મહાભારત · અધ્યાય 14.44
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.44.1
यदादिमध्यपर्यन्तं ग्रहणोपायमेव च ।
नामलक्षणसंयुक्तं सर्वं वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ १४.४४.१ ॥
આદિ, મધ્ય અને અંત, જાણવાનો ઉપાય તથા નામ-લક્ષણથી યુક્ત સર્વ હું તત્ત્વતઃ કહીશ.
14.44.2
अहः पूर्वं ततो रात्रिर्मासाः शुक्लादयः स्मृताः ।
श्रवणादीनि ऋक्षाणि ऋतवः शिशिरादयः ॥ १४.४४.२ ॥
પ્રથમ દિવસ, પછી રાત્રિ; શુક્લ આદિ માસો કહેવાયા છે; શ્રવણ આદિ નક્ષત્રો અને શિશિર આદિ ઋતુઓ છે.
14.44.3
भूमिरादिस्तु गन्धानां रसानामाप एव च ।
रूपाणामादिरग्निस्तु स्पर्शादिर्वायुरुच्यते ॥ १४.४४.३ ॥
ગંધોનો આદિ ભૂમિ છે; રસોનો આદિ જળ જ છે; રૂપોનો આદિ અગ્નિ છે; સ્પર્શાદિ વાયુ કહેવાય છે.
14.44.4
शब्दस्यादिस्तथाऽऽकाशमेष भूतकृतो गुणः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि भूतानामादिमुत्तमम् ॥ १४.४४.४ ॥
શબ્દનો આદિ પણ આકાશ જ છે; આ ભૂતોથી ઉત્પન્ન ગુણ છે. આ પછી પ્રાણીઓનો ઉત્તમ આદિ કહીશ.
14.44.5
आदित्यो ज्योतिषामादिरग्निर्भूतादिरुच्यते ।
सावित्री सर्वविद्यानां देवतानां प्रजापतिः ॥ १४.४४.५ ॥
પ્રકાશોનો આદિ આદિત્ય છે; ભૂતોનો આદિ અગ્નિ કહેવાય છે. સર્વ વિદ્યાઓનો આદિ સાવિત્રી છે; દેવતાઓનો આદિ પ્રજાપતિ છે.
14.44.6
ओङ्कारः सर्ववेदानां वचसां प्राण एव च ।
यदस्मिन्नियतं लोके सर्वं सावित्रमुच्यते ॥ १४.४४.६ ॥
ઓંકાર સર્વ વેદોનો અને વચનોનો પ્રાણ જ છે; આ લોકમાં જે કંઈ નિયત છે, તે સર્વ સાવિત્રીનું કહેવાય છે.
14.44.7
गायत्री च्छन्दसामादिः प्रजानां सर्ग उच्यते ।
गावश्चतुष्पदामादिर्मनुष्याणां द्विजातयः ॥ १४.४४.७ ॥
છંદોમાં ગાયત્રી આદિ છે; પ્રજાઓમાં સર્જન આદિ કહેવાય છે. ચતુષ્પદોમાં ગાયો આદિ છે; મનુષ્યોમાં દ્વિજાતિ આદિ છે.
14.44.8
श्येनः पतत्रिणामादिर्यज्ञानां हुतमुत्तमम् ।
प्रसर्पिणां तु सर्वेषां ज्येष्ठः सर्पो द्विजोत्तमाः ॥ १४.४४.८ ॥
પક્ષીઓમાં બાજ આદિ છે; યજ્ઞોમાં ઉત્તમ હોમ આદિ છે. સર્વ સરીસૃપોમાં જ્યેષ્ઠ સર્પ છે, હે દ્વિજોત્તમો.
14.44.9
कृतमादिर्युगानां च सर्वेषां नात्र संशयः ।
हिरण्यं सर्वरत्नानामोषधीनां यवास्तथा ॥ १४.४४.९ ॥
યુગોમાં કૃતયુગ આદિ છે; આમાં સંશય નથી. સર્વ રત્નોમાં સુવર્ણ આદિ છે; ઔષધિઓમાં જવ પણ તેવા જ છે.
14.44.10
सर्वेषां भक्ष्यभोज्यानामन्नं परममुच्यते ।
द्रवाणां चैव सर्वेषां पेयानामाप उत्तमाः ॥ १४.४४.१० ॥
સર્વ ભક્ષ્ય-ભોજ્યમાં અન્ન પરમ કહેવાય છે. સર્વ પ્રવાહીઓ અને પેયોમાં જળ ઉત્તમ છે.
14.44.11
स्थावराणां तु भूतानां सर्वेषामविशेषतः ।
ब्रह्मक्षेत्रं सदा पुण्यं प्लक्षः प्रवरजः स्मृतः ॥ १४.४४.११ ॥
સ્થાવર ભૂતોમાં, સર્વમાં ભેદ વિના, બ્રહ્મક્ષેત્ર સદા પુણ્ય છે; પ્લક્ષ શ્રેષ્ઠ જન્મેલ તરીકે સ્મરાય છે.
