ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 14.45
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.45.1
बुद्धिसारं मनस्तम्भमिन्द्रियग्रामबन्धनम् ।
महाभूतारविष्कम्भं निमेषपरिवेष्टनम् ॥ १४.४५.१ ॥
ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਮਨ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ ਹੈ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅਰਿਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਨਿਮੇਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
14.45.2
जराशोकसमाविष्टं व्याधिव्यसनसञ्चरम् ।
देशकालविचारीदं श्रमव्यायामनिःस्वनम् ॥ १४.४५.२ ॥
ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਰੋਗ ਤੇ ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ, ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਕਸਰਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਹੈ।
14.45.3
अहोरात्रपरिक्षेपं शीतोष्णपरिमण्डलम् ।
सुखदुःखान्तसंश्लेषं क्षुत्पिपासावकीलकम् ॥ १४.४५.३ ॥
ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਠੰਡ-ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਮੰਡਲਿਤ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ ਦੀ ਕਿੱਲੀ ਨਾਲ ਜੜਿਆ।
14.45.4
छायातपविलेखं च निमेषोन्मेषविह्वलम् ।
शोकमोहजराकीर्णं वर्तमानमचेतनम् ॥ १४.४५.४ ॥
ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ, ਝਪਕਣ ਤੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ, ਸ਼ੋਕ-ਮੋਹ-ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ।
14.45.5
मासार्धमासगुणितं विषमं लोकसञ्चरम् ।
तमोनिचयपङ्कं च रजोवेगप्रवर्तकम् ॥ १४.४५.५ ॥
ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੇ ਪੱਖਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣਿਆ, ਵਿਸ਼ਮ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਰਦਾ, ਤਮੋਗੁਣ ਦੇ ਢੇਰ ਦੀ ਚਿੱਕੜ, ਰਜੋਗੁਣ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ।
14.45.6
सत्त्वालङ्कारदीप्तं च गुणसंघातमण्डलम् ।
विरतिग्रहणाभीकं शोकसंहारवर्तनम् ॥ १४.४५.६ ॥
ਸਤਵ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਨਾਲ ਦੀਪਤ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮੰਡਲ, ਵਿਰਤੀ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਡਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੋਕ-ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ।
14.45.8
भयमोहपरीवारं भूतसंमोहकारकम् ।
आनन्दप्रीतिचारं च कामक्रोधपरिग्रहम् ॥ १४.४५.८ ॥
ਭੈ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
14.45.9
महदादिविशेषान्तमव्यक्तं प्रभवाप्ययम् ।
मनोजवनमश्रान्तं कालचक्रं प्रवर्तते ॥ १४.४५.९ ॥
ਮਹਤ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਅਵਿਅਕਤ, ਜੋ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਹੈ, ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਅਣਥੱਕ — ਕਾਲਚਕ੍ਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
14.45.10
एतद्द्वन्द्वसमायुक्तं कालचक्रमचेतनम् ।
विसृजेत्संक्षिपेच्चापि बोधयेत्स्वापयेज्जगम् ॥ १४.४५.१० ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਵੰਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਅਚੇਤਨ ਇਹ ਕਾਲਚਕ੍ਰ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
14.45.11
कालचक्रप्रवृत्तिं च निवृत्तिं चैव तत्त्वतः ।
यस्तु वेद नरो नित्यं न स भूतेषु मुह्यति ॥ १४.४५.११ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਲਚਕ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
14.45.12
विमुक्तः सर्वसङ्क्लेशैः सर्वद्वन्द्वातिगो मुनिः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ १४.४५.१२ ॥
ਸਾਰੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸਾਰੇ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਗਿਆ ਮੁਨੀ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
14.45.13
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।
चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः ॥ १४.४५.१३ ॥
ਗ੍ਰਹਿਸਥ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਿਕਸ਼ੂ — ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ।
14.45.14
क्रियाकारणसंयुक्तं रागविस्तारमायतम् ।
लोभेप्सापरिविक्षोभं विविक्तज्ञानसम्भवम्
यः कश्चिदिह लोकेऽस्मिन्नाश्रमः परिकीर्तितः ।
