มหาภารตะ · อัธยายะ 14.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.50.1
हन्त वः सम्प्रक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः ।
गुरुणा शिष्यमासाद्य यदुक्तं तन्निबोधत ॥ १४.५०.१ ॥
บัดนี้ เราจะอธิบายให้ท่านทั้งหลาย ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ผู้ดี ตามที่ท่านถาม จงฟังสิ่งที่อาจารย์กล่าวแก่ศิษย์เมื่อเข้าไปหาผู้เป็นศิษย์นั้น
14.50.2
समस्तमिह तच्छ्रुत्वा सम्यगेवावधार्यताम् ।
अहिंसा सर्वभूतानामेतत्कृत्यतमं मतम् ॥ १४.५०.२ ॥
ขอให้ท่านฟังทั้งหมดนี้ แล้วเข้าใจให้ถูกต้องเถิด การไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งปวงนี้ถือกันว่าเป็นหน้าที่สำคัญยิ่งกว่าสิ่งอื่นใด
14.50.3
एतत्पदमनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम् ।
ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः।
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १४.५०.३ ॥
ภาวะนี้ปราศจากความกระวนกระวาย ประเสริฐที่สุด มีธรรมเป็นเครื่องหมาย ผู้เฒ่าผู้มองเห็นโดยแน่นอนกล่าวว่า ญาณคือความดีอันสูงสุด เพราะฉะนั้น ผู้ที่มีญาณบริสุทธิ์ย่อมพ้นจากโทษทั้งปวง
14.50.4
हिंसापराश्च ये केचिद्ये च नास्तिकवृत्तयः ।
लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः ॥ १४.५०.४ ॥
ผู้ใดก็ตามที่ยึดมั่นในการเบียดเบียน และผู้ที่มีความประพฤติปฏิเสธพระเจ้า ผู้ประกอบด้วยความโลภและความหลง คนเหล่านั้นย่อมไปสู่นรกเป็นแน่
14.50.5
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः ।
तेऽस्मिन्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः ॥ १४.५०.५ ॥
ผู้ที่ปฏิบัติกรรมอันผูกพันด้วยความปรารถนาผลโดยไม่ย่อท้อ คนเหล่านั้นย่อมเพลิดเพลินในโลกนี้ เกิดแล้วเกิดอีกซ้ำแล้วซ้ำเล่า
14.50.6
कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्धधाना विपश्चितः ।
अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः ॥ १४.५०.६ ॥
ส่วนผู้มีปัญญาที่ปฏิบัติกรรมด้วยศรัทธา ประกอบด้วยโยคะโดยไม่หวังผล ผู้เหล่านั้นเป็นผู้มั่นคงและมองเห็นได้ถูกต้อง
14.50.7
अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा ।
संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः ॥ १४.५०.७ ॥
ต่อจากนี้ เราจะประกาศว่าสัตตวะกับผู้รู้เขตนั้นเชื่อมกันและแยกจากกันอย่างไร ท่านผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ผู้ดีเอ๋ย จงเข้าใจสิ่งนี้เถิด
14.50.8
विषयो विषयित्वं च सम्बन्धोऽयमिहोच्यते ।
विषयी पुरुषो नित्यं सत्वं च विषयः स्मृतः ॥ १४.५०.८ ॥
ที่นี่กล่าวถึงความสัมพันธ์ระหว่างวิสัยกับความเป็นวิสัย บุรุษเป็นผู้รับรู้วิสัยอยู่เสมอ ส่วนสัตตวะนั้นถือกันว่าเป็นวิสัย
14.50.9
व्याख्यातं पूर्वकल्पेनि मशकोदुम्बरं यथा ।
भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्वमचेतनम्।
यस्त्वेवं तं विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते ॥ १४.५०.९ ॥
ในกัลป์ก่อนได้อธิบายไว้ด้วยอุปมายุงกับมะเดื่อ สัตตวะแม้ถูกเสวยอยู่ก็ไม่รู้ตัว เป็นสิ่งไร้จิตสำนึกอยู่เสมอ แต่ผู้ที่รู้ได้เช่นนี้ คือผู้เสวย และผู้นั้นเองก็เป็นผู้ถูกเสวยด้วย
14.50.10
अनित्यं द्वन्द्वसंयुक्तं सत्वमाहुर्मनीषिणः ।
निर्द्वन्द्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ॥ १४.५०.१० ॥
นักปราชญ์กล่าวว่า สัตตวะไม่เที่ยงและผูกพันด้วยคู่ตรงข้าม ส่วนผู้รู้เขตนั้นพ้นจากคู่ตรงข้าม ไม่มีส่วนย่อย เที่ยงแท้ และมีลักษณะเหนือคุณทั้งสาม
