મહાભારત · અધ્યાય 14.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.50.1
हन्त वः सम्प्रक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः ।
गुरुणा शिष्यमासाद्य यदुक्तं तन्निबोधत ॥ १४.५०.१ ॥
હવે હું તમને સંપૂર્ણ સમજાવું છું, હે સત્પુરુષો, તમે મને જે પૂછ્યું છે તે. ગુરુએ શિષ્ય પાસે જઈને જે કહ્યું હતું તે સમજો.
14.50.2
समस्तमिह तच्छ्रुत्वा सम्यगेवावधार्यताम् ।
अहिंसा सर्वभूतानामेतत्कृत्यतमं मतम् ॥ १४.५०.२ ॥
આ બધું સાંભળીને એને સારી રીતે મનમાં ધારણ કરો. સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે અહિંસા જ સૌથી મોટી ફરજ માનવામાં આવી છે.
14.50.3
एतत्पदमनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम् ।
ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः।
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १४.५०.३ ॥
આ અવિચલિત, શ્રેષ્ઠ અને ધર્મનું લક્ષણ ધરાવતું પદ છે. નિશ્ચિત દૃષ્ટિવાળા વૃદ્ધો જ્ઞાનને પરમ કલ્યાણ કહે છે. તેથી શુદ્ધ જ્ઞાનથી માણસ બધાં પાપોમાંથી મુક્ત થાય છે.
14.50.4
हिंसापराश्च ये केचिद्ये च नास्तिकवृत्तयः ।
लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः ॥ १४.५०.४ ॥
જે હિંસામાં રત રહે છે અને નાસ્તિક આચરણ ધરાવે છે, લોભ અને મોહથી યુક્ત છે, તેઓ ચોક્કસ નરકમાં જાય છે.
14.50.5
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः ।
तेऽस्मिन्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः ॥ १४.५०.५ ॥
જેઓ ફળની આશાથી યુક્ત કર્મો આળસ વિના કરે છે, તેઓ આ સંસારમાં વારંવાર જન્મ લઈને આનંદ માણે છે.
14.50.6
कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्धधाना विपश्चितः ।
अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः ॥ १४.५०.६ ॥
પરંતુ જેઓ શ્રદ્ધાથી, વિદ્વાન થઈને, ફળની આશા વિના યોગથી યુક્ત રહીને કર્મો કરે છે, તેઓ ધીર અને સાધુદૃષ્ટિવાળા હોય છે.
14.50.7
अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा ।
संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः ॥ १४.५०.७ ॥
હવે સત્ત્વ અને ક્ષેત્રજ્ઞનો સંયોગ અને વિયોગ જેવો છે તેવો હું કહીશ; હે સત્પુરુષો, તે સમજો.
14.50.8
विषयो विषयित्वं च सम्बन्धोऽयमिहोच्यते ।
विषयी पुरुषो नित्यं सत्वं च विषयः स्मृतः ॥ १४.५०.८ ॥
અહીં વિષય, વિષયીપણું અને તેમનો સંબંધ કહેવાય છે; પુરુષ સદા વિષયી છે અને સત્ત્વ વિષય કહેવાયું છે.
14.50.9
व्याख्यातं पूर्वकल्पेनि मशकोदुम्बरं यथा ।
भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्वमचेतनम्।
यस्त्वेवं तं विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते ॥ १४.५०.९ ॥
પૂર્વ કલ્પમાં આ મચ્છર અને ઉમરડાના ઉદાહરણથી સમજાવ્યું હતું; ભોગવાતું હોવા છતાં સત્ત્વ સદા અચેતન હોઈ જાણતું નથી; જે આને આ રીતે જાણે છે તે જ ભોક્તા છે અને તે જ ભોગ્ય પણ છે.
14.50.10
अनित्यं द्वन्द्वसंयुक्तं सत्वमाहुर्मनीषिणः ।
निर्द्वन्द्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ॥ १४.५०.१० ॥
બુદ્ધિમાનો સત્ત્વને અનિત્ય અને દ્વંદ્વોથી યુક્ત કહે છે; ક્ષેત્રજ્ઞ દ્વંદ્વરહિત, નિષ્કલ, નિત્ય અને નિર્ગુણ સ્વભાવનો છે.
