മഹാഭാരതം · അധ്യായം 14.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.50.1
हन्त वः सम्प्रक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः ।
गुरुणा शिष्यमासाद्य यदुक्तं तन्निबोधत ॥ १४.५०.१ ॥
ഇനി നിങ്ങൾക്ക് ഞാൻ വിവരിക്കാം, സജ്ജനങ്ങളേ, നിങ്ങൾ എന്നോട് ചോദിച്ചത്. ഗുരു ശിഷ്യന്റെ അടുത്തെത്തി പറഞ്ഞത് മനസ്സിലാക്കുക.
14.50.2
समस्तमिह तच्छ्रुत्वा सम्यगेवावधार्यताम् ।
अहिंसा सर्वभूतानामेतत्कृत्यतमं मतम् ॥ १४.५०.२ ॥
ഇതെല്ലാം കേട്ട് ഇത് നന്നായി മനസ്സിൽ ഉറപ്പിക്കുക. എല്ലാ ജീവികളോടുമുള്ള അഹിംസയാണ് ഏറ്റവും പ്രധാനമായ കർത്തവ്യമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
14.50.3
एतत्पदमनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम् ।
ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः।
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १४.५०.३ ॥
ഇത് ശാന്തവും ശ്രേഷ്ഠവും ധർമ്മലക്ഷണവുമായ അവസ്ഥയാണ്. നിശ്ചിതമായി കാണുന്ന വൃദ്ധന്മാർ ജ്ഞാനത്തെ പരമശ്രേയസ്സെന്ന് പറയുന്നു. അതിനാൽ ശുദ്ധമായ ജ്ഞാനത്താൽ മനുഷ്യൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മുക്തനാകുന്നു.
14.50.4
हिंसापराश्च ये केचिद्ये च नास्तिकवृत्तयः ।
लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः ॥ १४.५०.४ ॥
ഹിംസയിൽ മുഴുകിയവരും നാസ്തിക വൃത്തിയുള്ളവരും ലോഭവും മോഹവും നിറഞ്ഞവരുമായ ആരെങ്കിലുമുണ്ടെങ്കിൽ അവർ നിശ്ചയമായും നരകത്തിൽ പോകുന്നു.
14.50.5
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः ।
तेऽस्मिन्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः ॥ १४.५०.५ ॥
ഫലേച്ഛയോടെ കർമ്മങ്ങൾ അലസതയില്ലാതെ ചെയ്യുന്നവർ ഈ ലോകത്ത് വീണ്ടും വീണ്ടും ജനിച്ച് സന്തോഷിക്കുന്നു.
14.50.6
कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्धधाना विपश्चितः ।
अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः ॥ १४.५०.६ ॥
എന്നാൽ ശ്രദ്ധയോടെ, വിവേകികളായി, ഫലേച്ഛയില്ലാതെ യോഗത്തോടെ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവർ ധീരരും നല്ല ദർശനമുള്ളവരുമാണ്.
14.50.7
अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा ।
संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः ॥ १४.५०.७ ॥
ഇനി സത്ത്വത്തിന്റെയും ക്ഷേത്രജ്ഞന്റെയും സംയോഗവും വിയോഗവും യഥാർത്ഥമായി ഞാൻ പറയാം; സജ്ജനങ്ങളേ, അത് അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക.
14.50.8
विषयो विषयित्वं च सम्बन्धोऽयमिहोच्यते ।
विषयी पुरुषो नित्यं सत्वं च विषयः स्मृतः ॥ १४.५०.८ ॥
ഇവിടെ വിഷയവും വിഷയിത്വവും അവയുടെ ബന്ധവും പറയുന്നു; പുരുഷൻ എന്നും വിഷയിയാണ്, സത്ത്വം വിഷയമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
14.50.9
व्याख्यातं पूर्वकल्पेनि मशकोदुम्बरं यथा ।
भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्वमचेतनम्।
यस्त्वेवं तं विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते ॥ १४.५०.९ ॥
മുൻകല്പത്തിൽ ഇത് കൊതുകിന്റെയും അത്തിപ്പഴത്തിന്റെയും ഉപമയാൽ വിവരിച്ചു; ഭോഗിക്കപ്പെടുമ്പോഴും സത്ത്വം എപ്പോഴും അചേതനമായി അറിയുന്നില്ല; ഇതിനെ ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ ഭോക്താവാകുന്നു, ഭോഗ്യനുമാകുന്നു.
