Mahābhārata · Adhyāya 14.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.50.1
हन्त वः सम्प्रक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः ।
गुरुणा शिष्यमासाद्य यदुक्तं तन्निबोधत ॥ १४.५०.१ ॥
Ahora os explicaré todo lo que me preguntáis, oh mejores de los justos. Comprended lo que dijo el maestro al acercarse a su discípulo.
14.50.2
समस्तमिह तच्छ्रुत्वा सम्यगेवावधार्यताम् ।
अहिंसा सर्वभूतानामेतत्कृत्यतमं मतम् ॥ १४.५०.२ ॥
Habiendo oído aquí todo esto, que sea bien comprendido. La no violencia hacia todos los seres es considerada el deber más importante.
14.50.3
एतत्पदमनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम् ।
ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः।
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १४.५०.३ ॥
Este estado está libre de agitación, es el más excelente, marcado por el dharma. Los ancianos de visión certera llaman al conocimiento el supremo bien. Por eso, por el conocimiento puro uno queda libre de todas las faltas.
14.50.4
हिंसापराश्च ये केचिद्ये च नास्तिकवृत्तयः ।
लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः ॥ १४.५०.४ ॥
Quienes se dedican a la violencia y quienes siguen una conducta atea, dominados por la codicia y la ofuscación, ciertamente van al infierno.
14.50.5
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः ।
तेऽस्मिन्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः ॥ १४.५०.५ ॥
Quienes realizan con diligencia acciones ligadas al deseo de frutos se regocijan en este mundo, naciendo una y otra vez.
14.50.6
कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्धधाना विपश्चितः ।
अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः ॥ १४.५०.६ ॥
Pero quienes, sabios y llenos de fe, realizan acciones unidos al yoga sin deseo de frutos, son firmes y ven rectamente.
14.50.7
अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा ।
संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः ॥ १४.५०.७ ॥
Ahora declararé cómo se unen y se separan el sattva y el conocedor del campo; comprended esto, oh mejores de los justos.
14.50.8
विषयो विषयित्वं च सम्बन्धोऽयमिहोच्यते ।
विषयी पुरुषो नित्यं सत्वं च विषयः स्मृतः ॥ १४.५०.८ ॥
Aquí se habla de la relación entre el objeto y la condición de ser objeto: el hombre es siempre el sujeto que experimenta, y el sattva se recuerda como el objeto.
14.50.9
व्याख्यातं पूर्वकल्पेनि मशकोदुम्बरं यथा ।
भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्वमचेतनम्।
यस्त्वेवं तं विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते ॥ १४.५०.९ ॥
En un ciclo anterior esto se explicó con la imagen del mosquito y el higo: el sattva, aunque es disfrutado, es siempre inconsciente y no sabe; pero quien así lo conoce es el que disfruta, y es también lo disfrutado.
14.50.10
अनित्यं द्वन्द्वसंयुक्तं सत्वमाहुर्मनीषिणः ।
निर्द्वन्द्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ॥ १४.५०.१० ॥
Los sabios dicen que el sattva es impermanente y está unido a los pares de opuestos; el conocedor del campo está libre de los pares, es sin partes, eterno y de naturaleza más allá de los guṇas.
14.50.11
समः संज्ञानुगश्चैव स सर्वत्र व्यवस्थितः ।
न सज्जते सदा सत्वमापः पुष्करपर्णवत् ॥ १४.५०.११ ॥
Es ecuánime, sigue la percepción y permanece en todas partes; el sattva nunca se adhiere, como el agua no se adhiere a la hoja de loto.
14.50.12
सर्वैरपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यते ।
जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः ॥ १४.५०.१२ ॥
El sabio, aunque mezclado con todos los guṇas, no se mancha, como una gota de agua temblorosa posada sobre una hoja de loto.
14.50.13
एवमेवाप्यसंयुक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः ।
द्रव्यमात्रमभूत्सत्वं पुरुषस्येति निश्चयः ॥ १४.५०.१३ ॥
Así también la persona no apegada llega a serlo; no hay duda. La esencia de la persona se ha vuelto mera sustancia; esta es la conclusión.
