.
14.43.41
तस्माद्गुणांश्च तत्वं च परित्यज्येह तत्ववित् ।
क्षीणदोषो गुणान्हित्वा क्षेत्रज्ञं प्रविशत्यथ ॥ १४.४३.४१ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞನು ಗುಣಗಳನ್ನೂ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ, ದೋಷಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದವನಾಗಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ನಂತರ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.
14.43.42
निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च ।
अचलश्चानिकेतश्च क्षेत्रज्ञः स परो विधिः ॥ १४.४३.४२ ॥
ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನು, ನಮಸ್ಕಾರವಿಲ್ಲದವನು, ಸ್ವಧಾಕಾರವಿಲ್ಲದವನು, ಅಚಲನು, ಮನೆಯಿಲ್ಲದವನು; ಅವನೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ, ಅವನೇ ಪರಮ ವಿಧಿ.