14.50.10
अनित्यं द्वन्द्वसंयुक्तं सत्वमाहुर्मनीषिणः ।
निर्द्वन्द्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ॥ १४.५०.१० ॥
ജ്ഞാനികൾ സത്ത്വം അനിത്യവും ദ്വന്ദ്വങ്ങളോടു ചേർന്നതുമെന്ന് പറയുന്നു; ക്ഷേത്രജ്ഞൻ ദ്വന്ദ്വരഹിതനും നിഷ്കളനും നിത്യനും നിർഗുണസ്വഭാവനുമാണ്.
14.50.11
समः संज्ञानुगश्चैव स सर्वत्र व्यवस्थितः ।
न सज्जते सदा सत्वमापः पुष्करपर्णवत् ॥ १४.५०.११ ॥
അവൻ സമനും, സംജ്ഞയെ പിന്തുടരുന്നവനും, എല്ലായിടത്തും സ്ഥിതനുമാണ്; താമരയിലയിൽ വെള്ളം പറ്റാത്തതുപോലെ സത്ത്വം എപ്പോഴും പറ്റുന്നില്ല.
14.50.12
सर्वैरपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यते ।
जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः ॥ १४.५०.१२ ॥
വിദ്വാൻ എല്ലാ ഗുണങ്ങളോടും ചേർന്നിരുന്നാലും ലേപിക്കപ്പെടുന്നില്ല; താമരയിലയിൽ നിൽക്കുന്ന ചലിക്കുന്ന ജലബിന്ദുപോലെ.
14.50.13
एवमेवाप्यसंयुक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः ।
द्रव्यमात्रमभूत्सत्वं पुरुषस्येति निश्चयः ॥ १४.५०.१३ ॥
ഇതുപോലെ തന്നെ ബന്ധമില്ലാത്ത പുരുഷനും ആകുന്നു; ഇതിൽ സംശയമില്ല. പുരുഷന്റെ സത്ത്വം കേവലം ദ്രവ്യമായി മാറി എന്നത് ഉറപ്പാണ്.
14.50.14
यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा ।
यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छति।
तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमर्षयः ॥ १४.५०.१४ ॥
ദ്രവ്യവും കർത്താവും അവരുടെ സംയോഗവും എങ്ങനെയോ അങ്ങനെ. ഒരാൾ വിളക്കേന്തി ഇരുട്ടിലൂടെ പോകുന്നതുപോലെ, പരമർഷികൾ സത്ത്വദീപത്താൽ പോകുന്നു.
14.50.15
यावद्द्रव्यं गुणस्तावत्प्रदीपः सम्प्रकाशते ।
क्षीणे द्रव्ये गुणे ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति ॥ १४.५०.१५ ॥
ദ്രവ്യവും ഗുണവും ഉള്ളിടത്തോളം വിളക്ക് പ്രകാശിക്കുന്നു. ദ്രവ്യവും ഗുണവും ക്ഷയിച്ചാൽ പ്രകാശം മറഞ്ഞുപോകുന്നു.
14.50.16
व्यक्तः सत्वगुणस्त्वेवं पुरुषो द्रव्यमुच्यते ।
एतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः ॥ १४.५०.१६ ॥
വ്യക്തമായ സത്ത്വഗുണം തന്നെയാണ് ഇങ്ങനെ പുരുഷൻ ദ്രവ്യം എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്. വിപ്രരേ, ഇത് അറിയുക; ഇതാ, വീണ്ടും നിങ്ങളോട് പറയുന്നു.
14.50.17
सहस्रेणापि दुर्मेधा न बुद्धिमधिगच्छति ।
चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखमेधते ॥ १४.५०.१७ ॥
ആയിരം തവണ കേട്ടാലും ദുർബുദ്ധി ബുദ്ധിയെ നേടുന്നില്ല; നാലിലൊന്ന് ഭാഗം കൊണ്ട് പോലും ബുദ്ധിമാൻ സുഖത്തിൽ വളരുന്നു.
