マハーバーラタ · 章 14.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.50.1
हन्त वः सम्प्रक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः ।
गुरुणा शिष्यमासाद्य यदुक्तं तन्निबोधत ॥ १४.५०.१ ॥
今、あなたがたが私に尋ねていることを詳しく説明しよう、善人の中の最良の者たちよ。師が弟子のもとに来て語ったことを理解せよ。
14.50.2
समस्तमिह तच्छ्रुत्वा सम्यगेवावधार्यताम् ।
अहिंसा सर्वभूतानामेतत्कृत्यतमं मतम् ॥ १४.५०.२ ॥
ここですべてを聞いて、よく心に留めよ。すべての生き物に対する不殺生こそ、最も重要な義務と考えられている。
14.50.3
एतत्पदमनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम् ।
ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः।
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १४.५०.३ ॥
この境地は動揺がなく、最上であり、法を特徴とする。確かに見る長老たちは知識を至福と呼ぶ。ゆえに清浄な知識によって人はすべての罪から解放される。
14.50.4
हिंसापराश्च ये केचिद्ये च नास्तिकवृत्तयः ।
लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः ॥ १४.५०.४ ॥
暴力に専念する者、無神論的な行いをする者、貪りと迷いに満ちた者は、必ず地獄へ行く。
14.50.5
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः ।
तेऽस्मिन्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः ॥ १४.५०.५ ॥
果報への欲望に結ばれた行為を怠りなく行う者は、この世で喜び、幾度も生まれ変わる。
14.50.6
कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्धधाना विपश्चितः ।
अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः ॥ १४.५०.६ ॥
しかし信仰をもち、賢明で、果報を求めず瑜伽に結ばれて行為する者たちは、堅固であり、正しく見る。
14.50.7
अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा ।
संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः ॥ १४.५०.७ ॥
今、サットヴァと場を知る者が結びつき離れる有様を説こう。善き人々よ、それを理解せよ。
14.50.8
विषयो विषयित्वं च सम्बन्धोऽयमिहोच्यते ।
विषयी पुरुषो नित्यं सत्वं च विषयः स्मृतः ॥ १४.५०.८ ॥
ここでは対象と対象であること、そしてその関係が語られる。人は常に知覚する者であり、サットヴァは対象とされる。
14.50.9
व्याख्यातं पूर्वकल्पेनि मशकोदुम्बरं यथा ।
भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्वमचेतनम्।
यस्त्वेवं तं विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते ॥ १४.५०.९ ॥
前のカルパでは蚊と無花果の譬えでこれが説かれた。サットヴァは享受されても常に無意識で知らない。しかしこれをこのように知る者こそ享受者であり、また享受される者でもある。
14.50.10
अनित्यं द्वन्द्वसंयुक्तं सत्वमाहुर्मनीषिणः ।
निर्द्वन्द्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ॥ १४.५०.१० ॥
賢者たちはサットヴァは無常で、対立の対に結びついていると言う。場を知る者は対立を離れ、分かれず、永遠で、グナを超えた本性である。
14.50.11
समः संज्ञानुगश्चैव स सर्वत्र व्यवस्थितः ।
न सज्जते सदा सत्वमापः पुष्करपर्णवत् ॥ १४.५०.११ ॥
彼は平等で、認識に従い、あらゆる所に住む。サットヴァは決して執着せず、蓮の葉に水がつかないように。
14.50.12
सर्वैरपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यते ।
जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः ॥ १४.५०.१२ ॥
賢者はすべてのグナと交わっても汚れない。蓮の葉の上で揺れる水滴のように。
14.50.13
एवमेवाप्यसंयुक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः ।
द्रव्यमात्रमभूत्सत्वं पुरुषस्येति निश्चयः ॥ १४.५०.१३ ॥
同様に、執着のない人もそうなる。疑いはない。人の本質は単なる物質となった、これが確定である。
14.50.14
यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा ।
यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छति।
तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमर्षयः ॥ १४.५०.१४ ॥
物質と行為者、そしてその結合のように、同様である。人が灯火を持って暗闇に入るように、大聖者たちは本質の灯によって進む。
14.50.15
यावद्द्रव्यं गुणस्तावत्प्रदीपः सम्प्रकाशते ।
क्षीणे द्रव्ये गुणे ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति ॥ १४.५०.१५ ॥
物質とその性質がある限り、灯火は輝く。物質と性質が尽きると、光は消え去る。
14.50.16
व्यक्तः सत्वगुणस्त्वेवं पुरुषो द्रव्यमुच्यते ।
एतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः ॥ १४.५०.१६ ॥
顕現した本性の徳こそ、このように人は実体と呼ばれる。バラモンたちよ、これを知れ。さあ、再び汝らに語ろう。
14.50.17
सहस्रेणापि दुर्मेधा न बुद्धिमधिगच्छति ।
चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखमेधते ॥ १४.५०.१७ ॥
千度聞いても愚かな者は智慧を得ない。その四分の一によって賢者は幸福に栄える。
14.50.18
एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतः ।
उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ १४.५०.१८ ॥
このように法の成就は方便によって知られるべきである。方便を知る賢者は最上の幸福に至る。
