महाभारत · अध्याय 14.44
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.44.1
यदादिमध्यपर्यन्तं ग्रहणोपायमेव च ।
नामलक्षणसंयुक्तं सर्वं वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ १४.४४.१ ॥
आदी, मध्य आणि अंत, जाणण्याचा उपाय आणि नाम-लक्षणांनी युक्त सर्व काही मी तत्त्वतः सांगेन.
14.44.2
अहः पूर्वं ततो रात्रिर्मासाः शुक्लादयः स्मृताः ।
श्रवणादीनि ऋक्षाणि ऋतवः शिशिरादयः ॥ १४.४४.२ ॥
प्रथम दिवस, मग रात्र; शुक्लादी महिने सांगितले आहेत; श्रवणादी नक्षत्रे व शिशिरादी ऋतू आहेत.
14.44.3
भूमिरादिस्तु गन्धानां रसानामाप एव च ।
रूपाणामादिरग्निस्तु स्पर्शादिर्वायुरुच्यते ॥ १४.४४.३ ॥
गंधांचा आदी पृथ्वी; रसांचा आदी पाणीच; रूपांचा आदी अग्नी; स्पर्शादी वायू असे सांगितले जाते.
14.44.4
शब्दस्यादिस्तथाऽऽकाशमेष भूतकृतो गुणः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि भूतानामादिमुत्तमम् ॥ १४.४४.४ ॥
शब्दाचा आदीही आकाशच; हा भूतनिर्मित गुण आहे. यानंतर प्राणिमात्रांचा उत्तम आदी सांगेन.
14.44.5
आदित्यो ज्योतिषामादिरग्निर्भूतादिरुच्यते ।
सावित्री सर्वविद्यानां देवतानां प्रजापतिः ॥ १४.४४.५ ॥
प्रकाशांचा आदी आदित्य; भूतांचा आदी अग्नी असे सांगितले जाते. सर्व विद्यांचा आदी सावित्री; देवतांचा आदी प्रजापती.
14.44.6
ओङ्कारः सर्ववेदानां वचसां प्राण एव च ।
यदस्मिन्नियतं लोके सर्वं सावित्रमुच्यते ॥ १४.४४.६ ॥
ओंकार हाच सर्व वेदांचा आणि वचनांचा प्राण आहे; या जगात जे जे निश्चित आहे ते सर्व सावित्रीचे आहे असे सांगितले जाते.
14.44.7
गायत्री च्छन्दसामादिः प्रजानां सर्ग उच्यते ।
गावश्चतुष्पदामादिर्मनुष्याणां द्विजातयः ॥ १४.४४.७ ॥
छंदांमध्ये गायत्री आदी आहे; प्रजांमध्ये सृष्टी आदी म्हटली जाते. चतुष्पादांमध्ये गायी आदी आहेत; मनुष्यांमध्ये द्विजाती आदी आहेत.
14.44.8
श्येनः पतत्रिणामादिर्यज्ञानां हुतमुत्तमम् ।
प्रसर्पिणां तु सर्वेषां ज्येष्ठः सर्पो द्विजोत्तमाः ॥ १४.४४.८ ॥
पक्ष्यांमध्ये ससाणा आदी आहे; यज्ञांमध्ये उत्तम हवन आदी आहे. सर्व सरपटणाऱ्यांमध्ये ज्येष्ठ सर्प आहे, हे द्विजोत्तमांनो.
14.44.9
कृतमादिर्युगानां च सर्वेषां नात्र संशयः ।
हिरण्यं सर्वरत्नानामोषधीनां यवास्तथा ॥ १४.४४.९ ॥
युगांमध्ये कृतयुग आदी आहे; यात संशय नाही. सर्व रत्नांमध्ये सुवर्ण आदी आहे; औषधींमध्ये यवही तसेच आहेत.
14.44.10
सर्वेषां भक्ष्यभोज्यानामन्नं परममुच्यते ।
द्रवाणां चैव सर्वेषां पेयानामाप उत्तमाः ॥ १४.४४.१० ॥
सर्व भक्ष्य-भोज्य पदार्थांमध्ये अन्न श्रेष्ठ म्हटले जाते. सर्व द्रवांमध्ये आणि पेयांमध्ये पाणी उत्तम आहे.
14.44.11
स्थावराणां तु भूतानां सर्वेषामविशेषतः ।
ब्रह्मक्षेत्रं सदा पुण्यं प्लक्षः प्रवरजः स्मृतः ॥ १४.४४.११ ॥
स्थावर भूतांमध्ये, सर्वांमध्ये भेद न करता, ब्रह्मक्षेत्र सदैव पुण्य आहे; प्लक्ष हा श्रेष्ठजात म्हणून स्मरला जातो.
