ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 14.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.50.1
हन्त वः सम्प्रक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः ।
गुरुणा शिष्यमासाद्य यदुक्तं तन्निबोधत ॥ १४.५०.१ ॥
ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଝାଉଛି, ହେ ସତ୍ପୁରୁଷଗଣ, ଆପଣ ମୋତେ ଯାହା ପଚାରିଛନ୍ତି। ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟ ପାଖକୁ ଯାଇ ଯାହା କହିଥିଲେ, ତାହା ବୁଝନ୍ତୁ।
14.50.2
समस्तमिह तच्छ्रुत्वा सम्यगेवावधार्यताम् ।
अहिंसा सर्वभूतानामेतत्कृत्यतमं मतम् ॥ १४.५०.२ ॥
ଏସବୁ ଶୁଣି ଏହାକୁ ଭଲ ଭାବେ ମନରେ ଧାରଣ କରନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସା ହିଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି ମନ୍ୟ ।
14.50.3
एतत्पदमनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम् ।
ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः।
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १४.५०.३ ॥
ଏହା ଅବିଚଳିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ପଦ। ନିଶ୍ଚିତ ଦୃଷ୍ଟିସମ୍ପନ୍ନ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଜ୍ଞାନକୁ ପରମ କଲ୍ୟାଣ କହନ୍ତି। ତେଣୁ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
14.50.4
हिंसापराश्च ये केचिद्ये च नास्तिकवृत्तयः ।
लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः ॥ १४.५०.४ ॥
ଯେଉଁମାନେ ହିଂସାରେ ଲିପ୍ତ ଏବଂ ନାସ୍ତିକ ଆଚରଣ ଥିବା, ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ଯୁକ୍ତ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
14.50.5
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः ।
तेऽस्मिन्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः ॥ १४.५०.५ ॥
ଯେଉଁମାନେ ଫଳାଶାରେ ଯୁକ୍ତ କର୍ମ ଅଳସ ନକରି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରରେ ବାରମ୍ବାର ଜନ୍ମ ନେଇ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି।
14.50.6
कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्धधाना विपश्चितः ।
अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः ॥ १४.५०.६ ॥
କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ, ବିଦ୍ୱାନ ହୋଇ, ଫଳାଶା ବିନା ଯୋଗଯୁକ୍ତ ହୋଇ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧୀର ଏବଂ ସାଧୁଦୃଷ୍ଟିସମ୍ପନ୍ନ।
14.50.7
अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा ।
संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः ॥ १४.५०.७ ॥
ଏବେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ସଂଯୋଗ ଓ ବିଯୋଗ ଯେମିତି ଅଛି ସେମିତି କହିବି; ହେ ସତ୍ପୁରୁଷଗଣ, ତାହା ବୁଝନ୍ତୁ।
14.50.8
विषयो विषयित्वं च सम्बन्धोऽयमिहोच्यते ।
विषयी पुरुषो नित्यं सत्वं च विषयः स्मृतः ॥ १४.५०.८ ॥
ଏଠାରେ ବିଷୟ, ବିଷୟିତ୍ୱ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧ କୁହାଯାଉଛି; ପୁରୁଷ ସର୍ବଦା ବିଷୟୀ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
14.50.9
व्याख्यातं पूर्वकल्पेनि मशकोदुम्बरं यथा ।
भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्वमचेतनम्।
यस्त्वेवं तं विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते ॥ १४.५०.९ ॥
ପୂର୍ବକଳ୍ପରେ ଏହା ମଶା ଓ ଡୁମୁରର ଉଦାହରଣରେ ବୁଝାଯାଇଥିଲା; ଭୋଗ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବଦା ଅଚେତନ ହୋଇ ଜାଣେ ନାହିଁ; ଯେ ଏହାକୁ ଏପରି ଜାଣେ ସେ ଭୋକ୍ତା, ଏବଂ ସେହି ଭୋଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ।
14.50.10
अनित्यं द्वन्द्वसंयुक्तं सत्वमाहुर्मनीषिणः ।
निर्द्वन्द्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ॥ १४.५०.१० ॥
ମନୀଷୀମାନେ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନିତ୍ୟ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁକ୍ତ କହନ୍ତି; କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ, ନିଷ୍କଳ, ନିତ୍ୟ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ସ୍ୱଭାବ।
14.50.11
समः संज्ञानुगश्चैव स सर्वत्र व्यवस्थितः ।
न सज्जते सदा सत्वमापः पुष्करपर्णवत् ॥ १४.५०.११ ॥