14.50.18
एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतः ।
उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ १४.५०.१८ ॥
ഇങ്ങനെ ധർമ്മത്തിന്റെ സാധനം ഉപായത്താൽ അറിയേണ്ടതാണ്. ഉപായമറിയുന്ന മേധാവി അത്യന്തം സുഖം നേടുന്നു.
14.50.19
यथाऽध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मनुजः क्वचित् ।
क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तराऽपि च ॥ १४.५०.१९ ॥
എവിടേക്കോ യാത്ര പുറപ്പെട്ട മനുഷ്യൻ പാഥേയമില്ലാതെ പോയാൽ വലിയ ക്ലേശത്തോടെയാണ് നീങ്ങുന്നത്; വഴിമധ്യേ നശിച്ചുപോകുകയും ചെയ്യാം.
14.50.20
तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा ।
पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम् ॥ १४.५०.२० ॥
അതുപോലെ കർമ്മങ്ങളിൽ ഫലമുണ്ടാകുമോ ഇല്ലയോ എന്ന് അറിയണം; മനുഷ്യന്റെ ആത്മനന്മ ശുഭാശുഭ ലക്ഷണങ്ങളാൽ സൂചിതമാകുന്നു.
14.50.21
यथा च दीर्घमध्वानं पद्म्यामेव प्रपद्यते ।
अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः ॥ १४.५०.२१ ॥
ദീർഘമായ, മുമ്പൊരിക്കലും കാണാത്ത വഴിയിലൂടെ കാൽനടയായി പെട്ടെന്ന് പുറപ്പെടുന്ന മനുഷ്യനെപ്പോലെ, തത്ത്വദർശനമില്ലാത്തവനും അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്യുന്നു.
14.50.22
तमेव च यथाऽध्वानं रथेनेहाशुगामिना ।
गच्छत्यश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः ॥ १४.५०.२२ ॥
ആ വഴി തന്നെ ഇവിടെ വേഗത്തിൽ പോകുന്ന കുതിരകൾ പൂട്ടിയ തേരിൽ മനുഷ്യൻ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ, ബുദ്ധിമാന്മാരുടെ ഗതിയും അതുപോലെയാണ്.
14.50.23
ऊर्ध्वं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूतलम् ।
रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानमचेतनम् ॥ १४.५०.२३ ॥
പർവതം കയറിയ ശേഷം ഭൂമിയിലേക്ക് നോക്കരുത്; തേരിലിരിക്കുന്നവൻ ക്ലേശിച്ച് അചേതനനായിരിക്കുന്നത് തേരിൽ നിന്നുതന്നെ കാണണം.
14.50.24
यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति ।
क्षीणे रथपदे विद्वान्रथमुत्सृज्य गच्छति ॥ १४.५०.२४ ॥
രഥപഥം ഉള്ളിടത്തോളം അവൻ തേരിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; എന്നാൽ രഥപഥം തീർന്നാൽ വിദ്വാൻ തേര് ഉപേക്ഷിച്ച് മുന്നോട്ടു പോകുന്നു.
14.50.25
एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित् ।
परिज्ञाय गुणज्ञश्च उत्तरादुत्तरोत्तरम् ॥ १४.५०.२५ ॥
ഇങ്ങനെ ബുദ്ധിമാനും തത്ത്വയോഗവിധി അറിയുന്നവനും ഗുണങ്ങളെ നന്നായി മനസ്സിലാക്കിയവനും ഓരോ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിലേക്കും മുന്നേറുന്നു.
14.50.26
यथाऽर्णवं महाघोरमप्लवः सम्प्रगाहते ।
बाहुभ्यामेव सम्मोहाद्वधं वाञ्छत्यसंशयम् ॥ १४.५०.२६ ॥
തോണിയില്ലാത്തവൻ അതിഭയങ്കരമായ സമുദ്രത്തിൽ മോഹത്താൽ കൈകൾകൊണ്ടുമാത്രം ഇറങ്ങുന്നത് പോലെ, സംശയമില്ലാതെ മരണത്തെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
14.50.27
नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञः स्वरित्रया ।
अश्रान्तः सलिलं गहाच्छीध्रं संतरते ह्रदम् ॥ १४.५०.२७ ॥
ബുദ്ധിമാനും വിഭാഗങ്ങൾ അറിയുന്നവനും നല്ല തുഴയുള്ള തോണിയാൽ ക്ഷീണമില്ലാതെ ആഴമുള്ള വെള്ളം വേഗത്തിൽ കടക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ ആ കുളം കടക്കുന്നു.