14.50.14
यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा ।
यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छति।
तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमर्षयः ॥ १४.५०.१४ ॥
Como lo son la sustancia, el agente y su unión, así también. Como alguien toma una lámpara y va a la oscuridad, así los grandes sabios avanzan con la lámpara de la esencia.
14.50.15
यावद्द्रव्यं गुणस्तावत्प्रदीपः सम्प्रकाशते ।
क्षीणे द्रव्ये गुणे ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति ॥ १४.५०.१५ ॥
Mientras duren la sustancia y su cualidad, la lámpara brilla. Cuando la sustancia y la cualidad se agotan, la luz desaparece.
14.50.16
व्यक्तः सत्वगुणस्त्वेवं पुरुषो द्रव्यमुच्यते ।
एतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः ॥ १४.५०.१६ ॥
La cualidad manifiesta de la esencia es así llamada la persona como sustancia. Oh brahmanes, sabed esto; escuchad, os lo digo de nuevo.
14.50.17
सहस्रेणापि दुर्मेधा न बुद्धिमधिगच्छति ।
चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखमेधते ॥ १४.५०.१७ ॥
Ni siquiera con mil (lecciones) el de mente torpe alcanza la comprensión; con una cuarta parte de ello, el sabio prospera en la felicidad.
14.50.18
एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतः ।
उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ १४.५०.१८ ॥
Así, el medio del dharma debe conocerse mediante el método; el sabio que conoce el método alcanza la felicidad suprema.
14.50.19
यथाऽध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मनुजः क्वचित् ।
क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तराऽपि च ॥ १४.५०.१९ ॥
Como un hombre que emprende un camino sin provisiones avanza con gran penuria y puede perecer en mitad del trayecto,
14.50.20
तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा ।
पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम् ॥ १४.५०.२० ॥
Así, en las acciones debe entenderse si habrá fruto o no; el bien supremo del hombre se indica por las señales de lo bueno y lo malo.
14.50.21
यथा च दीर्घमध्वानं पद्म्यामेव प्रपद्यते ।
अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः ॥ १४.५०.२१ ॥
Y como un hombre que, a pie, se lanza de pronto por un largo camino nunca antes visto, así lo hace quien carece de la visión de la verdad.
14.50.22
तमेव च यथाऽध्वानं रथेनेहाशुगामिना ।
गच्छत्यश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः ॥ १४.५०.२२ ॥
Y como un hombre recorre ese mismo camino en un carro uncido a caballos veloces, así es el curso de los sabios.
14.50.23
ऊर्ध्वं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूतलम् ।
रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानमचेतनम् ॥ १४.५०.२३ ॥
Una vez subido a la montaña, no se debe mirar hacia abajo a la tierra; desde el carro se debe ver al auriga, afligido e inconsciente.
14.50.24
यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति ।
क्षीणे रथपदे विद्वान्रथमुत्सृज्य गच्छति ॥ १४.५०.२४ ॥
Mientras haya camino para carros, va en carro; pero cuando la senda del carro se agota, el sabio abandona el carro y sigue adelante.
14.50.25
एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित् ।
परिज्ञाय गुणज्ञश्च उत्तरादुत्तरोत्तरम् ॥ १४.५०.२५ ॥
Así avanza el sabio, conocedor de la regla del yoga de la verdad, que habiendo comprendido bien las cualidades, pasa de un estado superior al siguiente.
14.50.26
यथाऽर्णवं महाघोरमप्लवः सम्प्रगाहते ।
बाहुभ्यामेव सम्मोहाद्वधं वाञ्छत्यसंशयम् ॥ १४.५०.२६ ॥
Como quien, sin barca, en su confusión se lanza al terrible océano sólo con sus brazos, sin duda desea la muerte.
14.50.27
नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञः स्वरित्रया ।
अश्रान्तः सलिलं गहाच्छीध्रं संतरते ह्रदम् ॥ १४.५०.२७ ॥
Como el sabio que conoce las divisiones cruza rápidamente las aguas profundas, sin fatigarse, con una barca y su buen remo, así cruza el estanque.
