ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 14.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.43.1
मनुष्याणां तु राज्यः क्षत्रियो मध्यमो गुणः ।
कुञ्जरो वाहनानां च सिंहश्चारण्यवासिनाम् ॥ १४.४३.१ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਹੈ, ਮੱਧਮ ਗੁਣ ਵਾਲਾ; ਵਾਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ।
14.43.2
अविः पशूनां सर्वेषामहिस्तु बिलवासिनाम् ।
गवां गोवृषभश्चैव स्त्रीणां पुरुष एव च ॥ १४.४३.२ ॥
ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਡੂ, ਅਤੇ ਖੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਪ; ਗਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਨ੍ਹ, ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼।
14.43.3
न्यग्रोधो जम्बुवृक्षश्च पिप्पलः शाल्मलिस्तथा ।
शिंशपा मेषशृङ्गश्च तथा कीचकवेणवः ॥ १४.४३.३ ॥
ਬਰੋਟਾ, ਜਾਮਣ, ਪੀਪਲ ਅਤੇ ਸਿੰਬਲ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੀਸ਼ਮ, ਮੇਸ਼ਸ਼ਿੰਗ ਅਤੇ ਕੀਚਕ-ਵੇਣੂ (ਬਾਂਸ)।
14.43.4
एते द्रुमाणां राजानो गणानां मरुतस्तथा ।
हिमवान्पारियात्रश्च सह्यो विन्ध्यस्त्रिकूटवान् ॥ १४.४३.४ ॥
ਇਹ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ; ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰੁਤ; ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਾ, ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ, ਸਹ੍ਯ, ਵਿੰਧਯ ਤੇ ਤ੍ਰਿਕੂਟ।
14.43.5
श्वेतो नीलश्च भासश्च राष्ट्रवांश्चैव पर्वतः ।
भृशस्कन्धो महेन्द्रश्च माल्यवान्पर्वतस्तथा ॥ १४.४३.५ ॥
ਸ਼ਵੇਤ, ਨੀਲ, ਭਾਸ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟ੍ਰਵਾਨ ਪਰਬਤ; ਭ੍ਰਿਸ਼ਸਕੰਧ, ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਮਾਲਿਆਵਾਨ ਪਰਬਤ ਵੀ।
14.43.6
एते पर्वतराजानो गणानां मरुतस्तथा ।
सूर्यो ग्रहाणामधिपो नक्षत्राणां च चन्द्रमाः ॥ १४.४३.६ ॥
ਇਹ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ; ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰੁਤ; ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਚੰਦਰਮਾ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਂ ਦਾ।
14.43.7
यमः पितॄणामधिपः सरितामथ सागरः ।
अंभसां वरुणो राजा मरुतामिन्द्र उच्यते ॥ १४.४३.७ ॥
ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਯਮ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਸਾਗਰ। ਜਲਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵਰੁਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਇੰਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.43.8
अर्कोऽधिपतिरुष्णानां ज्योतिषामिन्दुरुच्यते ।
अग्निर्भूतपतिर्नित्यं ब्राह्मणानां बृहस्पतिः ॥ १४.४३.८ ॥
ਸੂਰਜ ਗਰਮ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ, ਚੰਦਰਮਾ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਸਦਾ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੈ।
14.43.9
ओषधीनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः ।
त्वष्टाऽधिनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः। ॥ १४.४३.९ ॥
ਸੋਮ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਤਵਸ਼ਟਾ ਧਨਵਾਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ; ਸੋਮ ਵੀ (ਧਨਵਾਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ); ਵਿਸ਼ਨੂ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
14.43.10
दक्षिणानां तथा यज्ञो वेदानामृच एव च ।
दिशामुदीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान् ॥ १४.४३.१० ॥
ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਯੱਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਰਿਚਾਵਾਂ ਹੀ ਹਨ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਸੋਮ ਹੈ।
14.43.11
कुबेरः सर्वरत्नानां देवतानां पुरंदरः ।
एष भूताधिपः सर्गः प्रजानां च प्रजापतिः ॥ १४.४३.११ ॥
ਕੁਬੇਰ ਸਾਰੇ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ, ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਜਣਾ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ।
14.43.12
सर्वेषामेव भूतानामहं ब्रह्ममयो महान् ।
भूतं परतरं मत्तो विष्णोर्वाऽपि न विद्यते ॥ १४.४३.१२ ॥
ਮੈਂ, ਬ੍ਰਹਮਮਈ ਮਹਾਨ, ਸਾਰੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕੋਈ ਭੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
14.43.13
राजाधिराजः सर्वेषां विष्णुर्ब्रह्ममयो महान् ।
ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स प्रजापतिः ॥ १४.४३.१३ ॥
ਸਭ ਦੇ ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ, ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਈਸ਼ਵਰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹਨ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਨ।
14.43.14
नरकिन्नरयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
देवदानवनागानां सर्वेषामीश्वरो हि सः ॥ १४.४३.१४ ॥
ਮਨੁੱਖ, ਕਿੰਨਰ, ਯਕ੍ਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਉਰਗ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਨਾਗ — ਸਭ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਉਹੀ ਹੈ।