14.44.12
अहं प्रजापतीनां च सर्वेषां नात्र संशयः ।
मम विष्णुरचिन्त्यात्मा स्वयंभूरिति संस्मृतः ॥ १४.४४.१२ ॥
सर्व प्रजापतींमध्ये मी आदी आहे; यात संशय नाही. माझा अचिंत्यात्मा विष्णू 'स्वयंभू' म्हणून स्मरला जातो.
14.44.13
पर्वतानां महामेरुः सर्वेषामग्रजः स्मृतः ।
दिशां च प्रदिशां चोर्ध्वं दिक्पूर्वा प्रथमा तथा ॥ १४.४४.१३ ॥
पर्वतांमध्ये महामेरू सर्वांचा अग्रज मानला गेला आहे. दिशा, उपदिशा आणि ऊर्ध्व दिशेत पूर्व दिशा प्रथम मानली जाते.
14.44.14
तथा त्रिपथगा गङ्गा नदीनामग्रजा स्मृता ।
तथा सरोदपाननां सर्वेषां सागरोऽग्रजः ॥ १४.४४.१४ ॥
त्याचप्रमाणे त्रिपथगा गंगा नद्यांमध्ये अग्रजा मानली गेली आहे. सरोवरे आणि विहिरी यांमध्ये सर्वांचा अग्रज समुद्र आहे.
14.44.15
देवदानवभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम् ।
नरकिन्नरयक्षाणां सर्वेषामीश्वरः प्रभुः ॥ १४.४४.१५ ॥
देव, दानव, भूते, पिशाच, उरग, राक्षस, मनुष्य, किन्नर आणि यक्ष — या सर्वांचा ईश्वर आणि प्रभू तोच आहे.
14.44.16
आदिर्विश्वस्य जगतो विष्णुर्ब्रह्ममयो महान् ।
ततः परतरं यस्मात्त्रैलोक्ये नेह विद्यते ॥ १४.४४.१६ ॥
विश्व आणि जगताचा आदी विष्णू आहे; तो ब्रह्ममय आणि महान आहे. त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ असे त्रैलोक्यात येथे काही आढळत नाही.
14.44.17
आश्रमाणां च सर्वेषां गार्हस्थ्यं नात्र संशयः ।
लोकानामादिरव्यक्तं सर्वस्यान्तस्तदेव च ॥ १४.४४.१७ ॥
सर्व आश्रमांमध्ये गृहस्थाश्रम श्रेष्ठ आहे, यात संशय नाही. लोकांचा आदी अव्यक्त आहे, आणि सर्वांचा अंतही तोच.
14.44.18
अहान्यस्तमयान्तानि उदयान्ता च शर्वरी ।
सुखस्यान्तं सदा दुःखं दुःखस्यान्तं सदा सुखम ॥ १४.४४.१८ ॥
दिवस सूर्यास्ताने संपतात; रात्र सूर्योदयाने संपते. सुखाचा अंत सदा दुःख असतो; दुःखाचा अंत सदा सुख असतो.
14.44.19
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगाश्च वियोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ १४.४४.१९ ॥
सर्व संचय क्षयात संपतात; सर्व उत्कर्ष पतनात संपतात; संयोग वियोगात संपतात आणि जीवन मरणात संपते.
14.44.20
सर्वं कृतं विनाशान्तं जातस्य मरणं ध्रुवम् ।
अशाश्वतं हि लोकेऽस्मिन्सदा स्थावरजङ्गमम् ॥ १४.४४.२० ॥
जे जे निर्माण केले जाते ते विनाशात संपते; जन्मलेल्याचा मृत्यू निश्चित आहे. या लोकात स्थावर आणि जंगम सर्व सदैव अशाश्वत आहे.
14.44.21
इष्टं दत्तं तपोऽधीतं व्रतानि नियमाश्च ये ।
सर्वमेतद्विनाशान्तं ज्ञानस्यान्तो न विद्यते ॥ १४.४४.२१ ॥
यज्ञ, दान, तप, अध्ययन, व्रते आणि जे नियम — हे सर्व विनाशात संपते; ज्ञानाला अंत नाही.
14.44.22
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः ।
निर्ममो निरहंकारो मुच्यते सर्वपाप्मभिः ॥ १४.४४.२२ ॥
म्हणून शुद्ध ज्ञानाने, शांत आत्मा व जितेंद्रिय होऊन, ममत्व व अहंकार यांपासून मुक्त झालेला माणूस सर्व पापांपासून मुक्त होतो.