14.50.11
समः संज्ञानुगश्चैव स सर्वत्र व्यवस्थितः ।
न सज्जते सदा सत्वमापः पुष्करपर्णवत् ॥ १४.५०.११ ॥
ท่านมีใจเสมอ ตามรู้การรับรู้ และดำรงอยู่ทุกหนทุกแห่ง สัตตวะย่อมไม่ยึดติดเลย ดุจน้ำที่ไม่เกาะอยู่บนใบบัว
14.50.12
सर्वैरपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यते ।
जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः ॥ १४.५०.१२ ॥
ผู้มีปัญญาแม้ปะปนอยู่กับคุณทั้งปวงก็ไม่เปื้อนมัว ดุจหยดน้ำที่สั่นไหวตั้งอยู่บนใบบัว
14.50.13
एवमेवाप्यसंयुक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः ।
द्रव्यमात्रमभूत्सत्वं पुरुषस्येति निश्चयः ॥ १४.५०.१३ ॥
ฉันใดก็ฉันนั้น บุรุษที่ปราศจากความยึดติดก็เป็นเช่นนั้น ไม่ต้องสงสัยเลย สัตตวะของบุรุษกลายเป็นเพียงสสาร นี่คือข้อสรุป
14.50.14
यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा ।
यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छति।
तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमर्षयः ॥ १४.५०.१४ ॥
สสารและผู้กระทำ รวมทั้งการประกอบกันของทั้งสองสิ่งนี้ก็เป็นเช่นเดียวกัน ดุจบุคคลที่ถือประทีปเดินเข้าไปในความมืด ฤๅษีผู้สูงสุดก็ย่อมดำเนินไปด้วยประทีปคือสัตตวะเช่นนั้น
14.50.15
यावद्द्रव्यं गुणस्तावत्प्रदीपः सम्प्रकाशते ।
क्षीणे द्रव्ये गुणे ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति ॥ १४.५०.१५ ॥
ตราบใดที่สสารและคุณนั้นยังคงอยู่ ประทีปย่อมส่องสว่างอยู่ เมื่อสสารและคุณสิ้นไป แสงสว่างก็ย่อมดับหายไป
14.50.16
व्यक्तः सत्वगुणस्त्वेवं पुरुषो द्रव्यमुच्यते ।
एतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः ॥ १४.५०.१६ ॥
คุณคือสัตตวะที่ปรากฏชัดเช่นนี้ บุรุษจึงถูกเรียกว่าสสาร ท่านทั้งหลายผู้เป็นพราหมณ์จงรู้สิ่งนี้เถิด มาเถิด เราจะกล่าวแก่ท่านอีกครั้ง
14.50.17
सहस्रेणापि दुर्मेधा न बुद्धिमधिगच्छति ।
चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखमेधते ॥ १४.५०.१७ ॥
แม้ด้วยการเรียนรู้ถึงหนึ่งพันบท ผู้มีปัญญาทึบก็ไม่บรรลุความเข้าใจได้ ส่วนผู้มีปัญญาย่อมเจริญด้วยความสุขได้ด้วยเพียงหนึ่งในสี่ส่วนของสิ่งนั้น
14.50.18
एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतः ।
उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ १४.५०.१८ ॥
ดังนั้น พึงรู้วิธีการบรรลุธรรมตามอุบาย ผู้มีปัญญาที่รู้อุบายย่อมได้รับความสุขอันสูงสุด
14.50.19
यथाऽध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मनुजः क्वचित् ।
क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तराऽपि च ॥ १४.५०.१९ ॥
ดุจมนุษย์ที่ออกเดินทางไปยังที่ใดที่หนึ่งโดยไม่มีเสบียง ย่อมเดินทางด้วยความลำบากยิ่ง และอาจพินาศไปเสียกลางทางก็ได้
14.50.20
तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा ।
पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम् ॥ १४.५०.२० ॥
ในการกระทำก็เช่นกัน พึงรู้ว่าผลจะเกิดขึ้นหรือไม่ ความดีสูงสุดของบุรุษตนเองนั้นบ่งชี้ด้วยสัญญาณแห่งความดีและความชั่ว
14.50.21
यथा च दीर्घमध्वानं पद्म्यामेव प्रपद्यते ।
अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः ॥ १४.५०.२१ ॥
และเหมือนดังคนที่เดินด้วยเท้าไปตามทางยาวที่ไม่เคยเห็นมาก่อนอย่างกะทันหัน ผู้ที่ไม่มีการเห็นสัจธรรมก็เป็นเช่นนั้น
14.50.22
तमेव च यथाऽध्वानं रथेनेहाशुगामिना ।