14.50.28
तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममः ।
व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथपदातिनोः ॥ १४.५०.२८ ॥
Habiendo cruzado, abandonando la barca y libre de apego, uno debe ir a la orilla lejana, como se explicó en la exposición anterior sobre el guerrero en carro y el soldado de a pie.
14.50.29
स्नेहात्सम्मोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा ।
ममत्वेनाभिभूतः संस्तत्रैव परिवर्तते ॥ १४.५०.२९ ॥
Caído en la confusión por apego, como el barquero en la barca, dominado por el sentido de lo mío, sigue dando vueltas allí mismo.
14.50.30
नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम् ।
तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते ॥ १४.५०.३० ॥
No es posible subir a una barca y luego moverse por tierra; igualmente, no se prescribe navegar en el agua al que ha subido a un carro.
14.50.31
एवं कर्म कृतं वित्त विषयस्थं पृथक्पृथक् ।
यथा कर्म कृतं लोके तथा तदुपपद्यते ॥ १४.५०.३१ ॥
Así, sabe que la acción realizada, que reside en sus objetos, es distinta cada una a su manera. Como la acción se realiza en el mundo, así se produce.
14.50.32
यन्नैव गन्धि नो रस्यं न रूपस्पर्सशब्दवत् ।
मन्यते न मनो बुद्ध्या तत्प्रधानं प्रचक्षते ॥ १४.५०.३२ ॥
Aquello que no tiene olor, ni sabor, ni forma, tacto o sonido, y que la mente no concibe por el intelecto, eso se llama prādhāna, el principio primordial.
14.50.33
तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान् ।
महप्रधानभूतस्य गुणोऽहङ्कार एव च ॥ १४.५०.३३ ॥
Aquí el principio primordial es lo no manifestado; la cualidad de lo no manifestado es el grande (mahat). Y la cualidad de aquello que es el gran principio primordial es el egoísmo (ahaṅkāra).
14.50.34
अहङ्कारात्तु सम्भूतो महाभूतकृतो गुणः ।
पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाःस्मृताः ॥ १४.५०.३४ ॥
La cualidad surgida del egoísmo, producida por los grandes elementos: para los seres, los objetos y las cualidades se recuerdan como distintos, cada uno por separado.
14.50.35
बीजधर्मं यथाऽव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम् ।
बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम् ॥ १४.५०.३५ ॥
Así como lo no manifestado tiene la naturaleza de semilla, así también tiene la naturaleza de emanar. El gran ātman tiene la naturaleza de semilla, y su emanación es igualmente—así lo hemos oído.
14.50.36
बीजधर्मात्साहङ्कारात्प्रसवश्च पुनःपुनः ।
बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै ॥ १४.५०.३६ ॥
Desde la naturaleza de semilla, junto con el egoísmo, la emanación ocurre una y otra vez; los cinco grandes elementos, que tienen la naturaleza de semilla y de emanación, son estos.
14.50.37
बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च प्रकुर्वते ।
विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्त विशेषणम् ॥ १४.५०.३७ ॥
Se dice que tienen la naturaleza de la semilla, y también producen generación. Los cinco elementos tienen características distintas; conoce su rasgo distintivo.
14.50.38
तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते ।
त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणाः ॥ १४.५०.३८ ॥
Entre ellos, se dice que el espacio tiene una cualidad, el aire se dice que tiene dos; el fuego, dicen, tiene tres, y el agua también tiene cuatro.
14.50.39
पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया चरस्थावरसङ्कुला ।
सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शिनी ॥ १४.५०.३९ ॥
La tierra debe conocerse como poseedora de cinco cualidades, llena de seres móviles e inmóviles. Es la diosa que crea a todos los seres, la que muestra lo auspicioso y lo inauspicioso.
14.50.40
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते पञ्चगुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः ॥ १४.५०.४० ॥
Sonido, tacto, forma, sabor y el quinto, olor: estos deben conocerse como las cinco cualidades de la tierra, oh mejores de los dos veces nacidos.
14.50.41
पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.४१ ॥
El olor terrestre siempre está presente, y el olor se enseña de muchas maneras. Te diré con detalle las muchas cualidades de ese olor.
