మహాభారతం · అధ్యాయం 14.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.50.1
हन्त वः सम्प्रक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः ।
गुरुणा शिष्यमासाद्य यदुक्तं तन्निबोधत ॥ १४.५०.१ ॥
ఇప్పుడు మీకు వివరిస్తాను, సత్పురుషులారా, మీరు నన్ను అడిగినదాన్ని. గురువు శిష్యుని వద్దకు వెళ్లి చెప్పినదాన్ని గ్రహించండి.
14.50.2
समस्तमिह तच्छ्रुत्वा सम्यगेवावधार्यताम् ।
अहिंसा सर्वभूतानामेतत्कृत्यतमं मतम् ॥ १४.५०.२ ॥
ఇవన్నీ విని దీనిని బాగా మనసులో ఉంచుకోండి. సమస్త ప్రాణులపట్ల అహింసే అత్యంత ముఖ్యమైన కర్తవ్యమని భావించబడింది.
14.50.3
एतत्पदमनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम् ।
ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः।
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १४.५०.३ ॥
ఇది ప్రశాంతమైన, శ్రేష్ఠమైన, ధర్మ లక్షణమైన స్థితి. నిశ్చిత దృష్టి గల పెద్దలు జ్ఞానాన్ని పరమ శ్రేయస్సు అంటారు. కాబట్టి శుద్ధ జ్ఞానం వల్ల మనిషి సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు.
14.50.4
हिंसापराश्च ये केचिद्ये च नास्तिकवृत्तयः ।
लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः ॥ १४.५०.४ ॥
ఎవరైతే హింసాపరులై ఉంటారో, ఎవరైతే నాస్తిక ప్రవర్తన కలిగి ఉంటారో, లోభమోహాలతో కూడినవారో, వారు నిశ్చయంగా నరకానికి వెళ్తారు.
14.50.5
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः ।
तेऽस्मिन्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः ॥ १४.५०.५ ॥
ఫలాశతో కూడిన కర్మలను సోమరితనం లేకుండా చేసేవారు, ఈ లోకంలో మళ్లీ మళ్లీ జన్మిస్తూ ఆనందిస్తారు.
14.50.6
कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्धधाना विपश्चितः ।
अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः ॥ १४.५०.६ ॥
కాని శ్రద్ధతో, విజ్ఞులై, ఫలాశ లేకుండా యోగంతో కర్మలు చేసేవారు ధీరులు, సాధు దృష్టి గలవారు.
14.50.7
अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा ।
संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः ॥ १४.५०.७ ॥
ఇక సత్వానికీ క్షేత్రజ్ఞునికీ ఉన్న సంయోగాన్ని, వియోగాన్ని యథాతథంగా చెబుతాను; ఓ సత్పురుషులారా, దానిని తెలుసుకోండి.
14.50.8
विषयो विषयित्वं च सम्बन्धोऽयमिहोच्यते ।
विषयी पुरुषो नित्यं सत्वं च विषयः स्मृतः ॥ १४.५०.८ ॥
ఇక్కడ విషయం, విషయిత్వం, వాటి సంబంధం చెప్పబడుతోంది; పురుషుడు నిత్యం విషయి; సత్వం విషయంగా స్మరించబడింది.
14.50.9
व्याख्यातं पूर्वकल्पेनि मशकोदुम्बरं यथा ।
भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्वमचेतनम्।
यस्त्वेवं तं विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते ॥ १४.५०.९ ॥
పూర్వకల్పంలో దోమ మరియు మేడిపండు ఉదాహరణతో దీనిని వివరించారు; అనుభవించబడుతున్నప్పటికీ సత్వం నిత్యం అచేతనమై తెలుసుకోదు; ఇలా దానిని తెలుసుకునేవాడే అనుభవించేవాడు, అనుభవించబడేవాడు కూడా.
14.50.10
अनित्यं द्वन्द्वसंयुक्तं सत्वमाहुर्मनीषिणः ।
निर्द्वन्द्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ॥ १४.५०.१० ॥
జ్ఞానులు సత్వాన్ని అనిత్యమైనదని, ద్వంద్వాలతో కూడినదని అంటారు; క్షేత్రజ్ఞుడు ద్వంద్వరహితుడు, నిష్కలుడు, నిత్యుడు, నిర్గుణ స్వభావుడు.