गच्छत्यश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः ॥ १४.५०.२२ ॥
และเหมือนดังคนที่ไปตามทางนั้นเองด้วยรถที่เทียมด้วยม้าซึ่งวิ่งเร็ว การดำเนินไปของผู้มีปัญญาก็เป็นเช่นนั้น
14.50.23
ऊर्ध्वं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूतलम् ।
रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानमचेतनम् ॥ १४.५०.२३ ॥
เมื่อปีนขึ้นภูเขาแล้ว ไม่พึงมองลงสู่พื้นดิน พึงมองจากรถไปยังคนขับรถที่กำลังลำบากและไร้สติ
14.50.24
यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति ।
क्षीणे रथपदे विद्वान्रथमुत्सृज्य गच्छति ॥ १४.५०.२४ ॥
ตราบใดที่ยังมีทางรถ ผู้นั้นก็ไปด้วยรถ แต่เมื่อรอยทางรถหมดไป ผู้มีปัญญาก็ละรถแล้วเดินต่อไป
14.50.25
एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित् ।
परिज्ञाय गुणज्ञश्च उत्तरादुत्तरोत्तरम् ॥ १४.५०.२५ ॥
ผู้มีปัญญาผู้รู้วิธีแห่งโยคะของสัจธรรม ย่อมเดินไปเช่นนี้ เมื่อเข้าใจคุณทั้งหลายโดยถ่องแท้ ก็เดินจากขั้นสูงไปสู่ขั้นที่สูงยิ่งขึ้นไปเรื่อย ๆ
14.50.26
यथाऽर्णवं महाघोरमप्लवः सम्प्रगाहते ।
बाहुभ्यामेव सम्मोहाद्वधं वाञ्छत्यसंशयम् ॥ १४.५०.२६ ॥
เหมือนดังคนที่ไม่มีเรือ ด้วยความหลงงมงาย ลุยเข้าไปในมหาสมุทรอันน่าสะพรึงกลัวด้วยแขนเพียงอย่างเดียว เขาย่อมปรารถนาความตาย โดยไม่ต้องสงสัยเลย
14.50.27
नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञः स्वरित्रया ।
अश्रान्तः सलिलं गहाच्छीध्रं संतरते ह्रदम् ॥ १४.५०.२७ ॥
และเหมือนดังผู้มีปัญญาผู้รู้การแบ่งแยก ข้ามน้ำลึกไปอย่างรวดเร็วด้วยเรือและไม้พายที่ดี ไม่เหนื่อยล้า ฉันใดก็ฉันนั้น เขาก็ข้ามแอ่งน้ำนั้นไปได้
14.50.28
तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममः ।
व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथपदातिनोः ॥ १४.५०.२८ ॥
เมื่อข้ามฝั่งได้แล้ว พึงละเรือ ปราศจากความยึดมั่นว่าเป็นของตน แล้วไปยังฝั่งโน้น ดังที่อธิบายไว้ในคำอธิบายก่อนหน้านี้เกี่ยวกับนักรบบนรถและทหารเดินเท้า
14.50.29
स्नेहात्सम्मोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा ।
ममत्वेनाभिभूतः संस्तत्रैव परिवर्तते ॥ १४.५०.२९ ॥
เมื่อตกอยู่ในความหลงเพราะความรัก ดังคนพายเรือในเรือ เขาถูกความรู้สึกว่า "ของของเรา" ครอบงำ ย่อมวนเวียนอยู่ตรงนั้นเอง
14.50.30
नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम् ।
तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते ॥ १४.५०.३० ॥
ไม่อาจขึ้นเรือแล้วไปเดินวนอยู่บนบกได้ ฉันใดก็ฉันนั้น ผู้ที่ขึ้นรถแล้ว ก็ไม่ได้รับอนุญาตให้เดินทางในน้ำ
14.50.31
एवं कर्म कृतं वित्त विषयस्थं पृथक्पृथक् ।
यथा कर्म कृतं लोके तथा तदुपपद्यते ॥ १४.५०.३१ ॥
ท่านพึงรู้ว่ากรรมที่ทำแล้ว ตั้งอยู่ในวิสัยของตน ๆ ต่างกันไป เมื่อกรรมที่ทำในโลกเป็นเช่นใด ผลก็เป็นเช่นนั้น
14.50.32
यन्नैव गन्धि नो रस्यं न रूपस्पर्सशब्दवत् ।
मन्यते न मनो बुद्ध्या तत्प्रधानं प्रचक्षते ॥ १४.५०.३२ ॥
สิ่งที่ไม่มีกลิ่น ไม่มีรส ไม่มีรูป สัมผัส หรือเสียง และที่ใจไม่อาจรู้ด้วยปัญญา สิ่งนั้นเรียกกันว่าปธาน (ปรธานะ ต้นเดิม)
14.50.33
तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान् ।
महप्रधानभूतस्य गुणोऽहङ्कार एव च ॥ १४.५०.३३ ॥
ในที่นี้ ปธานคืออัพยักตะ (สิ่งที่ยังไม่ปรากฏ) คุณของอัพยักตะคือมหัต และคุณของสิ่งที่เป็นมหาปธานนั้นก็คืออหังการ
14.50.34
अहङ्कारात्तु सम्भूतो महाभूतकृतो गुणः ।
पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाःस्मृताः ॥ १४.५०.३४ ॥
คุณที่เกิดจากอหังการ ซึ่งมหาภูตทั้งหลายสร้างขึ้น สำหรับสรรพสัตว์ วิสัยและคุณทั้งหลายนั้นถูกจดจำไว้ว่าแยกต่างกันออกไปทีละอย่าง
14.50.35
बीजधर्मं यथाऽव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम् ।
बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम् ॥ १४.५०.३५ ॥
เหมือนอัพยักตะมีธรรมชาติของเมล็ดพืช ก็มีธรรมชาติของการแตกหน่อออกมาเช่นกัน มหาตมัน (มหานาตมัน) มีธรรมชาติของเมล็ด และการแตกหน่อออกมาก็เช่นเดียวกัน เราได้ฟังมาเช่นนั้น
14.50.36
बीजधर्मात्साहङ्कारात्प्रसवश्च पुनःपुनः ।
बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै ॥ १४.५०.३६ ॥
จากธรรมชาติของเมล็ดพร้อมด้วยอหังการ การแตกหน่อออกมาเกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า มหาภูตทั้งห้าก็มีธรรมชาติของเมล็ดและการแตกหน่อออกมา
14.50.37
बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च प्रकुर्वते ।
विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्त विशेषणम् ॥ १४.५०.३७ ॥
ท่านกล่าวว่าภูตเหล่านั้นมีธรรมชาติของเมล็ด และยังทำให้เกิดการกำเนิดด้วย ภูตทั้งห้ามีลักษณะเฉพาะต่างกัน ท่านพึงรู้เครื่องหมายแยกแยะของภูตเหล่านั้น
14.50.38
तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते ।
त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणाः ॥ १४.५०.३८ ॥
ในบรรดานั้น อากาศกล่าวว่ามีคุณหนึ่ง วายุกล่าวว่ามีคุณสอง ไฟท่านว่ามีคุณสาม และน้ำก็มีคุณสี่
14.50.39
पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया चरस्थावरसङ्कुला ।
सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शिनी ॥ १४.५०.३९ ॥
ปฐพีพึงรู้ว่ามีคุณห้า เต็มไปด้วยสัตว์ที่เคลื่อนที่และไม่เคลื่อนที่ เทวีผู้สร้างสรรพสัตว์ทั้งปวง ผู้แสดงให้เห็นทั้งสิ่งมงคลและอัปมงคล
14.50.40
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते पञ्चगुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः ॥ १४.५०.४० ॥
เสียง สัมผัส รูป รส และกลิ่นเป็นอันดับที่ห้า คุณห้าประการเหล่านี้ พึงรู้ว่าเป็นของปฐพี ดูก่อนผู้เลิศในหมู่ทวิชาติ
14.50.41
पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.४१ ॥
กลิ่นที่เกิดจากดินมีอยู่เสมอ และกลิ่นนั้นได้ถูกกล่าวไว้หลายประการ เราจะอธิบายคุณสมบัติอันมากมายของกลิ่นนั้นโดยพิสดาร
14.50.42
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथा ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च ॥ १४.५०.४२ ॥
กลิ่นที่น่าพอใจและกลิ่นที่ไม่น่าพอใจ หวานอม เปรี้ยว และเผ็ดร้อนเช่นกัน กระจายออกไป รวมตัวกัน มีความมัน แห้ง และใสด้วย
14.50.43
एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं द्रवश्चापां गुणाः स्मृताः ॥ १४.५०.४३ ॥
กลิ่นที่เกิดจากดินพึงทราบว่ามีสิบประการดังนี้ เสียง สัมผัส รูป และความเหลวนั้นได้รับการยอมรับว่าเป็นคุณสมบัติของน้ำ
14.50.44
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः ।
मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा ॥ १४.५०.४४ ॥
บัดนี้เราจะกล่าวถึงความรู้เรื่องรส รสนั้นถูกกล่าวไว้หลายประการ คือ หวาน เปรี้ยว เผ็ด ขม ฝาด และเค็มด้วย
14.50.45
एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ १४.५०.४५ ॥