14.50.19
यथाऽध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मनुजः क्वचित् ।
क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तराऽपि च ॥ १४.५०.१९ ॥
どこかへ道を行く人が携行食なしに出かければ、大きな苦労をして進み、道の途中で滅びることもあるように、
14.50.20
तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा ।
पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम् ॥ १४.५०.२० ॥
同様に行為においても果があるかないかを知るべきである。人自身の最高の善は、吉と凶の兆しによって示される。
14.50.21
यथा च दीर्घमध्वानं पद्म्यामेव प्रपद्यते ।
अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः ॥ १४.५०.२१ ॥
また、長く以前に見たことのない道を徒歩で突然進む人のように、真理を見る目を欠いた者もそうするのである。
14.50.22
तमेव च यथाऽध्वानं रथेनेहाशुगामिना ।
गच्छत्यश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः ॥ १४.५०.२२ ॥
同じ道を速く走る馬に引かれた戦車で行く人のように、賢者の歩みもそうである。
14.50.23
ऊर्ध्वं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूतलम् ।
रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानमचेतनम् ॥ १४.५०.२३ ॥
山に登った後は、大地を見下ろしてはならない。車上から、苦しみ意識を失った御者を見るべきである。
14.50.24
यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति ।
क्षीणे रथपदे विद्वान्रथमुत्सृज्य गच्छति ॥ १४.५०.२४ ॥
車の道がある間は車で行く。しかし車道が尽きると、賢者は車を捨てて進んでいく。
14.50.25
एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित् ।
परिज्ञाय गुणज्ञश्च उत्तरादुत्तरोत्तरम् ॥ १४.५०.२५ ॥
このように賢者は、真理のヨーガの規則を知り、諸性質を十分に理解して、一つのより高い段階から次のより高い段階へと進む。
14.50.26
यथाऽर्णवं महाघोरमप्लवः सम्प्रगाहते ।
बाहुभ्यामेव सम्मोहाद्वधं वाञ्छत्यसंशयम् ॥ १४.५०.२६ ॥
舟もなく、迷いからただ両腕だけで恐ろしい大海に飛び込む者は、疑いなく死を望んでいるのだ。
14.50.27
नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञः स्वरित्रया ।
अश्रान्तः सलिलं गहाच्छीध्रं संतरते ह्रदम् ॥ १४.५०.२७ ॥
区別を知る賢者が、良い櫂を持つ舟で疲れず深い水を速やかに渡るように、彼もこの池を渡る。
14.50.28
तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममः ।
व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथपदातिनोः ॥ १४.५०.२८ ॥
渡り終えたなら、舟を捨て、執着を離れて、彼岸へ行くべきである。前の教えで戦車兵と歩兵について説明したとおりに。
14.50.29
स्नेहात्सम्मोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा ।
ममत्वेनाभिभूतः संस्तत्रैव परिवर्तते ॥ १४.५०.२९ ॥
愛着から迷いに陥り、舟の中の船頭のように、「わがもの」という執着に圧倒され、まさにそこで回り続ける。
14.50.30
नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम् ।
तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते ॥ १४.५०.३० ॥
舟に乗ってから陸を歩き回ることはできない。同様に、戦車に乗った者が水中を進むことは定められていない。
14.50.31
एवं कर्म कृतं वित्त विषयस्थं पृथक्पृथक् ।
यथा कर्म कृतं लोके तथा तदुपपद्यते ॥ १४.५०.३१ ॥
このように、なされた行為は、対象の中に在って、それぞれ別々であると知れ。世において行為がなされるように、それは成就するのである。
14.50.32
यन्नैव गन्धि नो रस्यं न रूपस्पर्सशब्दवत् ।
मन्यते न मनो बुद्ध्या तत्प्रधानं प्रचक्षते ॥ १४.५०.३२ ॥
香もなく、味もなく、形・触・音もなく、心が知性によって考えることのないもの——それを根本原質（プラダーナ）と呼ぶ。
14.50.33
तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान् ।
महप्रधानभूतस्य गुणोऽहङ्कार एव च ॥ १४.५०.३३ ॥
ここで根本原質とは未顕現である。未顕現の属性は大（マハット）である。大根本原質たるものの属性は、まさに我慢（アハンカーラ）である。
14.50.34
अहङ्कारात्तु सम्भूतो महाभूतकृतो गुणः ।
पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाःस्मृताः ॥ १४.५०.३४ ॥
我慢から生じ、大元素によって作られた属性——生き物にとって、対象と属性はそれぞれ別個のものとして伝えられている。
14.50.35
बीजधर्मं यथाऽव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम् ।
बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम् ॥ १४.५०.३५ ॥
未顕現が種子の性質をもつように、それは生み出す性質ももつ。大我（マハーン・アートマン）は種子の性質をもち、その生起もまた同様である——と我々は聞いている。
14.50.36
बीजधर्मात्साहङ्कारात्प्रसवश्च पुनःपुनः ।
बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै ॥ १४.५०.३६ ॥
種子の性質と我慢から、生起は繰り返し起こる。種子と生起の性質をもつ五大元素、それがこれらである。
14.50.37
बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च प्रकुर्वते ।
विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्त विशेषणम् ॥ १४.५०.३७ ॥
種子の性質を持つと言われ、また生成を生み出す。五大元素にはそれぞれ特質があり、その区別の印を知れ。
14.50.38
तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते ।