ସେ ସମ, ସଂଜ୍ଞାର ଅନୁଗାମୀ ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ସ୍ଥିତ; ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଜଳ ଲାଗେ ନାହିଁ ପରି ସତ୍ତ୍ୱ କେବେ ଲାଗେ ନାହିଁ।
14.50.12
सर्वैरपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यते ।
जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः ॥ १४.५०.१२ ॥
ବିଦ୍ୱାନ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସହିତ ମିଶିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଥିବା ଚଞ୍ଚଳ ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି।
14.50.13
एवमेवाप्यसंयुक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः ।
द्रव्यमात्रमभूत्सत्वं पुरुषस्येति निश्चयः ॥ १४.५०.१३ ॥
ସେହିପରି ଅସଂଯୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ଏଥିରେ ସଂଶୟ ନାହିଁ। ପୁରୁଷର ସତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ଦ୍ରବ୍ୟମାତ୍ର ହୋଇଛି, ଏହା ନିଶ୍ଚୟ।
14.50.14
यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा ।
यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छति।
तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमर्षयः ॥ १४.५०.१४ ॥
ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା ଏବଂ ଏ ଦୁହିଁଙ୍କ ସଂଯୋଗ ଯେପରି, ସେପରି। ଯେପରି କେହି ଦୀପ ଧରି ଅନ୍ଧକାରରେ ଯାଏ, ସେପରି ପରମ ଋଷିମାନେ ସତ୍ତ୍ୱଦୀପରେ ଯାଆନ୍ତି।
14.50.15
यावद्द्रव्यं गुणस्तावत्प्रदीपः सम्प्रकाशते ।
क्षीणे द्रव्ये गुणे ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति ॥ १४.५०.१५ ॥
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଗୁଣ ଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ ଆଲୋକ ଦିଏ। ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଗୁଣ କ୍ଷୟ ହେଲେ ଜ୍ୟୋତି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ।
14.50.16
व्यक्तः सत्वगुणस्त्वेवं पुरुषो द्रव्यमुच्यते ।
एतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः ॥ १४.५०.१६ ॥
ବ୍ୟକ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ହିଁ ଏପରି ଭାବେ ପୁରୁଷ ଦ୍ରବ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ବିପ୍ରଗଣ, ଏହା ଜାଣନ୍ତୁ; ଏଠାରେ ପୁଣି ତୁମକୁ କହୁଛି।
14.50.17
सहस्रेणापि दुर्मेधा न बुद्धिमधिगच्छति ।
चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखमेधते ॥ १४.५०.१७ ॥
ହଜାରେ ଥର ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧି ପାଏ ନାହିଁ; ଚତୁର୍ଥାଂଶରେ ହିଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସୁଖରେ ବଢ଼େ।
14.50.18
एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतः ।
उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ १४.५०.१८ ॥
ଏପରି ଭାବେ ଧର୍ମର ସାଧନ ଉପାୟରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଉପାୟ ଜାଣୁଥିବା ମେଧାବୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖ ପାଏ।
14.50.19
यथाऽध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मनुजः क्वचित् ।
क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तराऽपि च ॥ १४.५०.१९ ॥
ଯେପରି କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ପଥସମ୍ବଳ ବିନା କେଉଁଠାକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ଚାଲେ ଏବଂ ପଥ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ବିନଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ।
14.50.20
तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा ।
पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम् ॥ १४.५०.२० ॥
ସେହିପରି କର୍ମରେ ଫଳ ହେବ କି ନାହିଁ ତାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ; ମନୁଷ୍ୟର ଆତ୍ମକଲ୍ୟାଣ ଶୁଭାଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ସୂଚିତ ହୁଏ।
14.50.21
यथा च दीर्घमध्वानं पद्म्यामेव प्रपद्यते ।
अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः ॥ १४.५०.२१ ॥
ଏବଂ ଯେପରି କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ଲମ୍ବା, ପୂର୍ବରୁ କେବେ ନ ଦେଖିଥିବା ରାସ୍ତାରେ ପାଦରେ ହିଁ ହଠାତ୍ ଚାଲିଯାଏ, ସେହିପରି ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶନରହିତ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ କରେ।