तस्यान्तगमनं श्रेयः कीर्तिरेषा सनातनी ॥ १४.४५.१४ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਸ਼ਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਰਾਗ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰਿਤ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਦੀ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜਾਣਾ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਕੀਰਤੀ ਹੈ।
14.45.15
संस्कारैः संस्कृतः पूर्वं यथावच्चरितव्रतः ।
जातौ गुणविशिष्टायां समावर्तेत वेदवित् ॥ १४.४५.१५ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਠੀਕ ਪਾਲਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਵੇਦ-ਗਿਆਤਾ ਪਰਤੇ।
14.45.16
स्वदारनिरतो नित्यं शिष्टाचारो जितेन्द्रियः ।
पञ्चभिश्च महायज्ञैः श्रद्दधानो यजेदिह ॥ १४.४५.१६ ॥
ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੀਨ, ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਮਹਾਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਯੱਗ ਕਰੇ।
14.45.17
देवतातिथिशिष्टाशी निरतो वेदकर्मसु ।
इज्याप्रदानयुक्तश्च यथाशक्ति यथाविधि ॥ १४.४५.१७ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਚਿਆ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਵੈਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਯੱਗ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਯਥਾਵਿਧ (ਕਰੇ)।
14.45.18
न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो मुनिः ।
न च वागङ्गचपल इति शिष्टस्य गोचरः ॥ १४.४५.१८ ॥
ਮੁਨੀ ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਚੰਚਲ ਨਹੀਂ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਚੰਚਲ ਨਹੀਂ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਚੰਚਲ ਨਹੀਂ; ਇਹੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਆਚਰਣ-ਖੇਤਰ ਹੈ।
14.45.19
नित्यं यज्ञोपवीती स्याच्छुक्लवासाः शुचिव्रतः ।
नियतो यमदानाभ्यां सदा शिष्टैश्च संविशेत् ॥ १४.४५.१९ ॥
ਸਦਾ ਯੱਗੋਪਵੀਤ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਚਿੱਟੇ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤ ਵਾਲਾ, ਯਮ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਨਿਯਮਤ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਨਾਲ ਰਹੇ।
14.45.20
जितशिश्नोदरो मैत्रः शिष्टाचारसमन्वितः ।
वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम् ॥ १४.४५.२० ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਮ ਅਤੇ ਢਿੱਡ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ, ਮੈਤ੍ਰੀ ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਂਸ ਦੀ ਸੋਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਕਮੰਡਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14.45.21
त्रीणि धारयते नित्यं कमण्डलुमतन्द्रितः ।
एकमाचमनार्थाय एकं वै पादधावनम्।
एकं शौचविधानार्थमित्येतत्त्रितयं तथा ॥ १४.४५.२१ ॥
ਆਲਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਤਿੰਨ ਕਮੰਡਲ ਰੱਖੇ — ਇੱਕ ਆਚਮਨ ਲਈ, ਇੱਕ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ, ਇੱਕ ਸ਼ੌਚ ਵਿਧੀ ਲਈ; ਇਹ ਤਿੰਨ।
14.45.22
अधीत्याध्यापनं कुर्यात्तथा यजनयाजने ।
दानं प्रतिग्रहं वाऽपि षङ्गुणां वृत्तिमाचरेत् ॥ १४.४५.२२ ॥
ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜਨ ਅਤੇ ਯਾਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਲੈਣਾ ਵੀ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰੇ।
14.45.23
त्रीणि कर्माणि जानीत ब्राह्मणानां तु जीविकाः ।
याजनाध्यापने चोभे शुद्धाच्चापि प्रतिग्रहः ॥ १४.४५.२३ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਰਮ ਜਾਣੋ — ਯਾਜਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੋਵੇਂ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦਾਨ ਲੈਣਾ।
14.45.24
अथ शेषाणि चान्यानि त्रीणि कर्माणि यानि तु ।
दानमध्ययनं यज्ञो धर्मयुक्तानि तानि तु ॥ १४.४५.२४ ॥
ਹੁਣ ਬਾਕੀ ਜੋ ਤਿੰਨ ਕਰਮ ਹਨ — ਦਾਨ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ — ਉਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
14.45.25
तेष्वप्रमादं कुर्वीत त्रिषु कर्मसु धर्मवित् ।
दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः सर्वभूतसमो मुनिः ॥ १४.४५.२५ ॥
ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੇ; ਸੰਜਮੀ, ਮੈਤ੍ਰੀ ਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਖਿਮਾਵਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ ਹੋ ਕੇ।
14.45.26
सर्वमेतद्यथाशक्ति विप्रो निर्वर्तयञ्शुचिः ।
एवं युक्तो जयेत्स्वर्गं गृहस्थः संशितव्रतः ॥ १४.४५.२६ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਸਵਰਗ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।