14.50.28
तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममः ।
व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथपदातिनोः ॥ १४.५०.२८ ॥
കടന്നവൻ തോണി ഉപേക്ഷിച്ച്, മമതയില്ലാത്തവനായി മറുകരയിലേക്കു പോകണം; മുൻ കല്പത്തിൽ രഥയോദ്ധാവിനെയും കാലാളിനെയും കുറിച്ച് വിവരിച്ചതുപോലെ.
14.50.29
स्नेहात्सम्मोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा ।
ममत्वेनाभिभूतः संस्तत्रैव परिवर्तते ॥ १४.५०.२९ ॥
സ്നേഹത്താൽ മോഹത്തിലകപ്പെട്ട്, തോണിയിലെ തോണിക്കാരനെപ്പോലെ, മമതയാൽ മൂടപ്പെട്ട് അവിടെത്തന്നെ വട്ടം കറങ്ങുന്നു.
14.50.30
नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम् ।
तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते ॥ १४.५०.३० ॥
തോണിയിൽ കയറി കരയിൽ സഞ്ചരിക്കുക സാധ്യമല്ല; അതുപോലെ രഥത്തിൽ കയറി വെള്ളത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നത് വിധിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല.
14.50.31
एवं कर्म कृतं वित्त विषयस्थं पृथक्पृथक् ।
यथा कर्म कृतं लोके तथा तदुपपद्यते ॥ १४.५०.३१ ॥
ഇങ്ങനെ ചെയ്യപ്പെട്ട കർമ്മം വിഷയങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നതായി ഓരോന്നായി അറിയുക. ലോകത്തിൽ കർമ്മം എങ്ങനെ ചെയ്യപ്പെടുന്നുവോ, അതുപോലെതന്നെ അത് ഫലിക്കുന്നു.
14.50.32
यन्नैव गन्धि नो रस्यं न रूपस्पर्सशब्दवत् ।
मन्यते न मनो बुद्ध्या तत्प्रधानं प्रचक्षते ॥ १४.५०.३२ ॥
ഗന്ധമുള്ളതോ രസമുള്ളതോ രൂപ-സ്പർശ-ശബ്ദമുള്ളതോ അല്ലാത്തതും, മനസ്സ് ബുദ്ധിയാൽ ചിന്തിക്കാത്തതുമായതിനെ പ്രധാനം എന്ന് പറയുന്നു.
14.50.33
तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान् ।
महप्रधानभूतस्य गुणोऽहङ्कार एव च ॥ १४.५०.३३ ॥
അവിടെ പ്രധാനം അവ്യക്തമാണ്. അവ്യക്തത്തിന്റെ ഗുണം മഹാനാണ്. മഹാപ്രധാനഭൂതത്തിന്റെ ഗുണം അഹങ്കാരം തന്നെ.
14.50.34
अहङ्कारात्तु सम्भूतो महाभूतकृतो गुणः ।
पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाःस्मृताः ॥ १४.५०.३४ ॥
അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ ഗുണം മഹാഭൂതങ്ങളാൽ ഉണ്ടാക്കപ്പെട്ടതാണ്. ഭൂതങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേകമായി വിഷയങ്ങളും ഗുണങ്ങളും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
14.50.35
बीजधर्मं यथाऽव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम् ।
बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम् ॥ १४.५०.३५ ॥
അവ്യക്തം വിത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളതുപോലെ തന്നെ പ്രസവസ്വഭാവമുള്ളതുമാണ്. വിത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ള മഹാനാത്മാവ്; പ്രസവവും അതുതന്നെ—എന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
14.50.36
बीजधर्मात्साहङ्कारात्प्रसवश्च पुनःपुनः ।
बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै ॥ १४.५०.३६ ॥
വിത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നും അഹങ്കാരത്തോടൊപ്പം പ്രസവം വീണ്ടും വീണ്ടും സംഭവിക്കുന്നു. വിത്ത്, പ്രസവ സ്വഭാവങ്ങളുള്ള അഞ്ച് മഹാഭൂതങ്ങൾ അവ തന്നെ.
