ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 14.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.50.1
हन्त वः सम्प्रक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः ।
गुरुणा शिष्यमासाद्य यदुक्तं तन्निबोधत ॥ १४.५०.१ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸਤਪੁਰਖੋ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੈਥੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਝੋ।
14.50.2
समस्तमिह तच्छ्रुत्वा सम्यगेवावधार्यताम् ।
अहिंसा सर्वभूतानामेतत्कृत्यतमं मतम् ॥ १४.५०.२ ॥
ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰੋ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਰਤੱਵ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
14.50.3
एतत्पदमनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम् ।
ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः।
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १४.५०.३ ॥
ਇਹ ਅਡੋਲ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਪਦ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.50.4
हिंसापराश्च ये केचिद्ये च नास्तिकवृत्तयः ।
लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः ॥ १४.५०.४ ॥
ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਨਾਸਤਿਕ ਆਚਰਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
14.50.5
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः ।
तेऽस्मिन्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः ॥ १४.५०.५ ॥
ਜੋ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਰਮ ਆਲਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
14.50.6
कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्धधाना विपश्चितः ।
अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः ॥ १४.५०.६ ॥
ਪਰ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧੀਰ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹਨ।
14.50.7
अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा ।
संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः ॥ १४.५०.७ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਤੇ ਵਿਯੋਗ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਹੇ ਸਤਪੁਰਸ਼ੋ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਝੋ।
14.50.8
विषयो विषयित्वं च सम्बन्धोऽयमिहोच्यते ।
विषयी पुरुषो नित्यं सत्वं च विषयः स्मृतः ॥ १४.५०.८ ॥
ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਵਿਸ਼ਈਪਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁਰਸ਼ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਵਿਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
14.50.9
व्याख्यातं पूर्वकल्पेनि मशकोदुम्बरं यथा ।
भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्वमचेतनम्।
यस्त्वेवं तं विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते ॥ १४.५०.९ ॥
ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੱਛਰ ਅਤੇ ਗੂਲਰ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸੱਤਵ ਸਦਾ ਅਚੇਤਨ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਭੋਗਤਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹੀ ਭੋਗ ਵੀ।
14.50.10
अनित्यं द्वन्द्वसंयुक्तं सत्वमाहुर्मनीषिणः ।
निर्द्वन्द्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ॥ १४.५०.१० ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸੱਤਵ ਨੂੰ ਅਨਿੱਤ ਤੇ ਦੁੰਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦੁੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਸ਼ਕਲ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਹੈ।
14.50.11
समः संज्ञानुगश्चैव स सर्वत्र व्यवस्थितः ।
न सज्जते सदा सत्वमापः पुष्करपर्णवत् ॥ १४.५०.११ ॥
ਉਹ ਸਮ-ਚਿੱਤ, ਸੰਜਞਾ ਦਾ ਅਨੁਗਾਮੀ ਅਤੇ ਸਰਵਤ੍ਰ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਜਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਚਿਪਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਸੱਤਵ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚਿਪਕਦਾ।
14.50.12
सर्वैरपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यते ।
जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः ॥ १४.५०.१२ ॥
ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਲਿੱਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਚੰਚਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ।
14.50.13
एवमेवाप्यसंयुक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः ।
द्रव्यमात्रमभूत्सत्वं पुरुषस्येति निश्चयः ॥ १४.५०.१३ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਸੱਤਵ ਕੇਵਲ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੈ।
14.50.14
यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा ।
यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छति।
तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमर्षयः ॥ १४.५०.१४ ॥
ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੀਵਾ ਲੈ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ ਸੱਤਵ-ਦੀਪ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
14.50.15
यावद्द्रव्यं गुणस्तावत्प्रदीपः सम्प्रकाशते ।
क्षीणे द्रव्ये गुणे ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति ॥ १४.५०.१५ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਦੀਵਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਗੁਣ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਜੋਤ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
14.50.16
व्यक्तः सत्वगुणस्त्वेवं पुरुषो द्रव्यमुच्यते ।
एतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः ॥ १४.५०.१६ ॥
ਪ੍ਰਗਟ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਹ ਜਾਣੋ; ਲਓ, ਫਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
14.50.17
सहस्रेणापि दुर्मेधा न बुद्धिमधिगच्छति ।
चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखमेधते ॥ १४.५०.१७ ॥
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਦੁਰਬੁੱਧੀ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ।
14.50.18
एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतः ।
उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ १४.५०.१८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਧਨ ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਪਾਯ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮੇਧਾਵੀ ਅਤਿਅੰਤ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
14.50.19
यथाऽध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मनुजः क्वचित् ।