14.50.22
तमेव च यथाऽध्वानं रथेनेहाशुगामिना ।
गच्छत्यश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः ॥ १४.५०.२२ ॥
ସେହି ରାସ୍ତାକୁ ଯେପରି ମଣିଷ ଏଠାରେ ଶୀଘ୍ରଗାମୀ ଘୋଡ଼ା ଯୋଡ଼ା ରଥରେ ଯାଏ, ସେହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ଗତି ହୁଏ।
14.50.23
ऊर्ध्वं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूतलम् ।
रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानमचेतनम् ॥ १४.५०.२३ ॥
ପର୍ବତ ଉପରକୁ ଚଢ଼ି ତଳ ଭୂମି ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ରଥୀ କଷ୍ଟ ପାଉଥିବା ଓ ଅଚେତନ ଥିବାର ରଥ ଉପରୁ ହିଁ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
14.50.24
यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति ।
क्षीणे रथपदे विद्वान्रथमुत्सृज्य गच्छति ॥ १४.५०.२४ ॥
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଥପଥ ଅଛି ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ରଥରେ ଯାଏ; କିନ୍ତୁ ରଥପଥ ସରିଗଲେ ବିଦ୍ବାନ ରଥ ଛାଡ଼ି ଆଗକୁ ଯାଏ।
14.50.25
एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित् ।
परिज्ञाय गुणज्ञश्च उत्तरादुत्तरोत्तरम् ॥ १४.५०.२५ ॥
ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତତ୍ତ୍ୱଯୋଗର ବିଧି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଗୁଣସମୂହ ଭଲ ଭାବେ ବୁଝି, ଏକରୁ ଉଚ୍ଚତର ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ।
14.50.26
यथाऽर्णवं महाघोरमप्लवः सम्प्रगाहते ।
बाहुभ्यामेव सम्मोहाद्वधं वाञ्छत्यसंशयम् ॥ १४.५०.२६ ॥
ଡଙ୍ଗା ନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମୋହବଶତଃ ଅତି ଭୟଙ୍କର ସମୁଦ୍ରରେ କେବଳ ବାହୁ ବଳରେ ପଶିଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ହିଁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
14.50.27
नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञः स्वरित्रया ।
अश्रान्तः सलिलं गहाच्छीध्रं संतरते ह्रदम् ॥ १४.५०.२७ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ବିଭାଗ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଭଲ ହାଲିଥିବା ଡଙ୍ଗାରେ କ୍ଳାନ୍ତି ବିନା ଗଭୀର ଜଳ ଶୀଘ୍ର ପାର କରେ, ସେହିପରି ସେ ଏହି ହ୍ରଦ ପାର କରେ।
14.50.28
तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममः ।
व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथपदातिनोः ॥ १४.५०.२८ ॥
ପାର ହୋଇ, ଡଙ୍ଗା ଛାଡ଼ି, ମମତାରହିତ ହୋଇ ବ୍ୟକ୍ତି ପରପାରକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ ରଥୀ ଓ ପଦାତିକ ବିଷୟରେ ଯେପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
14.50.29
स्नेहात्सम्मोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा ।
ममत्वेनाभिभूतः संस्तत्रैव परिवर्तते ॥ १४.५०.२९ ॥
ସ୍ନେହ ଯୋଗୁଁ ମୋହରେ ପଡ଼ିଥିବା, ଡଙ୍ଗାରେ ଥିବା ନାବିକ ପରି, ମମତାରେ ଆବୃତ ସେ ସେଠାରେ ହିଁ ଘୂରୁଥାଏ।
14.50.30
नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम् ।
तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते ॥ १४.५०.३० ॥
ଡଙ୍ଗାରେ ଚଢ଼ି ସ୍ଥଳରେ ବୁଲିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ସେହିପରି ରଥରେ ଚଢ଼ି ଜଳରେ ଚାଲିବା ବିହିତ ନୁହେଁ।
14.50.31
एवं कर्म कृतं वित्त विषयस्थं पृथक्पृथक् ।
यथा कर्म कृतं लोके तथा तदुपपद्यते ॥ १४.५०.३१ ॥
ଏହିପରି କୃତ କର୍ମକୁ ବିଷୟରେ ସ୍ଥିତ ବୋଲି ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଜାଣ। ଜଗତରେ ଯେପରି କର୍ମ କରାଯାଏ, ସେହିପରି ତାହାର ଫଳ ମିଳେ।
14.50.32
यन्नैव गन्धि नो रस्यं न रूपस्पर्सशब्दवत् ।
मन्यते न मनो बुद्ध्या तत्प्रधानं प्रचक्षते ॥ १४.५०.३२ ॥
ଯାହା ଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ରସଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ରୂପ-ସ୍ପର୍ଶ-ଶବ୍ଦଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ମନ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯାହାକୁ ମାନେ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ହିଁ ପ୍ରଧାନ କୁହାଯାଏ।
14.50.33
तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान् ।