รสที่ขยายออกเป็นหกประการดังนี้ ได้รับการยอมรับว่าประกอบด้วยน้ำ แสงกล่าวกันว่ามีคุณสมบัติสามประการ คือ เสียง สัมผัส และรูป
14.50.46
ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम् ।
शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा ॥ १४.५०.४६ ॥
คุณสมบัติของแสงคือรูป และรูปนั้นได้รับการยอมรับไว้หลายประการ คือ ขาว ดำ แดง น้ำเงิน และเหลือง-แดงด้วย
14.50.47
ह्रस्वं दीर्घं कृशं स्थूलं चतुरश्राणुवृत्तकम् ।
एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते ॥ १४.५०.४७ ॥
สั้น ยาว ผอม หนา สี่เหลี่ยม และกลมเล็ก รูปของไฟที่ขยายออกเป็นสิบสองประการจึงได้รับการประกาศไว้ดังนี้
14.50.48
विज्ञेयं ब्राह्मणैर्वृद्धैर्धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः ।
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते ॥ १४.५०.४८ ॥
ข้อนี้พึงทราบโดยพราหมณ์ ผู้เฒ่า ผู้รู้ธรรม และผู้พูดความจริง เสียงและสัมผัสพึงทราบ ลมกล่าวกันว่ามีคุณสมบัติสองประการ
14.50.49
वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्सश्च बहुधा स्मृतः ।
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ॥ १४.५०.४९ ॥
คุณสมบัติของลมก็คือสัมผัสเช่นกัน และสัมผัสนั้นกล่าวกันว่ามีหลายชนิด คือ ร้อน เย็น สุข ทุกข์ เรียบ และขรุขระ
14.50.50
कठिनश्चिक्वणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः ।
एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते ॥ १४.५०.५० ॥
แข็ง คม เรียบ ลื่น ดุดัน และอ่อน คุณสมบัติของลมจึงกล่าวกันว่ามีสิบสองรูปแบบของการขยายออก
14.50.51
विधिवद्ब्राह्मणैः सिद्धैर्मन्त्रज्ञैस्तत्त्वदार्शिभिः ॥ १४.५०.५१ ॥
ตามที่กำหนดไว้ โดยพราหมณ์ ผู้สำเร็จแล้ว ผู้รู้มนตร์ และผู้เห็นความจริง
14.50.52
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृतः ।
तस्य शब्दस्यि वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.५२ ॥
ในบรรดาธาตุเหล่านั้น อากาศมีคุณสมบัติเดียวเท่านั้นคือเสียง ดังที่จดจำกันมา เราจะกล่าวคุณสมบัติอันมากมายของเสียงนั้นโดยพิสดาร
14.50.53
षड्जर्षभः सगान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा ।
अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा।
इष्टश्चानिष्टशब्दश्च संहतः प्रतिभानवान् ॥ १४.५०.५३ ॥
ษัฑชะ ฤษภะ คานธาระ มัธยมะ และปัญจมะ เกินกว่านี้พึงทราบ นิษาทะ และไทวตะด้วย เสียงที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ รวมกันและเปี่ยมด้วยการสื่อความหมาย
14.50.54
एवं बहुविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भवः ।
आकाशमुत्तमं भूतमहङ्कारस्ततः परः ॥ १४.५०.५४ ॥
เสียงที่เกิดจากอากาศพึงทราบว่ามีหลายรูปแบบดังนี้ อากาศเป็นธาตุที่สูงสุด ถัดจากนั้นคือความเป็นตัวตน (อหังการ)
14.50.55
अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा ततः परः ।
तस्मात्तु परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ॥ १४.५०.५५ ॥
สูงกว่าอหังการคือปัญญา สูงกว่าปัญญาคืออาตมัน เหนือกว่านั้นคือสิ่งที่ไม่ปรากฏอันยิ่งใหญ่ และสูงกว่าสิ่งที่ไม่ปรากฏคือปุรุษะ
14.50.56
परावरज्ञो भूतानां विधिज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा यं प्राप्यानन्त्यमश्नुते ॥ १४.५०.५६ ॥
ผู้รู้ความสูงต่ำของสรรพสัตว์ ผู้รู้วิธีแห่งกรรมทั้งปวง เป็นอาตมันของอาตมันของสรรพสัตว์ เมื่อได้บรรลุพระองค์แล้ว ย่อมได้รับความไม่มีที่สิ้นสุด