क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तराऽपि च ॥ १४.५०.१९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਰਾਹ ਦੇ ਭੋਜਨ ਬਿਨਾਂ ਕਿਤੇ ਤੁਰ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
14.50.20
तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा ।
पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम् ॥ १४.५०.२० ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਪਣਾ ਭਲਾ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਦਾ ਹੈ।
14.50.21
यथा च दीर्घमध्वानं पद्म्यामेव प्रपद्यते ।
अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः ॥ १४.५०.२१ ॥
ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਲੰਮੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਅਚਾਨਕ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੱਤ-ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
14.50.22
तमेव च यथाऽध्वानं रथेनेहाशुगामिना ।
गच्छत्यश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः ॥ १४.५०.२२ ॥
ਉਸੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਥ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
14.50.23
ऊर्ध्वं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूतलम् ।
रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानमचेतनम् ॥ १४.५०.२३ ॥
ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਰਥੀ ਨੂੰ ਜੋ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੈ, ਰਥ ਤੋਂ ਹੀ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14.50.24
यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति ।
क्षीणे रथपदे विद्वान्रथमुत्सृज्य गच्छति ॥ १४.५०.२४ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਰਥ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਰਥ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਥ-ਪੱਥ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.50.25
एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित् ।
परिज्ञाय गुणज्ञश्च उत्तरादुत्तरोत्तरम् ॥ १४.५०.२५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਤੱਤਵ-ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਸਮਝ ਕੇ, ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.50.26
यथाऽर्णवं महाघोरमप्लवः सम्प्रगाहते ।
बाहुभ्यामेव सम्मोहाद्वधं वाञ्छत्यसंशयम् ॥ १४.५०.२६ ॥
ਬੇੜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਤਰੇ, ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਉਹ ਮੌਤ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.50.27
नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञः स्वरित्रया ।
अश्रान्तः सलिलं गहाच्छीध्रं संतरते ह्रदम् ॥ १४.५०.२७ ॥
ਸਿਆਣਾ, ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਚੱਪੂ ਵਾਲੀ ਬੇੜੀ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਥੱਕੇ ਡੂੰਘਾ ਪਾਣੀ ਛੇਤੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਇਹ ਝੀਲ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
14.50.28
तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममः ।
व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथपदातिनोः ॥ १४.५०.२८ ॥
ਪਾਰ ਉੱਤਰ ਕੇ, ਬੇੜੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਮਤਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਲੇ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਜਾਵੇ; ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਰਥੀ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
14.50.29
स्नेहात्सम्मोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा ।
ममत्वेनाभिभूतः संस्तत्रैव परिवर्तते ॥ १४.५०.२९ ॥
ਸਨੇਹ ਕਾਰਨ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੇੜੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਮਲਾਹ ਵਾਂਗ, ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
14.50.30
नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम् ।
तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते ॥ १४.५०.३० ॥
ਬੇੜੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣਾ ਵਿਧਾਨਿਤ ਨਹੀਂ।
14.50.31
एवं कर्म कृतं वित्त विषयस्थं पृथक्पृथक् ।
यथा कर्म कृतं लोके तथा तदुपपद्यते ॥ १४.५०.३१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਰਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਜਾਣੋ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
14.50.32
यन्नैव गन्धि नो रस्यं न रूपस्पर्सशब्दवत् ।
मन्यते न मनो बुद्ध्या तत्प्रधानं प्रचक्षते ॥ १४.५०.३२ ॥
ਜੋ ਗੰਧ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਰਸ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਰੂਪ-ਸਪਰਸ਼-ਸ਼ਬਦ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜਿਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
14.50.33
तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान् ।
महप्रधानभूतस्य गुणोऽहङ्कार एव च ॥ १४.५०.३३ ॥
ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ। ਅਵਿਅਕਤ ਦਾ ਗੁਣ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਮਹਾਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤ ਦਾ ਗੁਣ ਅਹੰਕਾਰ ਹੀ ਹੈ।
14.50.34
अहङ्कारात्तु सम्भूतो महाभूतकृतो गुणः ।
पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाःस्मृताः ॥ १४.५०.३४ ॥
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਗੁਣ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਗੁਣ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
14.50.35
बीजधर्मं यथाऽव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम् ।
बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम् ॥ १४.५०.३५ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ-ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਸਵ-ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ। ਬੀਜ-ਧਰਮੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ; ਪ੍ਰਸਵ ਵੀ ਉਹੀ—ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
14.50.36
बीजधर्मात्साहङ्कारात्प्रसवश्च पुनःपुनः ।
बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै ॥ १४.५०.३६ ॥
ਬੀਜ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਸਵ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਵ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਹੀ ਉਹ ਹਨ।
14.50.37
बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च प्रकुर्वते ।
विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्त विशेषणम् ॥ १४.५०.३७ ॥
ਬੀਜਧਰਮੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਉਤਪਤੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਜਾਣੋ।
14.50.38
तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते ।
