महाभारत · अध्याय 14.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.50.1
हन्त वः सम्प्रक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः ।
गुरुणा शिष्यमासाद्य यदुक्तं तन्निबोधत ॥ १४.५०.१ ॥
आता मी तुम्हाला सविस्तर सांगतो, हे सत्पुरुषहो, तुम्ही मला जे विचारले ते. गुरूने शिष्याजवळ जाऊन जे सांगितले ते समजून घ्या.
14.50.2
समस्तमिह तच्छ्रुत्वा सम्यगेवावधार्यताम् ।
अहिंसा सर्वभूतानामेतत्कृत्यतमं मतम् ॥ १४.५०.२ ॥
हे सर्व ऐकून हे नीट मनात धरा. सर्व प्राण्यांप्रती अहिंसा हेच सर्वात महत्त्वाचे कर्तव्य मानले गेले आहे.
14.50.3
एतत्पदमनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम् ।
ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः।
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १४.५०.३ ॥
हे अविचल, श्रेष्ठ आणि धर्माचे लक्षण असलेले पद आहे. निश्चित दृष्टी असलेले वृद्ध ज्ञानाला परम कल्याण म्हणतात. म्हणून शुद्ध ज्ञानाने माणूस सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
14.50.4
हिंसापराश्च ये केचिद्ये च नास्तिकवृत्तयः ।
लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः ॥ १४.५०.४ ॥
जे हिंसेत रत असतात आणि नास्तिक वर्तन करतात, लोभ आणि मोहाने युक्त असतात, ते निश्चितच नरकात जातात.
14.50.5
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः ।
तेऽस्मिन्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः ॥ १४.५०.५ ॥
जे फलाच्या इच्छेने युक्त कर्मे आळस न करता करतात, ते या जगात पुन्हा पुन्हा जन्म घेऊन आनंद भोगतात.
14.50.6
कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्धधाना विपश्चितः ।
अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः ॥ १४.५०.६ ॥
परंतु जे श्रद्धेने, विद्वान होऊन, फलाची इच्छा न धरता योगाने युक्त राहून कर्म करतात, ते धीर आणि सम्यक् दृष्टी असलेले असतात.
14.50.7
अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा ।
संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः ॥ १४.५०.७ ॥
आता सत्त्व आणि क्षेत्रज्ञ यांचा संयोग व वियोग जसा आहे तसा मी सांगेन; हे सत्पुरुषांनो, ते समजून घ्या.
14.50.8
विषयो विषयित्वं च सम्बन्धोऽयमिहोच्यते ।
विषयी पुरुषो नित्यं सत्वं च विषयः स्मृतः ॥ १४.५०.८ ॥
येथे विषय, विषयित्व आणि त्यांचा संबंध सांगितला जातो; पुरुष नित्य विषयी आहे आणि सत्त्व हा विषय मानला आहे.
14.50.9
व्याख्यातं पूर्वकल्पेनि मशकोदुम्बरं यथा ।
भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्वमचेतनम्।
यस्त्वेवं तं विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते ॥ १४.५०.९ ॥
पूर्वकल्पात हे डास व गूळ्याच्या उदाहरणाने स्पष्ट केले होते; भोगले जात असतानाही सत्त्व नित्य अचेतन असल्यामुळे जाणत नाही; जो याला असे जाणतो तोच भोक्ता आणि तोच भोग्यही आहे.
14.50.10
अनित्यं द्वन्द्वसंयुक्तं सत्वमाहुर्मनीषिणः ।
निर्द्वन्द्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ॥ १४.५०.१० ॥
ज्ञानी सत्त्वाला अनित्य आणि द्वंद्वांनी युक्त म्हणतात; क्षेत्रज्ञ द्वंद्वरहित, निष्कल, नित्य आणि निर्गुण स्वरूपाचा आहे.
14.50.11
समः संज्ञानुगश्चैव स सर्वत्र व्यवस्थितः ।
न सज्जते सदा सत्वमापः पुष्करपर्णवत् ॥ १४.५०.११ ॥
तो समचित्त, संज्ञेचा अनुगामी आणि सर्वत्र स्थित आहे; कमळाच्या पानावर पाणी चिकटत नाही तसे सत्त्व कधी चिकटत नाही.
14.50.12
सर्वैरपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यते ।
जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः ॥ १४.५०.१२ ॥
विद्वान सर्व गुणांशी मिसळलेला असला तरी लिप्त होत नाही; कमळाच्या पानावर असलेल्या चंचल पाण्याच्या थेंबासारखा.
14.50.13
एवमेवाप्यसंयुक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः ।
द्रव्यमात्रमभूत्सत्वं पुरुषस्येति निश्चयः ॥ १४.५०.१३ ॥
याप्रमाणेच असंयुक्त पुरुषही होतो, यात संशय नाही. पुरुषाचे सत्त्व केवळ द्रव्यमात्र झाले आहे, हा निश्चय आहे.