महप्रधानभूतस्य गुणोऽहङ्कार एव च ॥ १४.५०.३३ ॥
ସେଠାରେ ପ୍ରଧାନ ଅବ୍ୟକ୍ତ। ଅବ୍ୟକ୍ତର ଗୁଣ ମହାନ୍। ମହାପ୍ରଧାନଭୂତର ଗୁଣ ଅହଙ୍କାର ହିଁ।
14.50.34
अहङ्कारात्तु सम्भूतो महाभूतकृतो गुणः ।
पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाःस्मृताः ॥ १४.५०.३४ ॥
ଅହଙ୍କାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଗୁଣ ମହାଭୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ। ଭୂତମାନଙ୍କର ବିଷୟ ଓ ଗୁଣ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।
14.50.35
बीजधर्मं यथाऽव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम् ।
बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम् ॥ १४.५०.३५ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତ ଯେପରି ବୀଜଧର୍ମୀ, ସେହିପରି ତାହା ପ୍ରସବସ୍ୱଭାବୀ ମଧ୍ୟ। ବୀଜଧର୍ମୀ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା; ପ୍ରସବ ମଧ୍ୟ ସେହି—ଏପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
14.50.36
बीजधर्मात्साहङ्कारात्प्रसवश्च पुनःपुनः ।
बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै ॥ १४.५०.३६ ॥
ବୀଜଧର୍ମରୁ ଓ ଅହଙ୍କାର ସହିତ ପ୍ରସବ ବାରମ୍ବାର ହୁଏ। ବୀଜ ଓ ପ୍ରସବସ୍ୱଭାବୀ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଏହି।
14.50.37
बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च प्रकुर्वते ।
विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्त विशेषणम् ॥ १४.५०.३७ ॥
ବୀଜଧର୍ମୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେମାନେ ଉତ୍ପତ୍ତିମଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ପଞ୍ଚମହାଭୂତଙ୍କର ବିଶେଷତ୍ୱ ଅଛି; ସେମାନଙ୍କର ବିଶିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ ଜାଣ।
14.50.38
तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते ।
त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणाः ॥ १४.५०.३८ ॥
ସେଥିମଧ୍ୟରେ ଆକାଶର ଏକ ଗୁଣ; ବାୟୁର ଦୁଇ ଗୁଣ କୁହାଯାଏ। ଜ୍ୟୋତିର ତିନି ଗୁଣ କୁହନ୍ତି; ଜଳର ମଧ୍ୟ ଚାରି ଗୁଣ।
14.50.39
पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया चरस्थावरसङ्कुला ।
सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शिनी ॥ १४.५०.३९ ॥
ପୃଥିବୀ ପାଞ୍ଚ ଗୁଣବିଶିଷ୍ଟ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଚର-ଅଚରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ସର୍ବଭୂତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ରୀ ଦେବୀ; ଶୁଭାଶୁଭ ଦେଖାଉଥିବା।
14.50.40
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते पञ्चगुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः ॥ १४.५०.४० ॥
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗନ୍ଧ — ଏଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀର ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଗଣ।
14.50.41
पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.४१ ॥
ପାର୍ଥିବ ଗନ୍ଧ ସର୍ବଦା ରହେ; ଗନ୍ଧ ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ସ୍ମୃତ। ସେହି ଗନ୍ଧର ଅନେକ ଗୁଣ ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି।
14.50.42
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथा ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च ॥ १४.५०.४२ ॥
ଇଷ୍ଟ ଓ ଅନିଷ୍ଟ ଗନ୍ଧ, ମଧୁର, ଅମ୍ଳ ଓ କଟୁ; ନିର୍ହାରୀ, ସଂହତ, ସ୍ନିଗ୍ଧ, ରୂକ୍ଷ ଓ ବିଶଦ।
14.50.43
एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं द्रवश्चापां गुणाः स्मृताः ॥ १४.५०.४३ ॥
ଏହିପରି ପାର୍ଥିବ ଗନ୍ଧ ଦଶ ପ୍ରକାରର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ଦ୍ରବତ୍ୱ ଜଳର ଗୁଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
14.50.44
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः ।
मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा ॥ १४.५०.४४ ॥
ବର୍ତ୍ତମାନ ରସଜ୍ଞାନ କହିବି। ରସ ବହୁବିଧ ବୋଲି ସ୍ମୃତ: ମଧୁର, ଅମ୍ଳ, କଟୁ, ତିକ୍ତ, କଷାୟ ଓ ଲବଣ।
14.50.45
एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ १४.५०.४५ ॥