14.50.42
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथा ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च ॥ १४.५०.४२ ॥
Olor agradable y desagradable, dulce, ácido y picante igualmente; disperso, compacto, untuoso, seco y claro también.
14.50.43
एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं द्रवश्चापां गुणाः स्मृताः ॥ १४.५०.४३ ॥
Así, el olor terrestre debe conocerse como de diez clases. El sonido, el tacto, la forma y la fluidez son reconocidos como las cualidades del agua.
14.50.44
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः ।
मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा ॥ १४.५०.४४ ॥
Ahora hablaré del conocimiento del sabor. El sabor se reconoce de muchas maneras: dulce, ácido, picante, amargo, astringente y también salado.
14.50.45
एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ १४.५०.४५ ॥
Así, el sabor, extendido en seis formas, es reconocido como hecho de agua. Se dice que la luz tiene tres cualidades: sonido, tacto y forma.
14.50.46
ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम् ।
शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा ॥ १४.५०.४६ ॥
La cualidad de la luz es la forma, y la forma se reconoce de muchas maneras: blanco, negro, rojo, azul y también amarillo-rojizo.
14.50.47
ह्रस्वं दीर्घं कृशं स्थूलं चतुरश्राणुवृत्तकम् ।
एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते ॥ १४.५०.४७ ॥
Corto, largo, delgado, grueso, cuadrado y pequeño redondo: así se declara la forma del fuego, extendida en doce formas.
14.50.48
विज्ञेयं ब्राह्मणैर्वृद्धैर्धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः ।
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते ॥ १४.५०.४८ ॥
Esto debe ser conocido por los brahmanes, los ancianos, los conocedores del dharma y los veraces. El sonido y el tacto son para conocer; se dice que el aire tiene dos cualidades.
14.50.49
वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्सश्च बहुधा स्मृतः ।
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ॥ १४.५०.४९ ॥
La cualidad del aire es también el tacto, y el tacto se dice de muchas clases: caliente, frío, agradable, doloroso, suave y áspero.
14.50.50
कठिनश्चिक्वणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः ।
एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते ॥ १४.५०.५० ॥
Duro, punzante, liso, resbaladizo, cruel y suave; así se dice que la cualidad del aire tiene doce extensiones.
14.50.51
विधिवद्ब्राह्मणैः सिद्धैर्मन्त्रज्ञैस्तत्त्वदार्शिभिः ॥ १४.५०.५१ ॥
Según la regla, por los brahmanes, por los perfectos, por los conocedores de los mantras, por los videntes de la verdad.
14.50.52
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृतः ।
तस्य शब्दस्यि वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.५२ ॥
Allí se recuerda que el espacio tiene una sola cualidad, el sonido; de ese sonido declararé en detalle sus muchas cualidades.
14.50.53
षड्जर्षभः सगान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा ।
अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा।
इष्टश्चानिष्टशब्दश्च संहतः प्रतिभानवान् ॥ १४.५०.५३ ॥
Ṣaḍja, ṛṣabha y gāndhāra, madhyama y pañcama; más allá de estos, también han de conocerse niṣāda y dhaivata. Sonidos agradables y desagradables, combinados y llenos de expresión.
14.50.54
एवं बहुविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भवः ।
आकाशमुत्तमं भूतमहङ्कारस्ततः परः ॥ १४.५०.५४ ॥
Así, el sonido nacido del espacio ha de conocerse en muchas formas. El espacio es el elemento supremo; más allá viene el principio del ego.
14.50.55
अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा ततः परः ।
तस्मात्तु परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ॥ १४.५०.५५ ॥
Por encima del egoísmo está el intelecto; por encima del intelecto está el ātman. Más allá está el supremo no manifestado, y por encima del no manifestado está el Puruṣa.
14.50.56
परावरज्ञो भूतानां विधिज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा यं प्राप्यानन्त्यमश्नुते ॥ १४.५०.५६ ॥
Quien conoce lo superior y lo inferior de los seres, conoce la norma de todas las acciones, y es el ātman mismo del ātman de todos los seres; alcanzándolo, uno obtiene la infinitud.