14.50.14
यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा ।
यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छति।
तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमर्षयः ॥ १४.५०.१४ ॥
द्रव्य आणि कर्ता आणि त्या दोघांचा संयोग जसा, तसाच. जसा कोणी दिवा घेऊन अंधारात जातो, तसे परमर्षी सत्त्वदीपाने जातात.
14.50.15
यावद्द्रव्यं गुणस्तावत्प्रदीपः सम्प्रकाशते ।
क्षीणे द्रव्ये गुणे ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति ॥ १४.५०.१५ ॥
जोपर्यंत द्रव्य आणि गुण आहेत, तोपर्यंत दिवा प्रकाशतो. द्रव्य आणि गुण क्षीण झाल्यावर ज्योत लुप्त होते.
14.50.16
व्यक्तः सत्वगुणस्त्वेवं पुरुषो द्रव्यमुच्यते ।
एतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः ॥ १४.५०.१६ ॥
व्यक्त सत्त्वगुणच अशा रीतीने पुरुष द्रव्य म्हणून सांगितला जातो. हे विप्रांनो, हे जाणा; पुन्हा तुम्हाला सांगतो.
14.50.17
सहस्रेणापि दुर्मेधा न बुद्धिमधिगच्छति ।
चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखमेधते ॥ १४.५०.१७ ॥
हजार वेळा ऐकूनही दुर्बुद्धी बुद्धी प्राप्त करत नाही; चतुर्थांश भागानेच बुद्धिमान सुखाने वाढतो.
14.50.18
एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतः ।
उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ १४.५०.१८ ॥
अशा रीतीने धर्माचे साधन उपायाने जाणावे. उपाय जाणणारा मेधावी अत्यंत सुख मिळवतो.
14.50.19
यथाऽध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मनुजः क्वचित् ।
क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तराऽपि च ॥ १४.५०.१९ ॥
जसा एखादा मनुष्य पाथेयाशिवाय कुठेतरी प्रवासाला निघाला तर तो मोठ्या कष्टाने जातो आणि वाटेतच नष्टही होतो.
14.50.20
तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा ।
पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम् ॥ १४.५०.२० ॥
तसेच कर्मांत फल मिळेल की नाही हे जाणावे; पुरुषाचे आत्मकल्याण शुभ-अशुभ चिन्हांवरून दिसून येते.
14.50.21
यथा च दीर्घमध्वानं पद्म्यामेव प्रपद्यते ।
अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः ॥ १४.५०.२१ ॥
आणि जसा एखादा मनुष्य लांब, पूर्वी कधी न पाहिलेल्या वाटेने पायी अचानक निघतो, तसाच तत्त्वदर्शनरहित मनुष्यही करतो.
14.50.22
तमेव च यथाऽध्वानं रथेनेहाशुगामिना ।
गच्छत्यश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः ॥ १४.५०.२२ ॥
त्याच वाटेने जसा मनुष्य वेगवान घोड्यांनी जोडलेल्या रथातून जातो, तशीच बुद्धिमानांची गती असते.
14.50.23
ऊर्ध्वं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूतलम् ।
रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानमचेतनम् ॥ १४.५०.२३ ॥
पर्वतावर चढल्यावर खाली भूमीकडे पाहू नये; रथातील रथी कष्ट भोगत अचेतन आहे हे रथातूनच पाहावे.
14.50.24
यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति ।
क्षीणे रथपदे विद्वान्रथमुत्सृज्य गच्छति ॥ १४.५०.२४ ॥
जोपर्यंत रथमार्ग आहे तोपर्यंत तो रथातून जातो; पण रथमार्ग संपला की ज्ञानी रथ सोडून पुढे जातो.
14.50.25
एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित् ।
परिज्ञाय गुणज्ञश्च उत्तरादुत्तरोत्तरम् ॥ १४.५०.२५ ॥
अशा प्रकारे बुद्धिमान, तत्त्वयोगाचे विधान जाणणारा, गुणांना उत्तम प्रकारे ओळखून, एकापेक्षा उच्च अवस्थेकडे जातो.
14.50.26
यथाऽर्णवं महाघोरमप्लवः सम्प्रगाहते ।
बाहुभ्यामेव सम्मोहाद्वधं वाञ्छत्यसंशयम् ॥ १४.५०.२६ ॥
नौका नसलेला माणूस मोहामुळे अत्यंत भयंकर समुद्रात केवळ हातांनीच उतरतो, तेव्हा निःसंशय तो मृत्यूचीच इच्छा करतो.