14.50.11
समः संज्ञानुगश्चैव स सर्वत्र व्यवस्थितः ।
न सज्जते सदा सत्वमापः पुष्करपर्णवत् ॥ १४.५०.११ ॥
అతడు సమభావుడు, సంజ్ఞానుడు, సర్వత్రా స్థితుడు; సత్వం ఎప్పుడూ అంటుకోదు, తామర ఆకుపై నీరు అంటుకోనట్లు.
14.50.12
सर्वैरपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यते ।
जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः ॥ १४.५०.१२ ॥
విద్వాంసుడు అన్ని గుణాలతో కలిసినా అంటుకోడు; తామర ఆకుపై నిలిచిన చలించే నీటి బిందువు అంటుకోనట్లు.
14.50.13
एवमेवाप्यसंयुक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः ।
द्रव्यमात्रमभूत्सत्वं पुरुषस्येति निश्चयः ॥ १४.५०.१३ ॥
ఇలాగే అసంయుక్తుడైన పురుషుడు కూడా అవుతాడు; ఇందులో సందేహం లేదు. పురుషుని సత్త్వం కేవలం ద్రవ్యమాత్రమైంది అన్నది నిశ్చయం.
14.50.14
यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा ।
यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छति।
तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमर्षयः ॥ १४.५०.१४ ॥
ద్రవ్యం, కర్త, వీరిద్దరి సంయోగం ఎలాగో అలాగే. ఎవడో దీపం పట్టుకుని చీకటిలో నడుస్తాడు; అలాగే పరమర్షులు సత్త్వదీపంతో నడుస్తారు.
14.50.15
यावद्द्रव्यं गुणस्तावत्प्रदीपः सम्प्रकाशते ।
क्षीणे द्रव्ये गुणे ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति ॥ १४.५०.१५ ॥
ద్రవ్యం, గుణం ఉన్నంతవరకు దీపం ప్రకాశిస్తుంది. ద్రవ్యం, గుణం క్షీణిస్తే జ్యోతి అంతర్ధానమవుతుంది.
14.50.16
व्यक्तः सत्वगुणस्त्वेवं पुरुषो द्रव्यमुच्यते ।
एतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः ॥ १४.५०.१६ ॥
వ్యక్తమైన సత్త్వగుణమే ఈ విధంగా పురుషుడు ద్రవ్యమని చెప్పబడతాడు. ఓ విప్రులారా, ఇది తెలుసుకోండి; ఇదిగో మళ్ళీ మీకు చెబుతున్నాను.
14.50.17
सहस्रेणापि दुर्मेधा न बुद्धिमधिगच्छति ।
चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखमेधते ॥ १४.५०.१७ ॥
వేయి సార్లు విన్నా దుర్బుద్ధి బుద్ధిని పొందడు; నాలుగో భాగంతోనే బుద్ధిమంతుడు సుఖంగా వృద్ధి చెందుతాడు.
14.50.18
एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतः ।
उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ १४.५०.१८ ॥
ఈ విధంగా ధర్మ సాధనం ఉపాయం ద్వారా తెలుసుకోవాలి. ఉపాయం తెలిసిన మేధావి అత్యంత సుఖాన్ని పొందుతాడు.
14.50.19
यथाऽध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मनुजः क्वचित् ।
क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तराऽपि च ॥ १४.५०.१९ ॥
ఎక్కడికో దారి వెంట బయలుదేరిన మనిషి ఆహారసంబళం లేకుండా వెళ్తే, అతడు గొప్ప కష్టంతో నడుస్తాడు, దారిమధ్యలోనే నశించవచ్చు కూడా.
14.50.20
तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा ।
पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम् ॥ १४.५०.२० ॥
అలాగే కర్మలలో ఫలం కలుగుతుందా లేదా అన్నది తెలుసుకోవాలి; మనిషి తన శ్రేయస్సును శుభాశుభ సూచనల ద్వారా తెలుసుకుంటాడు.
14.50.21
यथा च दीर्घमध्वानं पद्म्यामेव प्रपद्यते ।
अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः ॥ १४.५०.२१ ॥
పొడవైన, ఎన్నడూ చూడని దారిలో కాలినడకనే అకస్మాత్తుగా బయలుదేరే మనిషిలాగే, తత్త్వదర్శనం లేనివాడు కూడా చేస్తాడు.