14.50.37
बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च प्रकुर्वते ।
विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्त विशेषणम् ॥ १४.५०.३७ ॥
ബീജധർമ്മമുള്ളവയെന്ന് പറയുന്നു; അവ ഉത്പാദനവും ചെയ്യുന്നു. പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ വിശേഷങ്ങളുണ്ട്; അവയുടെ പ്രത്യേക ലക്ഷണം അറിയുക.
14.50.38
तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते ।
त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणाः ॥ १४.५०.३८ ॥
അവയിൽ ആകാശത്തിന് ഒരു ഗുണം; വായുവിന് രണ്ട് ഗുണം എന്ന് പറയുന്നു. ജ്യോതിസ്സിന് മൂന്ന് ഗുണമെന്ന് പറയുന്നു; ജലത്തിനും നാല് ഗുണങ്ങളുണ്ട്.
14.50.39
पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया चरस्थावरसङ्कुला ।
सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शिनी ॥ १४.५०.३९ ॥
ഭൂമിക്ക് അഞ്ച് ഗുണങ്ങളെന്ന് അറിയണം; ചരാചരങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞത്. സർവഭൂതങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ദേവി; ശുഭാശുഭങ്ങൾ കാണിക്കുന്നവൾ.
14.50.40
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते पञ्चगुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः ॥ १४.५०.४० ॥
ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം, അഞ്ചാമതായി ഗന്ധം — ഇവ ഭൂമിയുടെ അഞ്ച് ഗുണങ്ങളെന്ന് അറിയണം, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരേ.
14.50.41
पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.४१ ॥
പാർത്ഥിവമായ ഗന്ധം എപ്പോഴും ഉണ്ട്; ഗന്ധം പലവിധത്തിൽ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ആ ഗന്ധത്തിന്റെ പല ഗുണങ്ങളും വിസ്തരിച്ചു പറയാം.
14.50.42
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथा ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च ॥ १४.५०.४२ ॥
ഇഷ്ടമായ ഗന്ധവും അനിഷ്ടമായ ഗന്ധവും, മധുരം, അമ്ലം, കടു എന്നിവയും; നിർഹാരി, സംഹതം, സ്നിഗ്ധം, രൂക്ഷം, വിശദം എന്നിവയും.
14.50.43
एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं द्रवश्चापां गुणाः स्मृताः ॥ १४.५०.४३ ॥
ഇങ്ങനെ പൃഥിവിയുടെ ഗന്ധം പത്തു വിധമായി അറിയേണ്ടതാണ്. ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, ദ്രവത്വം എന്നിവ ജലത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളായി ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.
14.50.44
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः ।
मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा ॥ १४.५०.४४ ॥
ഇനി രസജ്ഞാനം പറയാം. രസം പല വിധമായി ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു: മധുരം, അമ്ലം, കടു, തിക്തം, കഷായം, ലവണം എന്നിവയും.
14.50.45
एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ १४.५०.४५ ॥
ഇങ്ങനെ ആറു വിധമായി വ്യാപിച്ച രസം ജലമയമെന്ന് ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം എന്നീ മൂന്നു ഗുണങ്ങളുള്ളത് ജ്യോതിസ്സെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
14.50.46
ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम् ।
शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा ॥ १४.५०.४६ ॥
ജ്യോതിസ്സിന്റെ ഗുണം രൂപമാണ്; രൂപം പലവിധമായി ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു: വെളുപ്പ്, കറുപ്പ്, ചുവപ്പ്, നീല, മഞ്ഞ-ചുവപ്പ് എന്നിവയും.
14.50.47
ह्रस्वं दीर्घं कृशं स्थूलं चतुरश्राणुवृत्तकम् ।
एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते ॥ १४.५०.४७ ॥
ചെറുത്, നീളമുള്ളത്, മെലിഞ്ഞത്, തടിച്ചത്, ചതുരം, ചെറിയ വൃത്തം — ഇങ്ങനെ പന്ത്രണ്ടു വിധമായി വ്യാപിച്ച തേജസ്സിന്റെ രൂപം പറയപ്പെടുന്നു.
