મહાભારત · અધ્યાય 14.45
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.45.1
बुद्धिसारं मनस्तम्भमिन्द्रियग्रामबन्धनम् ।
महाभूतारविष्कम्भं निमेषपरिवेष्टनम् ॥ १४.४५.१ ॥
તે બુદ્ધિનો સાર છે, મનનો સ્તંભ છે, ઇન્દ્રિયગણને બાંધનાર છે, મહાભૂતોના આરાનો આધાર છે, નિમેષથી વીંટળાયેલું છે.
14.45.2
जराशोकसमाविष्टं व्याधिव्यसनसञ्चरम् ।
देशकालविचारीदं श्रमव्यायामनिःस्वनम् ॥ १४.४५.२ ॥
જરા અને શોકથી વ્યાપ્ત, વ્યાધિ અને સંકટમાં વિચરનારું, દેશ-કાળનો વિચાર કરનારું આ, શ્રમ અને વ્યાયામના અવાજવાળું છે.
14.45.3
अहोरात्रपरिक्षेपं शीतोष्णपरिमण्डलम् ।
सुखदुःखान्तसंश्लेषं क्षुत्पिपासावकीलकम् ॥ १४.४५.३ ॥
દિવસ-રાત્રિથી ઘેરાયેલું, ઠંડી-ગરમીથી મંડિત, સુખ-દુઃખના અંત સાથે જોડાયેલું, ભૂખ-તરસના ખીલાથી જડેલું.
14.45.4
छायातपविलेखं च निमेषोन्मेषविह्वलम् ।
शोकमोहजराकीर्णं वर्तमानमचेतनम् ॥ १४.४५.४ ॥
છાંયડા અને તડકાની રેખાઓથી અંકિત, નિમેષ-ઉન્મેષથી વિહ્વળ, શોક-મોહ-જરાથી ભરેલું, વર્તમાન અને અચેતન.
14.45.5
मासार्धमासगुणितं विषमं लोकसञ्चरम् ।
तमोनिचयपङ्कं च रजोवेगप्रवर्तकम् ॥ १४.४५.५ ॥
મહિના અને પખવાડિયાથી ગુણિત, વિષમ, લોકોમાં સંચરનારું, તમોગુણના ઢગલાનો કાદવ, રજોગુણના વેગને પ્રવર્તાવનારું.
14.45.6
सत्त्वालङ्कारदीप्तं च गुणसंघातमण्डलम् ।
विरतिग्रहणाभीकं शोकसंहारवर्तनम् ॥ १४.४५.६ ॥
સત્ત્વના અલંકારથી દીપ્ત, ગુણોના સમૂહનું મંડળ, વિરતિ અને ગ્રહણથી ભયભીત, શોકસંહારનું વર્તન.
14.45.8
भयमोहपरीवारं भूतसंमोहकारकम् ।
आनन्दप्रीतिचारं च कामक्रोधपरिग्रहम् ॥ १४.४५.८ ॥
ભય અને મોહથી ઘેરાયેલું, પ્રાણીઓમાં સંમોહ ઉત્પન્ન કરનારું, આનંદ અને પ્રીતિમાં વિચરનારું, તથા કામ અને ક્રોધને ધારણ કરનારું.
14.45.9
महदादिविशेषान्तमव्यक्तं प्रभवाप्ययम् ।
मनोजवनमश्रान्तं कालचक्रं प्रवर्तते ॥ १४.४५.९ ॥
મહત્ આદિ વિશેષો સુધી વ્યાપેલું અવ્યક્ત, ઉત્પત્તિ અને લય જેનું છે, મન જેવું વેગવાન, અથાક — કાળચક્ર ફરે છે.
14.45.10
एतद्द्वन्द्वसमायुक्तं कालचक्रमचेतनम् ।
विसृजेत्संक्षिपेच्चापि बोधयेत्स्वापयेज्जगम् ॥ १४.४५.१० ॥
આ દ્વંદ્વોથી યુક્ત, અચેતન એવું આ કાળચક્ર સર્જે છે, સંહાર કરે છે, અને જગતને જગાડે તથા સુવડાવે છે.
14.45.11
कालचक्रप्रवृत्तिं च निवृत्तिं चैव तत्त्वतः ।
यस्तु वेद नरो नित्यं न स भूतेषु मुह्यति ॥ १४.४५.११ ॥
જે માણસ કાળચક્રની પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિને તત્ત્વથી સદા જાણે છે, તે પ્રાણીઓમાં મોહ પામતો નથી.
14.45.12
विमुक्तः सर्वसङ्क्लेशैः सर्वद्वन्द्वातिगो मुनिः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ १४.४५.१२ ॥
સર્વ ક્લેશોથી મુક્ત, સર્વ દ્વંદ્વોથી પર ગયેલો મુનિ, સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈને પરમ ગતિ પામે છે.
14.45.13
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।
चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः ॥ १४.४५.१३ ॥
ગૃહસ્થ, બ્રહ્મચારી, વાનપ્રસ્થ અને પછી ભિક્ષુ — ચાર આશ્રમો કહેવાયા છે; તે સર્વ ગૃહસ્થાશ્રમ પર આધારિત છે.
14.45.14
क्रियाकारणसंयुक्तं रागविस्तारमायतम् ।
लोभेप्सापरिविक्षोभं विविक्तज्ञानसम्भवम्
यः कश्चिदिह लोकेऽस्मिन्नाश्रमः परिकीर्तितः ।
तस्यान्तगमनं श्रेयः कीर्तिरेषा सनातनी ॥ १४.४५.१४ ॥
આ લોકમાં જે આશ્રમ કહેવાયો છે, જે ક્રિયા અને કારણથી યુક્ત, રાગના વિસ્તારથી ફેલાયેલો, લોભ-ઇચ્છાના ક્ષોભથી ભરેલો, વિશુદ્ધ જ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલો છે; તેના અંત સુધી જવું એ શ્રેય છે; આ જ સનાતન કીર્તિ છે.