त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणाः ॥ १४.५०.३८ ॥
その中で、虚空は一つの性質、風は二つの性質を持つと言われる。光は三つの性質を持つと言い、水もまた四つの性質を持つ。
14.50.39
पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया चरस्थावरसङ्कुला ।
सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शिनी ॥ १४.५०.३९ ॥
大地は五つの性質を持つと知るべきである。動くものと動かぬものに満ちる。あらゆる生命を生み出す女神であり、吉と凶を示す。
14.50.40
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते पञ्चगुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः ॥ १४.५०.४० ॥
音、触、色、味、そして第五の香――これらが地の五つの性質であると知るべきである、再生者の最上の者たちよ。
14.50.41
पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.४१ ॥
地の香りは常に存在し、香りは多様であると伝えられる。その香りの多くの性質を、詳しく語ろう。
14.50.42
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथा ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च ॥ १४.५०.४२ ॥
好ましい香りと好ましくない香り、甘・酸・辛もまた。散ずるもの、凝集したもの、滑らかなもの、乾いたもの、澄んだものもまた。
14.50.43
एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं द्रवश्चापां गुणाः स्मृताः ॥ १४.५०.४३ ॥
このように、地の香りは十種と知るべきである。音、触、形、流動性は水の性質と伝えられる。
14.50.44
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः ।
मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा ॥ १४.५०.४४ ॥
今、味の知について語ろう。味は多様に伝えられる。甘、酸、辛、苦、渋、そして塩味である。
14.50.45
एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ १४.५०.४५ ॥
このように、六種に広がる味は水から成ると伝えられる。声、触、形の三つの性質をもつ光は明と言われる。
14.50.46
ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम् ।
शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा ॥ १४.५०.४६ ॥
光の性質は色であり、色は多様とされる。白、黒、赤、青、そして黄赤である。
14.50.47
ह्रस्वं दीर्घं कृशं स्थूलं चतुरश्राणुवृत्तकम् ।
एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते ॥ १४.५०.४७ ॥
短い、長い、細い、太い、四角、小さな円——このように十二に広がる火の形が説かれる。
14.50.48
विज्ञेयं ब्राह्मणैर्वृद्धैर्धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः ।
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते ॥ १४.५०.४८ ॥
これは婆羅門、長老、法を知る者、真実を語る者によって知られるべきである。声と触は知るべきものであり、風は二つの性質をもつと言われる。
14.50.49
वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्सश्च बहुधा स्मृतः ।
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ॥ १४.५०.४९ ॥
風の性質もまた触であり、触は多様であると説かれる。熱、冷、楽、苦、滑らか、粗いなどである。
14.50.50
कठिनश्चिक्वणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः ।
एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते ॥ १४.५०.५० ॥
硬い、刺すような、滑らか、ぬめる、激しい、柔らかい。このように風の性質は十二の広がりをもつと説かれる。
14.50.51
विधिवद्ब्राह्मणैः सिद्धैर्मन्त्रज्ञैस्तत्त्वदार्शिभिः ॥ १४.५०.५१ ॥
規定どおりに、バラモンたち、成就者たち、真言に通じた者たち、真理を見る者たちによって。
14.50.52
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृतः ।
तस्य शब्दस्यि वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.५२ ॥
そこで虚空の性質はただ一つ、音であると伝えられる。その音の多くの性質を私は詳しく説こう。
14.50.53
षड्जर्षभः सगान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा ।
अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा।
इष्टश्चानिष्टशब्दश्च संहतः प्रतिभानवान् ॥ १४.५०.५३ ॥
ṣaḍja、ṛṣabha、gāndhāra、madhyama、pañcama。そしてその後にniṣādaとdhaivataも知るべきである。好ましい音と好ましくない音、結合したものや表現に富むもの。
14.50.54
एवं बहुविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भवः ।
आकाशमुत्तमं भूतमहङ्कारस्ततः परः ॥ १४.५०.५४ ॥
このように虚空から生じた音は多様に知るべきである。虚空は最高の元素であり、その次に我慢（アハンカーラ）がある。
14.50.55
अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा ततः परः ।
तस्मात्तु परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ॥ १४.५०.५५ ॥
自我意識（アハンカーラ）より高いのは知性（ブッディ）であり、知性より高いのは自己（アートマン）である。さらにそれより高いのは最高の未顕現であり、未顕現より高いのはプルシャである。
14.50.56
परावरज्ञो भूतानां विधिज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा यं प्राप्यानन्त्यमश्नुते ॥ १४.५०.५६ ॥
存在するものの上下を知り、すべての行為の規則を知り、すべての存在の自己の自己となった者——彼を得て、人は無限を獲得する。