14.50.48
विज्ञेयं ब्राह्मणैर्वृद्धैर्धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः ।
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते ॥ १४.५०.४८ ॥
ഇത് ബ്രാഹ്മണരും, വൃദ്ധരും, ധർമ്മജ്ഞരും, സത്യവാദികളും അറിയേണ്ടതാണ്. ശബ്ദവും സ്പർശവും അറിയേണ്ടവയാണ്; വായു രണ്ടു ഗുണങ്ങളുള്ളതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
14.50.49
वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्सश्च बहुधा स्मृतः ।
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ॥ १४.५०.४९ ॥
വായുവിന്റെ ഗുണവും സ്പർശം തന്നെ; സ്പർശം പല വിധത്തിലാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു: ഉഷ്ണം, ശീതം, സുഖം, ദുഃഖം, സ്നിഗ്ധം, വിശദം.
14.50.50
कठिनश्चिक्वणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः ।
एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते ॥ १४.५०.५० ॥
കഠിനം, തീക്ഷ്ണം, മിനുസം, വഴുക്കൽ, ദാരുണം, മൃദു; ഇങ്ങനെ വായുവിന്റെ ഗുണം പന്ത്രണ്ടു വിസ്താരമുള്ളതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
14.50.51
विधिवद्ब्राह्मणैः सिद्धैर्मन्त्रज्ञैस्तत्त्वदार्शिभिः ॥ १४.५०.५१ ॥
വിധിപ്രകാരം ബ്രാഹ്മണരാലും സിദ്ധന്മാരാലും മന്ത്രജ്ഞരാലും തത്ത്വദർശികളാലും.
14.50.52
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृतः ।
तस्य शब्दस्यि वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.५२ ॥
അവിടെ ആകാശത്തിന് ഒറ്റ ഗുണമേ ഉള്ളൂ, ശബ്ദം; ആ ശബ്ദത്തിന്റെ പല ഗുണങ്ങളും ഞാൻ വിസ്തരിച്ചു പറയാം.
14.50.53
षड्जर्षभः सगान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा ।
अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा।
इष्टश्चानिष्टशब्दश्च संहतः प्रतिभानवान् ॥ १४.५०.५३ ॥
ഷഡ്ജം, ഋഷഭം, ഗാന്ധാരത്തോടൊപ്പം, മധ്യമം, പഞ്ചമം; ഇതിനപ്പുറം നിഷാദവും ധൈവതവും അറിയേണ്ടതാണ്. ഇഷ്ടശബ്ദവും അനിഷ്ടശബ്ദവും, ചേർന്നതും പ്രതിഭയുള്ളതും.
14.50.54
एवं बहुविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भवः ।
आकाशमुत्तमं भूतमहङ्कारस्ततः परः ॥ १४.५०.५४ ॥
ഇങ്ങനെ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന ശബ്ദം പല വിധത്തിലാണെന്ന് അറിയണം. ആകാശം ഉത്തമ ഭൂതമാണ്; അതിനു ശേഷം അഹങ്കാരം.
14.50.55
अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा ततः परः ।
तस्मात्तु परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ॥ १४.५०.५५ ॥
അഹങ്കാരത്തേക്കാൾ ഉന്നതമാണ് ബുദ്ധി; ബുദ്ധിയേക്കാൾ ഉന്നതമാണ് ആത്മാവ്. അതിനേക്കാളും ഉന്നതമാണ് പരമമായ അവ്യക്തം; അവ്യക്തത്തേക്കാൾ ഉന്നതനാണ് പുരുഷൻ.
14.50.56
परावरज्ञो भूतानां विधिज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा यं प्राप्यानन्त्यमश्नुते ॥ १४.५०.५६ ॥
ഭൂതങ്ങളുടെ ഉയർച്ചയും താഴ്ചയും അറിയുന്നവൻ, സർവകർമ്മങ്ങളുടെയും വിധി അറിയുന്നവൻ, സർവഭൂതങ്ങളുടെയും ആത്മാവിന്റെ ആത്മാവായവൻ — അവനെ പ്രാപിച്ച് മനുഷ്യൻ അനന്തത നേടുന്നു.