14.50.22
तमेव च यथाऽध्वानं रथेनेहाशुगामिना ।
गच्छत्यश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः ॥ १४.५०.२२ ॥
అదే దారిని ఇక్కడ వేగంగా వెళ్లే గుర్రాలతో కట్టిన రథంతో మనిషి వెళ్తున్నట్లే, బుద్ధిమంతుల గమనం కూడా ఉంటుంది.
14.50.23
ऊर्ध्वं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूतलम् ।
रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानमचेतनम् ॥ १४.५०.२३ ॥
పర్వతం ఎక్కిన తర్వాత భూమి వైపు చూడకూడదు; రథం మీద ఉన్నవాడు బాధపడుతూ అచేతనంగా ఉన్నాడని రథం మీద నుంచే చూడాలి.
14.50.24
यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति ।
क्षीणे रथपदे विद्वान्रथमुत्सृज्य गच्छति ॥ १४.५०.२४ ॥
రథమార్గం ఉన్నంతవరకు అతడు రథంలో వెళ్తాడు; కానీ రథమార్గం ముగిసినప్పుడు జ్ఞాని రథాన్ని విడిచి ముందుకు వెళ్తాడు.
14.50.25
एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित् ।
परिज्ञाय गुणज्ञश्च उत्तरादुत्तरोत्तरम् ॥ १४.५०.२५ ॥
ఇలా మేధావి, తత్త్వయోగ విధానాన్ని తెలిసినవాడు, గుణాలను సమగ్రంగా గ్రహించి, ఒక్కో ఉన్నత స్థితికి వెళ్తాడు.
14.50.26
यथाऽर्णवं महाघोरमप्लवः सम्प्रगाहते ।
बाहुभ्यामेव सम्मोहाद्वधं वाञ्छत्यसंशयम् ॥ १४.५०.२६ ॥
పడవ లేనివాడు అత్యంత భయంకరమైన సముద్రంలోకి మోహంతో కేవలం చేతులతోనే దిగితే, సందేహం లేకుండా మరణాన్నే కోరుకున్నట్లు అవుతుంది.
14.50.27
नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञः स्वरित्रया ।
अश्रान्तः सलिलं गहाच्छीध्रं संतरते ह्रदम् ॥ १४.५०.२७ ॥
విజ్ఞుడు, విభాగాలను తెలిసినవాడు, మంచి చుక్కాని గల పడవతో, అలసట లేక, లోతైన నీటిని త్వరగా దాటినట్లు, అతను ఆ మడుగును దాటుతాడు.
14.50.28
तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममः ।
व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथपदातिनोः ॥ १४.५०.२८ ॥
దాటినవాడు, పడవను విడిచి, మమకారం లేనివాడై, అవతలి తీరానికి వెళ్ళాలి; ముందు కల్పంలో రథికుడు, పాదచారి గురించి వివరించినట్లు.
14.50.29
स्नेहात्सम्मोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा ।
ममत्वेनाभिभूतः संस्तत्रैव परिवर्तते ॥ १४.५०.२९ ॥
స్నేహం వల్ల మోహంలో పడి, పడవలోని పడవవాడిలా, మమకారంతో ఆవరించబడి అక్కడే తిరుగుతూ ఉంటాడు.
14.50.30
नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम् ।
तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते ॥ १४.५०.३० ॥
పడవ ఎక్కి నేలపై తిరగడం సాధ్యం కాదు; అలాగే రథం ఎక్కి నీటిలో సంచరించడం విధించబడలేదు.
14.50.31
एवं कर्म कृतं वित्त विषयस्थं पृथक्पृथक् ।
यथा कर्म कृतं लोके तथा तदुपपद्यते ॥ १४.५०.३१ ॥
ఈ విధంగా చేయబడిన కర్మను, విషయాలలో ఉన్నదిగా వేర్వేరుగా తెలుసుకో. లోకంలో ఏ విధంగా కర్మ చేయబడుతుందో, ఆ విధంగానే అది ఫలిస్తుంది.
14.50.32
यन्नैव गन्धि नो रस्यं न रूपस्पर्सशब्दवत् ।
मन्यते न मनो बुद्ध्या तत्प्रधानं प्रचक्षते ॥ १४.५०.३२ ॥
ఏది గంధం కలది కాదో, రుచి కలది కాదో, రూపం, స్పర్శ, శబ్దం కలది కాదో, మనస్సు బుద్ధితో దేనిని గ్రహించలేదో, దానినే ప్రధానం అని చెబుతారు.