14.50.27
नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञः स्वरित्रया ।
अश्रान्तः सलिलं गहाच्छीध्रं संतरते ह्रदम् ॥ १४.५०.२७ ॥
बुद्धिमान आणि विभाग जाणणारा माणूस उत्तम सुकाणू असलेल्या नावेने न थकता खोल पाणी लवकर ओलांडतो, त्याप्रमाणे तो हा तलाव ओलांडतो.
14.50.28
तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममः ।
व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथपदातिनोः ॥ १४.५०.२८ ॥
पैलतीरी जाऊन नाव सोडून, ममतारहित होऊन माणसाने परतीरी जावे; पूर्वकल्पात रथी आणि पायदळ यांच्याविषयी सांगितल्याप्रमाणे.
14.50.29
स्नेहात्सम्मोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा ।
ममत्वेनाभिभूतः संस्तत्रैव परिवर्तते ॥ १४.५०.२९ ॥
स्नेहामुळे मोहात पडलेला, नावेतील नावाड्याप्रमाणे, ममत्वाने व्यापलेला तो तिथेच फिरत राहतो.
14.50.30
नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम् ।
तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते ॥ १४.५०.३० ॥
नावेत बसून जमिनीवर फिरणे शक्य नाही; त्याचप्रमाणे रथावर बसून पाण्यात संचार करणे विहित नाही.
14.50.31
एवं कर्म कृतं वित्त विषयस्थं पृथक्पृथक् ।
यथा कर्म कृतं लोके तथा तदुपपद्यते ॥ १४.५०.३१ ॥
अशा प्रकारे केलेले कर्म विषयांमध्ये स्थित आहे, हे वेगवेगळे जाणा. जगात जसे कर्म केले जाते, तसेच त्याचे फल प्राप्त होते.
14.50.32
यन्नैव गन्धि नो रस्यं न रूपस्पर्सशब्दवत् ।
मन्यते न मनो बुद्ध्या तत्प्रधानं प्रचक्षते ॥ १४.५०.३२ ॥
जे गंधयुक्त नाही, रसयुक्त नाही, रूप-स्पर्श-शब्दयुक्त नाही, मन बुद्धीने ज्याचे चिंतन करत नाही, त्यालाच प्रधान म्हणतात.
14.50.33
तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान् ।
महप्रधानभूतस्य गुणोऽहङ्कार एव च ॥ १४.५०.३३ ॥
तेथे प्रधान म्हणजे अव्यक्त. अव्यक्ताचा गुण महान. महाप्रधानभूताचा गुण अहंकारच.
14.50.34
अहङ्कारात्तु सम्भूतो महाभूतकृतो गुणः ।
पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाःस्मृताः ॥ १४.५०.३४ ॥
अहंकारापासून उत्पन्न झालेला गुण महाभूतांनी निर्माण केलेला आहे. भूतांचे विषय आणि गुण वेगळे स्मरले जातात.
14.50.35
बीजधर्मं यथाऽव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम् ।
बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम् ॥ १४.५०.३५ ॥
अव्यक्त जसे बीजधर्मी आहे, तसेच ते प्रसवस्वभावाचेही आहे. बीजधर्मी महान आत्मा; प्रसवही तोच—असे आम्ही ऐकले आहे.
14.50.36
बीजधर्मात्साहङ्कारात्प्रसवश्च पुनःपुनः ।
बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै ॥ १४.५०.३६ ॥
बीजधर्मापासून आणि अहंकारासह प्रसव वारंवार होतो. बीज व प्रसवस्वभाव असलेली पाच महाभूते हीच.
14.50.37
बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च प्रकुर्वते ।
विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्त विशेषणम् ॥ १४.५०.३७ ॥
बीजधर्मी असे म्हटले जाते; ते उत्पत्तीही करतात. पंचमहाभूतांची विशेष लक्षणे आहेत; त्यांचे वैशिष्ट्य जाणा.
14.50.38
तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते ।
त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणाः ॥ १४.५०.३८ ॥
त्यांपैकी आकाशाला एक गुण; वायूला दोन गुण असे म्हटले जाते. तेजाला तीन गुण असे म्हणतात; आणि पाण्यालाही चार गुण आहेत.
14.50.39
पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया चरस्थावरसङ्कुला ।
सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शिनी ॥ १४.५०.३९ ॥
पृथ्वी पाच गुणांची जाणावी; चर-अचरांनी भरलेली. सर्व भूतांना निर्माण करणारी देवी; शुभ-अशुभ दाखवणारी.
14.50.40
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते पञ्चगुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः ॥ १४.५०.४० ॥
शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि पाचवा गंध — हे पृथ्वीचे पाच गुण जाणावेत, हे द्विजश्रेष्ठांनो.
14.50.41
पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.४१ ॥
पार्थिव गंध सदैव असतो; गंध अनेक प्रकारचा मानला गेला आहे. त्या गंधाचे अनेक गुण मी विस्ताराने सांगेन.
