महाभारत · अध्याय 14.45
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.45.1
बुद्धिसारं मनस्तम्भमिन्द्रियग्रामबन्धनम् ।
महाभूतारविष्कम्भं निमेषपरिवेष्टनम् ॥ १४.४५.१ ॥
ते बुद्धीचे सार आहे, मनाचा स्तंभ आहे, इंद्रियगणाला बांधणारे आहे, महाभूतांच्या आरांचा आधार आहे, निमेषाने वेढलेले आहे.
14.45.2
जराशोकसमाविष्टं व्याधिव्यसनसञ्चरम् ।
देशकालविचारीदं श्रमव्यायामनिःस्वनम् ॥ १४.४५.२ ॥
जरा आणि शोकाने व्याप्त, व्याधी आणि संकटात संचार करणारे, देश-काळाचा विचार करणारे हे, श्रम आणि व्यायामाच्या ध्वनीने युक्त आहे.
14.45.3
अहोरात्रपरिक्षेपं शीतोष्णपरिमण्डलम् ।
सुखदुःखान्तसंश्लेषं क्षुत्पिपासावकीलकम् ॥ १४.४५.३ ॥
दिवस-रात्रीने वेढलेले, थंडी-उष्णतेने मंडलाकार, सुख-दुःखाच्या अंताशी जोडलेले, भूक-तहानेच्या खिळ्याने बांधलेले.
14.45.4
छायातपविलेखं च निमेषोन्मेषविह्वलम् ।
शोकमोहजराकीर्णं वर्तमानमचेतनम् ॥ १४.४५.४ ॥
सावली आणि उन्हाच्या रेषांनी अंकित, निमेष-उन्मेषाने विह्वल, शोक, मोह, जरा यांनी भरलेले, वर्तमान आणि अचेतन.
14.45.5
मासार्धमासगुणितं विषमं लोकसञ्चरम् ।
तमोनिचयपङ्कं च रजोवेगप्रवर्तकम् ॥ १४.४५.५ ॥
महिने आणि पक्षांनी गुणित, विषम, लोकांमध्ये संचार करणारे, तमोगुणाच्या राशीचा चिखल, रजोगुणाच्या वेगाला प्रवृत्त करणारे.
14.45.6
सत्त्वालङ्कारदीप्तं च गुणसंघातमण्डलम् ।
विरतिग्रहणाभीकं शोकसंहारवर्तनम् ॥ १४.४५.६ ॥
सत्त्वाच्या अलंकाराने तेजस्वी, गुणांच्या समूहाचे मंडल, विरती आणि ग्रहणाला भीणारे, शोकसंहाराची वर्तणूक.
14.45.8
भयमोहपरीवारं भूतसंमोहकारकम् ।
आनन्दप्रीतिचारं च कामक्रोधपरिग्रहम् ॥ १४.४५.८ ॥
भय आणि मोहाने वेढलेले, प्राण्यांमध्ये संमोह निर्माण करणारे, आनंद आणि प्रीतीत संचार करणारे, आणि काम-क्रोध धारण करणारे.
14.45.9
महदादिविशेषान्तमव्यक्तं प्रभवाप्ययम् ।
मनोजवनमश्रान्तं कालचक्रं प्रवर्तते ॥ १४.४५.९ ॥
महत्तत्त्वादी विशेषांपर्यंत पसरलेले अव्यक्त, जे उत्पत्ती आणि लय आहे, मनासारखे वेगवान, अथक — कालचक्र फिरत राहते.
14.45.10
एतद्द्वन्द्वसमायुक्तं कालचक्रमचेतनम् ।
विसृजेत्संक्षिपेच्चापि बोधयेत्स्वापयेज्जगम् ॥ १४.४५.१० ॥
या द्वंद्वांनी युक्त, अचेतन असे हे कालचक्र सृष्टी करते, संहार करते, आणि जगाला जागवते व झोपवते.
14.45.11
कालचक्रप्रवृत्तिं च निवृत्तिं चैव तत्त्वतः ।
यस्तु वेद नरो नित्यं न स भूतेषु मुह्यति ॥ १४.४५.११ ॥
कालचक्राची प्रवृत्ती आणि निवृत्ती तत्त्वतः जो मनुष्य सदैव जाणतो, तो प्राण्यांमध्ये मोहित होत नाही.
14.45.12
विमुक्तः सर्वसङ्क्लेशैः सर्वद्वन्द्वातिगो मुनिः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ १४.४५.१२ ॥
सर्व क्लेशांपासून मुक्त, सर्व द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेला मुनी, सर्व पापांपासून मुक्त होऊन परम गती प्राप्त करतो.
14.45.13
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।
चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः ॥ १४.४५.१३ ॥
गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ आणि नंतर भिक्षू — चार आश्रम सांगितले आहेत; ते सर्व गृहस्थाश्रमावर आधारलेले आहेत.
14.45.14
क्रियाकारणसंयुक्तं रागविस्तारमायतम् ।
लोभेप्सापरिविक्षोभं विविक्तज्ञानसम्भवम्
यः कश्चिदिह लोकेऽस्मिन्नाश्रमः परिकीर्तितः ।
तस्यान्तगमनं श्रेयः कीर्तिरेषा सनातनी ॥ १४.४५.१४ ॥
या जगात जो आश्रम सांगितला आहे, जो क्रिया आणि कारणांनी युक्त, आसक्तीच्या विस्ताराने पसरलेला, लोभ व इच्छेच्या क्षोभाने भरलेला, शुद्ध ज्ञानातून उत्पन्न झालेला आहे; त्याच्या अंतापर्यंत जाणे श्रेष्ठ आहे; हीच सनातन कीर्ती आहे.