14.50.33
तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान् ।
महप्रधानभूतस्य गुणोऽहङ्कार एव च ॥ १४.५०.३३ ॥
అక్కడ ప్రధానం అవ్యక్తం. అవ్యక్తం యొక్క గుణం మహాన్. మహాప్రధానంగా ఉన్నదాని గుణం అహంకారమే.
14.50.34
अहङ्कारात्तु सम्भूतो महाभूतकृतो गुणः ।
पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाःस्मृताः ॥ १४.५०.३४ ॥
అహంకారం నుండి పుట్టిన గుణం, మహాభూతాలచే రూపొందించబడింది. ప్రాణులకు వేర్వేరుగా విషయాలు, గుణాలు స్మరించబడ్డాయి.
14.50.35
बीजधर्मं यथाऽव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम् ।
बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम् ॥ १४.५०.३५ ॥
అవ్యక్తం విత్తు స్వభావం కలది కాబట్టి, అది ప్రసవ స్వభావం కలది కూడా. విత్తు స్వభావం కలిగిన మహాన్ ఆత్మ; ప్రసవమూ అదే—అని మనం విన్నాము.
14.50.36
बीजधर्मात्साहङ्कारात्प्रसवश्च पुनःपुनः ।
बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै ॥ १४.५०.३६ ॥
విత్తు స్వభావం నుండి, అహంకారంతో కూడి ప్రసవం మళ్ళీ మళ్ళీ జరుగుతుంది. విత్తు, ప్రసవ స్వభావాలు కలిగిన ఐదు మహాభూతాలే అవి.
14.50.37
बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च प्रकुर्वते ।
विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्त विशेषणम् ॥ १४.५०.३७ ॥
బీజ ధర్మం కలవని అంటారు; అవి సృష్టిని కూడా చేస్తాయి. పంచభూతాల విశేషాలు ఉన్నాయి; వాటి విశిష్ట లక్షణాన్ని తెలుసుకో.
14.50.38
तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते ।
त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणाः ॥ १४.५०.३८ ॥
వాటిలో ఆకాశానికి ఒక గుణం; వాయువుకు రెండు గుణాలు అని చెబుతారు. జ్యోతిస్సుకు మూడు గుణాలని అంటారు; జలానికి కూడా నాలుగు గుణాలు.
14.50.39
पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया चरस्थावरसङ्कुला ।
सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शिनी ॥ १४.५०.३९ ॥
భూమి ఐదు గుణాలు కలదిగా తెలుసుకోవాలి; చరాచరాలతో నిండినది. సర్వ ప్రాణులను సృష్టించే దేవి; శుభాశుభాలను చూపేది.
14.50.40
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते पञ्चगुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः ॥ १४.५०.४० ॥
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, ఐదవది గంధం — ఇవి భూమి యొక్క ఐదు గుణాలని తెలుసుకోవాలి, ద్విజోత్తములారా.
14.50.41
पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.४१ ॥
పార్థివ గంధం ఎల్లప్పుడూ ఉంటుంది; గంధం అనేక విధాలుగా స్మరించబడింది. ఆ గంధం యొక్క అనేక గుణాలను విస్తారంగా చెబుతాను.
14.50.42
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथा ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च ॥ १४.५०.४२ ॥
ఇష్టమైన గంధం, అనిష్టమైన గంధం, మధురం, ఆమ్లం, కటువు కూడా; నిర్హారి, సంహతం, స్నిగ్ధం, రూక్షం, విశదం కూడా.
14.50.43
एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं द्रवश्चापां गुणाः स्मृताः ॥ १४.५०.४३ ॥
ఈ విధంగా పృథ్వి గంధం పది విధాలుగా తెలుసుకోవాలి. శబ్దం, స్పర్శం, రూపం, ద్రవత్వం నీటి గుణాలుగా స్మరించబడ్డాయి.
14.50.44
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः ।
मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा ॥ १४.५०.४४ ॥
ఇప్పుడు రస జ్ఞానాన్ని చెబుతాను. రసం అనేక విధాలుగా స్మరించబడింది: మధురం, అమ్లం, కటువు, తిక్తం, కషాయం, లవణం కూడా.
14.50.45
एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ १४.५०.४५ ॥
ఈ విధంగా ఆరు విధాల విస్తారం గల రసం జలమయమని స్మరించబడింది. శబ్దం, స్పర్శం, రూపం అనే మూడు గుణాలు గల జ్యోతి అని చెప్పబడుతుంది.