14.43.15
भगदेवानुयातानां सर्वासां वामलोचना ।
माहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वती हि सा ॥ १४.४३.१५ ॥
ਭਗ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਅਨੁਯਾਯੀ ਸਭ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਾਮਲੋਚਨਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਮਹਾਦੇਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਾਰਵਤੀ ਹੈ।
14.43.16
उमां देवीं विजानीध्वं नारीणामुत्तमां शुभाम् ।
रतीनां वसुमत्यस्तु स्त्रीणामप्सरसस्तथा ॥ १४.४३.१६ ॥
ਦੇਵੀ ਉਮਾ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਜਾਣੋ। ਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸੁਮਤੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ।
14.43.17
धर्मिकामाश्च राजानो ब्राह्मणा धर्मसेतवः ।
तस्माद्राजा द्विजातीनां प्रयतेतेह रक्षणे ॥ १४.४३.१७ ॥
ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ਇੱਥੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਕਰੇ।
14.43.18
राज्ञां हि विषये येषामवसीदन्ति साधवः ।
हीनास्ते स्वगुणैः सर्वैः प्रेत्यावाङ्मार्गगामिनः ॥ १४.४३.१८ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਧੂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਹੇਠਲੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
14.43.19
राज्ञां हि विषये येषां साधवः परिरक्षिताः ।
तेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते प्रेत्य चानन्दमेव च ॥ १४.४३.१९ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਧੂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਅਨੰਦ ਹੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
14.43.20
प्राप्नुवन्ति महात्मान इति वित्त द्विजर्षभाः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम् ॥ १४.४३.२० ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਜਾਣੋ ਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਿਯਤ ਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ।
14.43.21
अहिंसालक्षणो धर्मो हिंसा चाधर्मलक्षणा ।
प्रकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्मलक्षणाः ॥ १४.४३.२१ ॥
ਅਹਿੰਸਾ ਧਰਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਅਧਰਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
14.43.22
शब्दलक्षणमाकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षणः ।
ज्योतिषां लक्षणं रूपमापश्च रसलक्षणाः ॥ १४.४३.२२ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਲੱਛਣ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਵਾਯੂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ। ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਲ ਦਾ ਲੱਛਣ ਰਸ ਹੈ।
14.43.23
धारिणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा ।
स्वरव्यञ्जनसंस्कारा भारती शब्दलक्षणा ॥ १४.४३.२३ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਗੰਧ ਹੈ। ਸੁਰ-ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰੀ ਭਾਰਤੀ (ਬਾਣੀ) ਦਾ ਲੱਛਣ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।
14.43.24
मनसो लक्षणं चिन्ता तथोक्ता बुद्धिरन्वयात् ।
मनसा चिन्तितानर्थान्बुद्ध्या चेह व्यवस्यति ॥ १४.४३.२४ ॥
ਮਨ ਦਾ ਲੱਛਣ ਚਿੰਤਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨਵੈ ਰਾਹੀਂ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਲੱਛਣ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਚਿੰਤਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਬੁੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
14.43.25
बुद्धिर्हि व्यवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः ।
लक्षणं मनसो ध्यानमव्यक्तं साधुलक्षणम् ॥ १४.४३.२५ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਬੁੱਧੀ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਲੱਛਣ ਧਿਆਨ ਹੈ; ਉਹ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।
14.43.26
प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम् ।
तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान् ॥ १४.४३.२६ ॥
ਯੋਗ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਇੱਥੇ ਸੰਨਿਆਸ ਲਵੇ।
14.43.27
संन्यासी ज्ञानसंयुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम् ।
अतीतो द्वन्द्वमभ्येति तमोमृत्युजरातिगः ॥ १४.४३.२७ ॥
ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੰਨਿਆਸੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ, ਅੰਧਕਾਰ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਉਹ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
14.43.28
धर्मलक्षणसंयुक्तमुक्तं वो विधिवन्मया ।
गुणानां ग्रहणं सम्यग्वक्ष्याम्यहमतः परम् ॥ १४.४३.२८ ॥
ਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ। ਹੁਣ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
14.43.29
पार्तिवो यस्तु गन्धो वै घ्राणेन हि स गृह्यते ।
प्राणस्यश्च तथा वायुर्गन्धज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.२९ ॥