14.50.42
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथा ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च ॥ १४.५०.४२ ॥
इष्ट आणि अनिष्ट गंध, मधुर, आंबट आणि तिखट; निर्हारी, संहत, स्निग्ध, रूक्ष आणि विशद.
14.50.43
एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं द्रवश्चापां गुणाः स्मृताः ॥ १४.५०.४३ ॥
अशा प्रकारे पार्थिव गंध दहा प्रकारचा जाणावा. शब्द, स्पर्श, रूप आणि द्रवत्व हे जलाचे गुण मानले गेले आहेत.
14.50.44
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः ।
मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा ॥ १४.५०.४४ ॥
आता रसज्ञान सांगतो. रस अनेक प्रकारचा स्मृत आहे: मधुर, आम्ल, कटु, तिक्त, कषाय आणि लवणही.
14.50.45
एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ १४.५०.४५ ॥
अशा प्रकारे सहा प्रकारचा विस्तार असलेला रस जलमय मानला गेला आहे. शब्द, स्पर्श आणि रूप या त्रिगुणी तेजाला ज्योती म्हणतात.
14.50.46
ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम् ।
शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा ॥ १४.५०.४६ ॥
प्रकाशाचा गुण रूप आहे; रूप अनेक प्रकारचे स्मृत आहे: शुक्ल, कृष्ण, रक्त, नील आणि पीतारुण.
14.50.47
ह्रस्वं दीर्घं कृशं स्थूलं चतुरश्राणुवृत्तकम् ।
एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते ॥ १४.५०.४७ ॥
लहान, लांब, बारीक, जाड, चौकोन आणि लहान गोल — अशा प्रकारे बारा प्रकारे विस्तारलेल्या तेजाचे रूप सांगितले जाते.
14.50.48
विज्ञेयं ब्राह्मणैर्वृद्धैर्धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः ।
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते ॥ १४.५०.४८ ॥
हे ब्राह्मण, वृद्ध, धर्मज्ञ आणि सत्यवादी यांनी जाणावे. शब्द आणि स्पर्श जाणण्यायोग्य आहेत; वायू द्विगुणी असे म्हटले जाते.
14.50.49
वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्सश्च बहुधा स्मृतः ।
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ॥ १४.५०.४९ ॥
वायूचा गुणही स्पर्श आहे; स्पर्श अनेक प्रकारचा सांगितला आहे: उष्ण, शीत, सुखद, दुःखद, स्निग्ध आणि विशद.
14.50.50
कठिनश्चिक्वणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः ।
एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते ॥ १४.५०.५० ॥
कठीण, टोचणारा, गुळगुळीत, निसरडा, दारुण, मृदू; अशा प्रकारे वायव्य गुण बारा विस्तारांचा सांगितला जातो.
14.50.51
विधिवद्ब्राह्मणैः सिद्धैर्मन्त्रज्ञैस्तत्त्वदार्शिभिः ॥ १४.५०.५१ ॥
विधिपूर्वक ब्राह्मणांनी, सिद्धांनी, मंत्रज्ञांनी, तत्त्वदर्शींनी.
14.50.52
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृतः ।
तस्य शब्दस्यि वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.५२ ॥
तेथे आकाशाचा एकच गुण शब्द असे मानले आहे; त्या शब्दाचे अनेक गुण मी विस्ताराने सांगेन.
14.50.53
षड्जर्षभः सगान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा ।
अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा।
इष्टश्चानिष्टशब्दश्च संहतः प्रतिभानवान् ॥ १४.५०.५३ ॥
षड्ज, ऋषभ, गांधारासह, मध्यम, पंचम; यानंतर निषाद आणि धैवत हेही जाणावेत. इष्ट आणि अनिष्ट शब्द, संयुक्त आणि प्रतिभावान.
14.50.54
एवं बहुविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भवः ।
आकाशमुत्तमं भूतमहङ्कारस्ततः परः ॥ १४.५०.५४ ॥
अशा प्रकारे आकाशापासून उत्पन्न झालेला शब्द अनेक प्रकारचा जाणावा. आकाश हे उत्तम भूत आहे; त्यानंतर अहंकार.
14.50.55
अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा ततः परः ।
तस्मात्तु परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ॥ १४.५०.५५ ॥
अहंकारापेक्षा परा बुद्धी आहे; बुद्धीपेक्षा परा आत्मा आहे. त्याहूनही परम अव्यक्त आहे, आणि अव्यक्तापेक्षा परम पुरुष आहे.
14.50.56
परावरज्ञो भूतानां विधिज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा यं प्राप्यानन्त्यमश्नुते ॥ १४.५०.५६ ॥
प्राण्यांचे परावर जाणणारा, सर्व कर्मांचे विधान जाणणारा, सर्व भूतांच्या आत्म्याचाही आत्मा असलेला — ज्याला प्राप्त करून मनुष्य अनंततेला पावतो.