14.50.46
ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम् ।
शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा ॥ १४.५०.४६ ॥
జ్యోతి యొక్క గుణం రూపం; రూపం అనేక విధాలుగా స్మరించబడింది: తెలుపు, నలుపు, ఎరుపు, నీలం, పసుపు-ఎరుపు కూడా.
14.50.47
ह्रस्वं दीर्घं कृशं स्थूलं चतुरश्राणुवृत्तकम् ।
एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते ॥ १४.५०.४७ ॥
చిన్నది, పొడవైనది, సన్నది, లావైనది, చతురస్రం, చిన్న వృత్తం — ఈ విధంగా పన్నెండు విధాల విస్తారం గల తేజస్సు రూపం చెప్పబడుతుంది.
14.50.48
विज्ञेयं ब्राह्मणैर्वृद्धैर्धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः ।
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते ॥ १४.५०.४८ ॥
దీనిని బ్రాహ్మణులు, పెద్దలు, ధర్మజ్ఞులు, సత్యవాదులు తెలుసుకోవాలి. శబ్దం, స్పర్శం తెలుసుకోదగినవి; వాయువు రెండు గుణాలు గలది అని చెప్పబడుతుంది.
14.50.49
वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्सश्च बहुधा स्मृतः ।
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ॥ १४.५०.४९ ॥
వాయువుకు కూడా గుణం స్పర్శ; స్పర్శ అనేక విధాలుగా చెప్పబడింది: వేడి, చల్లదనం, సుఖం, దుఃఖం, జిడ్డు, పొడితనం.
14.50.50
कठिनश्चिक्वणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः ।
एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते ॥ १४.५०.५० ॥
కఠినం, కర్కశం, నునుపు, జారుడు, భయంకరం, మృదువు; ఈ విధంగా వాయువు గుణం పన్నెండు విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది.
14.50.51
विधिवद्ब्राह्मणैः सिद्धैर्मन्त्रज्ञैस्तत्त्वदार्शिभिः ॥ १४.५०.५१ ॥
విధి ప్రకారం బ్రాహ్మణులచే, సిద్ధులచే, మంత్రజ్ఞులచే, తత్త్వదర్శులచే.
14.50.52
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृतः ।
तस्य शब्दस्यि वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.५२ ॥
అక్కడ ఆకాశానికి ఒకే గుణం, శబ్దం అని స్మరించబడింది; ఆ శబ్దపు అనేక గుణాలను వివరంగా చెబుతాను.
14.50.53
षड्जर्षभः सगान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा ।
अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा।
इष्टश्चानिष्टशब्दश्च संहतः प्रतिभानवान् ॥ १४.५०.५३ ॥
షడ్జం, ఋషభం, గాంధారంతో సహా, మధ్యమం, పంచమం; అటు తర్వాత నిషాదం, ధైవతం కూడా తెలుసుకోవాలి. ఇష్టమైన శబ్దం, అనిష్టమైన శబ్దం, కలిసినది, ప్రతిభావంతమైనది.
14.50.54
एवं बहुविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भवः ।
आकाशमुत्तमं भूतमहङ्कारस्ततः परः ॥ १४.५०.५४ ॥
ఈ విధంగా ఆకాశం నుండి పుట్టిన శబ్దం అనేక విధాలుగా తెలుసుకోవాలి. ఆకాశం ఉత్తమ భూతం; దాని తర్వాత అహంకారం.
14.50.55
अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा ततः परः ।
तस्मात्तु परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ॥ १४.५०.५५ ॥
అహంకారం కంటే పరమైనది బుద్ధి; బుద్ధి కంటే పరమైనది ఆత్మ. దానికంటే పరమైనది పరమ అవ్యక్తం; అవ్యక్తం కంటే పరమైనవాడు పురుషుడు.
14.50.56
परावरज्ञो भूतानां विधिज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा यं प्राप्यानन्त्यमश्नुते ॥ १४.५०.५६ ॥
జీవులలోని పరావరాలను తెలిసినవాడు, సర్వ కర్మల విధిని తెలిసినవాడు, సర్వభూతాల ఆత్మకు ఆత్మ అయినవాడు — అతనిని పొంది మనుష్యుడు అనంతత్వాన్ని పొందుతాడు.