14.44.12
अहं प्रजापतीनां च सर्वेषां नात्र संशयः ।
मम विष्णुरचिन्त्यात्मा स्वयंभूरिति संस्मृतः ॥ १४.४४.१२ ॥
સર્વ પ્રજાપતિઓમાં હું આદિ છું; આમાં સંશય નથી. મારો અચિંત્યાત્મા વિષ્ણુ સ્વયંભૂ તરીકે સ્મરાય છે.
14.44.13
पर्वतानां महामेरुः सर्वेषामग्रजः स्मृतः ।
दिशां च प्रदिशां चोर्ध्वं दिक्पूर्वा प्रथमा तथा ॥ १४.४४.१३ ॥
પર્વતોમાં મહામેરુ સર્વનો અગ્રજ માનવામાં આવ્યો છે. દિશાઓ, ઉપદિશાઓ અને ઊર્ધ્વ દિશામાં પૂર્વ દિશા પ્રથમ છે.
14.44.14
तथा त्रिपथगा गङ्गा नदीनामग्रजा स्मृता ।
तथा सरोदपाननां सर्वेषां सागरोऽग्रजः ॥ १४.४४.१४ ॥
એ જ રીતે ત્રિપથગા ગંગા નદીઓમાં અગ્રજા માનવામાં આવી છે. સરોવરો અને કૂવાઓમાં સર્વનો અગ્રજ સાગર છે.
14.44.15
देवदानवभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम् ।
नरकिन्नरयक्षाणां सर्वेषामीश्वरः प्रभुः ॥ १४.४४.१५ ॥
દેવો, દાનવો, ભૂતો, પિશાચો, ઉરગો, રાક્ષસો, મનુષ્યો, કિન્નરો અને યક્ષો — સર્વનો ઈશ્વર અને પ્રભુ તે જ છે.
14.44.16
आदिर्विश्वस्य जगतो विष्णुर्ब्रह्ममयो महान् ।
ततः परतरं यस्मात्त्रैलोक्ये नेह विद्यते ॥ १४.४४.१६ ॥
વિશ્વ અને જગતનો આદિ વિષ્ણુ છે; તે બ્રહ્મમય અને મહાન છે. તેમનાથી શ્રેષ્ઠ ત્રણે લોકમાં અહીં કંઈ જોવા મળતું નથી.
14.44.17
आश्रमाणां च सर्वेषां गार्हस्थ्यं नात्र संशयः ।
लोकानामादिरव्यक्तं सर्वस्यान्तस्तदेव च ॥ १४.४४.१७ ॥
સર્વ આશ્રમોમાં ગૃહસ્થાશ્રમ શ્રેષ્ઠ છે, એમાં સંશય નથી. લોકોનો આદિ અવ્યક્ત છે, અને સર્વનો અંત પણ તે જ છે.
14.44.18
अहान्यस्तमयान्तानि उदयान्ता च शर्वरी ।
सुखस्यान्तं सदा दुःखं दुःखस्यान्तं सदा सुखम ॥ १४.४४.१८ ॥
દિવસો સૂર્યાસ્તે પૂરા થાય છે; રાત્રિ સૂર્યોદયે પૂરી થાય છે. સુખનો અંત સદા દુઃખ છે; દુઃખનો અંત સદા સુખ છે.
14.44.19
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगाश्च वियोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ १४.४४.१९ ॥
બધા સંચયો ક્ષયમાં અંત પામે છે; બધા ઉત્કર્ષો પતનમાં અંત પામે છે; સંયોગો વિયોગમાં અંત પામે છે અને જીવન મરણમાં અંત પામે છે.
14.44.20
सर्वं कृतं विनाशान्तं जातस्य मरणं ध्रुवम् ।
अशाश्वतं हि लोकेऽस्मिन्सदा स्थावरजङ्गमम् ॥ १४.४४.२० ॥
જે કંઈ રચાયું છે તે વિનાશમાં અંત પામે છે; જન્મેલાનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે. આ લોકમાં સ્થાવર અને જંગમ સર્વ સદા અશાશ્વત છે.
14.44.21
इष्टं दत्तं तपोऽधीतं व्रतानि नियमाश्च ये ।
सर्वमेतद्विनाशान्तं ज्ञानस्यान्तो न विद्यते ॥ १४.४४.२१ ॥
યજ્ઞ, દાન, તપ, અધ્યયન, વ્રતો અને જે નિયમો છે — આ બધું વિનાશમાં અંત પામે છે; જ્ઞાનનો અંત નથી.
14.44.22
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः ।
निर्ममो निरहंकारो मुच्यते सर्वपाप्मभिः ॥ १४.४४.२२ ॥
તેથી શુદ્ધ જ્ઞાનથી, શાંત આત્મા અને જિતેન્દ્રિય થઈને, મમતા અને અહંકારથી રહિત માણસ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.