ଏହିପରି ଛଅ ପ୍ରକାରେ ବିସ୍ତୃତ ରସ ଜଳମୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ ତ୍ରିଗୁଣ ବିଶିଷ୍ଟ ତେଜକୁ ଜ୍ୟୋତି କୁହାଯାଏ।
14.50.46
ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम् ।
शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा ॥ १४.५०.४६ ॥
ଜ୍ୟୋତିର ଗୁଣ ରୂପ; ରୂପ ବହୁବିଧ ବୋଲି ସ୍ମୃତ: ଶୁକ୍ଳ, କୃଷ୍ଣ, ରକ୍ତ, ନୀଳ ଓ ପୀତାରୁଣ।
14.50.47
ह्रस्वं दीर्घं कृशं स्थूलं चतुरश्राणुवृत्तकम् ।
एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते ॥ १४.५०.४७ ॥
ଛୋଟ, ଲମ୍ବ, ପତଳା, ମୋଟ, ଚତୁରସ୍ର ଓ ଛୋଟ ବୃତ୍ତ — ଏହିପରି ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାରରେ ବିସ୍ତୃତ ତେଜର ରୂପ କୁହାଯାଏ।
14.50.48
विज्ञेयं ब्राह्मणैर्वृद्धैर्धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः ।
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते ॥ १४.५०.४८ ॥
ଏହାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୃଦ୍ଧ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀମାନେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଜ୍ଞେୟ; ବାୟୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବିଶିଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
14.50.49
वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्सश्च बहुधा स्मृतः ।
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ॥ १४.५०.४९ ॥
ବାୟୁର ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ; ସ୍ପର୍ଶ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ବୋଲି କୁହାଯାଏ: ଉଷ୍ଣ, ଶୀତଳ, ସୁଖଦ, ଦୁଃଖଦ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ବିଶଦ।
14.50.50
कठिनश्चिक्वणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः ।
एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते ॥ १४.५०.५० ॥
କଠିନ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଚିକ୍କଣ, ପିଚ୍ଛିଳ, ଦାରୁଣ, ମୃଦୁ; ଏହିପରି ବାୟବ୍ୟ ଗୁଣ ଦ୍ବାଦଶ ବିସ୍ତାରର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
14.50.51
विधिवद्ब्राह्मणैः सिद्धैर्मन्त्रज्ञैस्तत्त्वदार्शिभिः ॥ १४.५०.५१ ॥
ବିଧି ଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।
14.50.52
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृतः ।
तस्य शब्दस्यि वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.५२ ॥
ସେଠାରେ ଆକାଶର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ଶବ୍ଦ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ସେହି ଶବ୍ଦର ବହୁ ଗୁଣ ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି।
14.50.53
षड्जर्षभः सगान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा ।
अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा।
इष्टश्चानिष्टशब्दश्च संहतः प्रतिभानवान् ॥ १४.५०.५३ ॥
ଷଡ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର ସହିତ, ମଧ୍ୟମ, ପଞ୍ଚମ; ଏହା ପରେ ନିଷାଦ ଓ ଧୈବତ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଇଷ୍ଟ ଓ ଅନିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ, ସଂଯୁକ୍ତ ଓ ପ୍ରତିଭାବାନ।
14.50.54
एवं बहुविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भवः ।
आकाशमुत्तमं भूतमहङ्कारस्ततः परः ॥ १४.५०.५४ ॥
ଏହିପରି ଆକାଶରୁ ଜାତ ଶବ୍ଦ ବହୁ ପ୍ରକାରର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଆକାଶ ଉତ୍ତମ ଭୂତ; ତା'ପରେ ଅହଙ୍କାର।
14.50.55
अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा ततः परः ।
तस्मात्तु परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ॥ १४.५०.५५ ॥
ଅହଙ୍କାରଠାରୁ ପର ବୁଦ୍ଧି; ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ପର ଆତ୍ମା। ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପର ପରମ ଅବ୍ୟକ୍ତ; ଅବ୍ୟକ୍ତଠାରୁ ପର ପୁରୁଷ।
14.50.56
परावरज्ञो भूतानां विधिज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा यं प्राप्यानन्त्यमश्नुते ॥ १४.५०.५६ ॥
ଭୂତମାନଙ୍କର ପରାବର ଜାଣିଥିବା, ସର୍ବକର୍ମର ବିଧି ଜାଣିଥିବା, ସର୍ବଭୂତର ଆତ୍ମାର ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ହୋଇଥିବା — ଯାହାକୁ ପାଇ ମନୁଷ୍ୟ ଅନନ୍ତତା ଲାଭ କରେ।