त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणाः ॥ १४.५०.३८ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਗੁਣ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਦੇ ਦੋ ਗੁਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਲ ਦੇ ਵੀ ਚਾਰ ਗੁਣ ਹਨ।
14.50.39
पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया चरस्थावरसङ्कुला ।
सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शिनी ॥ १४.५०.३९ ॥
ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚਰ-ਅਚਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ। ਸਰਬ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਰਚਣ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ; ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ।
14.50.40
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते पञ्चगुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः ॥ १४.५०.४० ॥
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਗੰਧ — ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਦਵਿਜ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ।
14.50.41
पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.४१ ॥
ਪਾਰਥਿਵ ਗੰਧ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਗੰਧ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਗੰਧ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।
14.50.42
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथा ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च ॥ १४.५०.४२ ॥
ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਟ ਗੰਧ, ਮਿੱਠੀ, ਖੱਟੀ ਅਤੇ ਕੌੜੀ; ਨਿਰਹਾਰੀ, ਸੰਹਤ, ਸਨਿਗਧ, ਰੂਖੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਦ ਵੀ।
14.50.43
एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं द्रवश्चापां गुणाः स्मृताः ॥ १४.५०.४३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰਥਿਵ ਗੰਧ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ ਅਤੇ ਤਰਲਤਾ ਜਲ ਦੇ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
14.50.44
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः ।
मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा ॥ १४.५०.४४ ॥
ਹੁਣ ਰਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਰਸ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ, ਤਿੱਖਾ, ਕੌੜਾ, ਕਸੈਲਾ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਵੀ।
14.50.45
एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ १४.५०.४५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਰਸ ਜਲਮਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਜੋਤਿ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.50.46
ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम् ।
शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा ॥ १४.५०.४६ ॥
ਜੋਤਿ ਦਾ ਗੁਣ ਰੂਪ ਹੈ; ਰੂਪ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਚਿੱਟਾ, ਕਾਲਾ, ਲਾਲ, ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਪੀਲਾ-ਲਾਲ ਵੀ।
14.50.47
ह्रस्वं दीर्घं कृशं स्थूलं चतुरश्राणुवृत्तकम् ।
एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते ॥ १४.५०.४७ ॥
ਛੋਟਾ, ਲੰਮਾ, ਪਤਲਾ, ਮੋਟਾ, ਚੌਰਸ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਗੋਲ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਤੇਜ ਦਾ ਰੂਪ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.50.48
विज्ञेयं ब्राह्मणैर्वृद्धैर्धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः ।
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते ॥ १४.५०.४८ ॥
ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹਨ; ਵਾਯੂ ਦੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
14.50.49
वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्सश्च बहुधा स्मृतः ।
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ॥ १४.५०.४९ ॥
ਹਵਾ ਦਾ ਗੁਣ ਵੀ ਛੋਹ ਹੈ; ਛੋਹ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ: ਗਰਮ, ਠੰਡੀ, ਸੁਖਦਾਈ, ਦੁਖਦਾਈ, ਚਿਕਨੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖੀ।
14.50.50
कठिनश्चिक्वणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः ।
एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते ॥ १४.५०.५० ॥
ਕਠੋਰ, ਚੁਭਵਾਂ, ਚਿਕਨਾ, ਤਿਲਕਵਾਂ, ਭਿਆਨਕ, ਕੋਮਲ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯੂ ਦਾ ਗੁਣ ਬਾਰਾਂ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.50.51
विधिवद्ब्राह्मणैः सिद्धैर्मन्त्रज्ञैस्तत्त्वदार्शिभिः ॥ १४.५०.५१ ॥
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਸਿੱਧਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਤੱਤ-ਦਰਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ।
14.50.52
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृतः ।
तस्य शब्दस्यि वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.५२ ॥
ਉੱਥੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਗੁਣ ਸ਼ਬਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਗੁਣ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।
14.50.53
षड्जर्षभः सगान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा ।
अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा।
इष्टश्चानिष्टशब्दश्च संहतः प्रतिभानवान् ॥ १४.५०.५३ ॥
ਸ਼ਡਜ, ਰਿਸ਼ਭ, ਗੰਧਾਰ ਸਮੇਤ, ਮੱਧਮ, ਪੰਚਮ; ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਵੀ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦ, ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ।
14.50.54
एवं बहुविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भवः ।
आकाशमुत्तमं भूतमहङ्कारस्ततः परः ॥ १४.५०.५४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸ਼ਬਦ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਉੱਤਮ ਭੂਤ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਹੰਕਾਰ।
14.50.55
अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा ततः परः ।
तस्मात्तु परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ॥ १४.५०.५५ ॥
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਪਰਮ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪੁਰਖ ਹੈ।
14.50.56
परावरज्ञो भूतानां विधिज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा यं प्राप्यानन्त्यमश्नुते ॥ १४.५०.५६ ॥
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਰ-ਅਪਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਵੀ ਆਤਮਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ — ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਨੰਤਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।