14.45.15
संस्कारैः संस्कृतः पूर्वं यथावच्चरितव्रतः ।
जातौ गुणविशिष्टायां समावर्तेत वेदवित् ॥ १४.४५.१५ ॥
पूर्वी संस्कारांनी यथाविधी संस्कृत झालेला, व्रते यथायोग्य पाळलेला, गुणांनी विशिष्ट जातीत जन्मलेला वेदज्ञ परत यावा.
14.45.16
स्वदारनिरतो नित्यं शिष्टाचारो जितेन्द्रियः ।
पञ्चभिश्च महायज्ञैः श्रद्दधानो यजेदिह ॥ १४.४५.१६ ॥
आपल्या पत्नीत सदैव निरत, शिष्टाचार पाळणारा, इंद्रियांना जिंकलेला, श्रद्धेने येथे पंच महायज्ञांनी यज्ञ करावा.
14.45.17
देवतातिथिशिष्टाशी निरतो वेदकर्मसु ।
इज्याप्रदानयुक्तश्च यथाशक्ति यथाविधि ॥ १४.४५.१७ ॥
देव आणि अतिथींनंतर उरलेले अन्न खाणारा, वैदिक कर्मांत निरत, यज्ञ आणि दानात गुंतलेला, यथाशक्ती यथाविधी (आचरावे).
14.45.18
न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो मुनिः ।
न च वागङ्गचपल इति शिष्टस्य गोचरः ॥ १४.४५.१८ ॥
मुनी हात-पायांनी चंचल नसतो, डोळ्यांनी चंचल नसतो, वाणी आणि अंगांनी चंचल नसतो; हेच शिष्टांचे आचरणक्षेत्र आहे.
14.45.19
नित्यं यज्ञोपवीती स्याच्छुक्लवासाः शुचिव्रतः ।
नियतो यमदानाभ्यां सदा शिष्टैश्च संविशेत् ॥ १४.४५.१९ ॥
नेहमी यज्ञोपवीत धारण करणारा असावा, शुभ्र वस्त्र नेसणारा, पवित्र व्रत पाळणारा, यम आणि दानांनी संयमित, आणि नेहमी शिष्टांच्या सहवासात राहावे.
14.45.20
जितशिश्नोदरो मैत्रः शिष्टाचारसमन्वितः ।
वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम् ॥ १४.४५.२० ॥
ज्याने काम आणि उदर जिंकले आहे, जो मैत्रीपूर्ण आणि शिष्टाचारसंपन्न आहे, त्याने बांबूची काठी आणि पाण्याचे कमंडलू धारण करावे.
14.45.21
त्रीणि धारयते नित्यं कमण्डलुमतन्द्रितः ।
एकमाचमनार्थाय एकं वै पादधावनम्।
एकं शौचविधानार्थमित्येतत्त्रितयं तथा ॥ १४.४५.२१ ॥
आळस न करणाऱ्याने नेहमी तीन कमंडलू ठेवावीत — एक आचमनासाठी, एक पाय धुण्यासाठी, एक शौचविधीसाठी; अशी ही तीन.
14.45.22
अधीत्याध्यापनं कुर्यात्तथा यजनयाजने ।
दानं प्रतिग्रहं वाऽपि षङ्गुणां वृत्तिमाचरेत् ॥ १४.४५.२२ ॥
अध्ययन करून अध्यापन करावे; तसेच यजन आणि याजन करावे; दान देणे व घेणे — अशा प्रकारे सहा गुणांची वृत्ती आचरावी.
14.45.23
त्रीणि कर्माणि जानीत ब्राह्मणानां तु जीविकाः ।
याजनाध्यापने चोभे शुद्धाच्चापि प्रतिग्रहः ॥ १४.४५.२३ ॥
ब्राह्मणांच्या उपजीविकेची तीन कर्मे जाण — याजन आणि अध्यापन दोन्ही, आणि शुद्ध व्यक्तींकडून दान घेणे.
14.45.24
अथ शेषाणि चान्यानि त्रीणि कर्माणि यानि तु ।
दानमध्ययनं यज्ञो धर्मयुक्तानि तानि तु ॥ १४.४५.२४ ॥
आता उरलेली तीन कर्मे — दान, अध्ययन आणि यज्ञ — ती धर्मयुक्त आहेत.
14.45.25
तेष्वप्रमादं कुर्वीत त्रिषु कर्मसु धर्मवित् ।
दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः सर्वभूतसमो मुनिः ॥ १४.४५.२५ ॥
धर्मज्ञाने त्या तीन कर्मांत अप्रमत्त राहावे; संयमी, मैत्रीपूर्ण, क्षमाशील आणि सर्व प्राण्यांप्रती समभाव असलेला मुनी होऊन.
14.45.26
सर्वमेतद्यथाशक्ति विप्रो निर्वर्तयञ्शुचिः ।
एवं युक्तो जयेत्स्वर्गं गृहस्थः संशितव्रतः ॥ १४.४५.२६ ॥
शुचिर्भूत होऊन आपल्या शक्तीनुसार हे सर्व पार पाडणारा ब्राह्मण, अशा रीतीने युक्त होऊन, दृढव्रती गृहस्थ स्वर्ग जिंकतो.