14.45.15
संस्कारैः संस्कृतः पूर्वं यथावच्चरितव्रतः ।
जातौ गुणविशिष्टायां समावर्तेत वेदवित् ॥ १४.४५.१५ ॥
પહેલાં સંસ્કારોથી યથાવિધિ સંસ્કૃત થયેલો, વ્રતોનું યથાયોગ્ય આચરણ કરનારો, ગુણવિશિષ્ટ જાતિમાં જન્મેલો વેદજ્ઞ પાછો ફરે.
14.45.16
स्वदारनिरतो नित्यं शिष्टाचारो जितेन्द्रियः ।
पञ्चभिश्च महायज्ञैः श्रद्दधानो यजेदिह ॥ १४.४५.१६ ॥
પોતાની પત્નીમાં સદા નિરત, શિષ્ટાચારી, ઇન્દ્રિયોને જીતેલો, શ્રદ્ધાથી અહીં પાંચ મહાયજ્ઞો વડે યજ્ઞ કરે.
14.45.17
देवतातिथिशिष्टाशी निरतो वेदकर्मसु ।
इज्याप्रदानयुक्तश्च यथाशक्ति यथाविधि ॥ १४.४५.१७ ॥
દેવતાઓ અને અતિથિઓ પછી બચેલું ભોજન કરનારો, વૈદિક કર્મોમાં નિરત, યજ્ઞ અને દાનમાં લાગેલો, યથાશક્તિ યથાવિધિ (આચરે).
14.45.18
न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो मुनिः ।
न च वागङ्गचपल इति शिष्टस्य गोचरः ॥ १४.४५.१८ ॥
મુનિ હાથ-પગથી ચંચળ નથી, આંખોથી ચંચળ નથી, વાણી અને અંગોથી ચંચળ નથી; આ શિષ્ટોનું આચરણક્ષેત્ર છે.
14.45.19
नित्यं यज्ञोपवीती स्याच्छुक्लवासाः शुचिव्रतः ।
नियतो यमदानाभ्यां सदा शिष्टैश्च संविशेत् ॥ १४.४५.१९ ॥
સદા યજ્ઞોપવીત ધારણ કરનારો હોય, શ્વેત વસ્ત્ર પહેરનારો, પવિત્ર વ્રતવાળો, યમ અને દાનથી નિયંત્રિત, અને સદા શિષ્ટોની સાથે રહે.
14.45.20
जितशिश्नोदरो मैत्रः शिष्टाचारसमन्वितः ।
वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम् ॥ १४.४५.२० ॥
જેણે કામ અને ઉદરને જીત્યાં છે, મૈત્રીભાવવાળો અને શિષ્ટાચારથી યુક્ત છે, તેણે વાંસની લાકડી અને પાણીનું કમંડળ ધારણ કરવું.
14.45.21
त्रीणि धारयते नित्यं कमण्डलुमतन्द्रितः ।
एकमाचमनार्थाय एकं वै पादधावनम्।
एकं शौचविधानार्थमित्येतत्त्रितयं तथा ॥ १४.४५.२१ ॥
આળસ વિનાનો માણસ હંમેશાં ત્રણ કમંડળ રાખે — એક આચમન માટે, એક પગ ધોવા માટે, એક શૌચવિધિ માટે; આ રીતે આ ત્રણ.
14.45.22
अधीत्याध्यापनं कुर्यात्तथा यजनयाजने ।
दानं प्रतिग्रहं वाऽपि षङ्गुणां वृत्तिमाचरेत् ॥ १४.४५.२२ ॥
ભણીને ભણાવવું; તેમ જ યજન અને યાજન કરવું; દાન આપવું અને લેવું — આ રીતે છ ગુણવાળી વૃત્તિનું આચરણ કરવું.
14.45.23
त्रीणि कर्माणि जानीत ब्राह्मणानां तु जीविकाः ।
याजनाध्यापने चोभे शुद्धाच्चापि प्रतिग्रहः ॥ १४.४५.२३ ॥
બ્રાહ્મણોની આજીવિકાનાં ત્રણ કર્મ જાણ — યાજન અને અધ્યાપન બંને, અને શુદ્ધ લોકો પાસેથી દાન લેવું.
14.45.24
अथ शेषाणि चान्यानि त्रीणि कर्माणि यानि तु ।
दानमध्ययनं यज्ञो धर्मयुक्तानि तानि तु ॥ १४.४५.२४ ॥
હવે બાકીનાં ત્રણ કર્મ — દાન, અધ્યયન અને યજ્ઞ — તે ધર્મયુક્ત છે.
14.45.25
तेष्वप्रमादं कुर्वीत त्रिषु कर्मसु धर्मवित् ।
दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः सर्वभूतसमो मुनिः ॥ १४.४५.२५ ॥
ધર્મજ્ઞે તે ત્રણ કર્મોમાં અપ્રમાદ રાખવો; દાંત, મૈત્રીવાળો, ક્ષમાયુક્ત અને સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે સમભાવ ધરાવતો મુનિ થઈને.
14.45.26
सर्वमेतद्यथाशक्ति विप्रो निर्वर्तयञ्शुचिः ।
एवं युक्तो जयेत्स्वर्गं गृहस्थः संशितव्रतः ॥ १४.४५.२६ ॥
શુદ્ધ રહીને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે આ બધું કરનાર બ્રાહ્મણ, આ રીતે યુક્ત થઈને, દૃઢવ્રતી ગૃહસ્થ સ્વર્ગ જીતે છે.