ਜੋ ਪਾਰਥਿਵ ਗੰਧ ਹੈ, ਉਹ ਨੱਕ ਨਾਲ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਵੀ ਗੰਧ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹਨ।
14.43.30
अपां धातू रसो नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते ।
जिह्वास्थश्च तथा सोमो रसज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३० ॥
ਪਾਣੀ ਦਾ ਧਾਤੂ ਰਸ ਸਦਾ ਜੀਭ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਭ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੋਮ ਵੀ ਰਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈ।
14.43.31
तेजसस्तु गुणो रूपं चक्षुषा तच्च गृह्यते ।
चक्षुःस्थश्च ततादित्यो रूपज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३१ ॥
ਤੇਜ ਦਾ ਗੁਣ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਖ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਆਦਿਤਯ (ਸੂਰਜ) ਰੂਪ-ਗਿਆਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
14.43.32
वायव्यस्तु सदा स्पर्शस्त्वचा प्रज्ञायते च सः ।
त्वक्स्थश्चैव सदा वायुः स्पर्सने स विधीयते ॥ १४.४३.३२ ॥
ਵਾਯੂ ਦਾ ਗੁਣ ਸਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਚਮੜੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਥਿਤ ਵਾਯੂ ਸਪਰਸ਼-ਗਿਆਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈ।
14.43.33
आकाशस्य गुणो घोषः श्रोत्रेण च स गृह्यते ।
श्रोत्रस्थाश्च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने प्रकीर्तिताः ॥ १४.४३.३३ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਗੁਣ ਘੋਸ਼ (ਧੁਨੀ) ਹੈ, ਜੋ ਕੰਨ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸ਼ਬਦ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
14.43.34
मनसश्च गुणश्चिन्ता प्रज्ञया स तु गृह्यते ।
हृदिस्थश्चेतनो धातुर्मनोज्ञाने विधीयते ॥ १४.४३.३४ ॥
ਮਨ ਦਾ ਗੁਣ ਚਿੰਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਿਆ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਚੇਤਨ ਧਾਤੂ ਮਨ-ਗਿਆਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈ।
14.43.35
बुद्धिरध्यवसायेन ध्यानेन च महांस्तथा ।
निश्चित्य ग्रहणाद्व्यक्तमव्यक्तं नात्र संशयः ॥ १४.४३.३५ ॥
ਬੁੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ (ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ); ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
14.43.36
अलिङ्गग्रहणो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ।
तस्मादलिङ्गः क्षेत्रज्ञः केवलं ज्ञानलक्षणः ॥ १४.४३.३६ ॥
ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਨਿੱਤ, ਨਿਰਗੁਣ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਖੇਤਰਗਿਆ ਚਿੰਨ੍ਹਹੀਣ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ-ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ।
14.43.37
अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं गुणानां प्रभवाप्ययम् ।
सदा पश्याम्यहं लीनं विजानामि शृणोमि च ॥ १४.४३.३७ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਲੈ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਦਾ ਵੇਖਦਾ, ਜਾਣਦਾ ਅਤੇ ਸੁਣਦਾ ਹਾਂ।
14.43.38
पुरुषस्तद्विजानीते तस्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
गुणवृत्तं तथा कृत्स्नं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ॥ १४.४३.३८ ॥
ਪੁਰਖ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰਗਿਆਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰਗਿਆਨੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
14.43.39
आदिमद्यावसानं तत्सृज्यमानमचेतनम् ।
न गुणा विदुरात्मानं सृज्यमानाः पुनःपुनः ॥ १४.४३.३९ ॥
ਉਹ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਾਲਾ, ਸਾਜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਅਚੇਤ ਹੈ। ਸਾਜੇ ਜਾਂਦੇ ਗੁਣ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
14.43.40
न सत्यं वेद वै कश्चित्क्षेत्रज्ञस्त्वेव विन्दति ।
गुणानां गुणभूतानां यत्परं परतो महत् ॥ १४.४३.४० ॥
ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਅਸਲੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਪਰ ਖੇਤਰਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਮਈ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਪਰਮ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਉਹੀ।
14.43.41
तस्माद्गुणांश्च तत्वं च परित्यज्येह तत्ववित् ।
क्षीणदोषो गुणान्हित्वा क्षेत्रज्ञं प्रविशत्यथ ॥ १४.४३.४१ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਤੱਤਵੇਤਾ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਤੱਤਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਫਿਰ ਖੇਤਰਗਿਆਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
14.43.42
निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च ।
अचलश्चानिकेतश्च क्षेत्रज्ञः स परो विधिः ॥ १४.४३.४२ ॥
ਜੋ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਵਧਾਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਚੱਲ ਅਤੇ ਘਰ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਖੇਤਰਗਿਆਨੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਵਿਧੀ ਹੈ।