14.50.11
समः संज्ञानुगश्चैव स सर्वत्र व्यवस्थितः ।
न सज्जते सदा सत्वमापः पुष्करपर्णवत् ॥ १४.५०.११ ॥
તે સમ, સંજ્ઞાને અનુસરનાર અને સર્વત્ર સ્થિત છે; કમળના પાંદડા પર પાણી ચોંટતું નથી તેમ સત્ત્વ કદી ચોંટતું નથી.
14.50.12
सर्वैरपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यते ।
जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः ॥ १४.५०.१२ ॥
વિદ્વાન સર્વ ગુણો સાથે ભળેલો હોવા છતાં લિપ્ત થતો નથી; કમળના પાંદડા પર રહેલા ચંચળ જળબિંદુની જેમ.
14.50.13
एवमेवाप्यसंयुक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः ।
द्रव्यमात्रमभूत्सत्वं पुरुषस्येति निश्चयः ॥ १४.५०.१३ ॥
એ જ રીતે અસંયુક્ત પુરુષ પણ થાય છે, એમાં સંશય નથી. પુરુષનું સત્ત્વ કેવળ દ્રવ્યમાત્ર બન્યું છે, એ નિશ્ચય છે.
14.50.14
यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा ।
यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छति।
तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमर्षयः ॥ १४.५०.१४ ॥
દ્રવ્ય અને કર્તા તથા એ બંનેનો સંયોગ જેવો છે, તેવો જ. જેમ કોઈ દીવો લઈને અંધારામાં જાય, તેમ પરમર્ષિઓ સત્ત્વદીપથી જાય છે.
14.50.15
यावद्द्रव्यं गुणस्तावत्प्रदीपः सम्प्रकाशते ।
क्षीणे द्रव्ये गुणे ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति ॥ १४.५०.१५ ॥
જ્યાં સુધી દ્રવ્ય અને ગુણ છે, ત્યાં સુધી દીવો પ્રકાશે છે. દ્રવ્ય અને ગુણ ક્ષીણ થતાં જ્યોતિ અંતર્ધાન થાય છે.
14.50.16
व्यक्तः सत्वगुणस्त्वेवं पुरुषो द्रव्यमुच्यते ।
एतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः ॥ १४.५०.१६ ॥
વ્યક્ત સત્ત્વગુણ જ એ રીતે પુરુષ દ્રવ્ય કહેવાય છે. હે વિપ્રો, આ જાણો; ફરી તમને કહું છું.
14.50.17
सहस्रेणापि दुर्मेधा न बुद्धिमधिगच्छति ।
चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखमेधते ॥ १४.५०.१७ ॥
હજાર વાર સાંભળીને પણ દુર્બુદ્ધિ બુદ્ધિ મેળવતો નથી; ચોથા ભાગથી જ બુદ્ધિમાન સુખમાં વધે છે.
14.50.18
एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतः ।
उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ १४.५०.१८ ॥
એ રીતે ધર્મનું સાધન ઉપાયથી જાણવું. ઉપાય જાણનાર મેધાવી અત્યંત સુખ પામે છે.
14.50.19
यथाऽध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मनुजः क्वचित् ।
क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तराऽपि च ॥ १४.५०.१९ ॥
જેમ કોઈ માણસ ભાથા વિના ક્યાંક માર્ગે નીકળે તો તે મોટા કષ્ટે ચાલે છે અને માર્ગમાં જ નાશ પામી શકે છે.
14.50.20
तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा ।
पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम् ॥ १४.५०.२० ॥
એ જ રીતે કર્મોમાં ફળ થશે કે નહિ તે જાણવું જોઈએ; પુરુષનું આત્મકલ્યાણ શુભ-અશુભના સંકેતોથી સૂચિત થાય છે.
14.50.21
यथा च दीर्घमध्वानं पद्म्यामेव प्रपद्यते ।
अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः ॥ १४.५०.२१ ॥
અને જેમ કોઈ માણસ લાંબા, પહેલાં ક્યારેય ન જોયેલા માર્ગે પગપાળા અચાનક ચાલી નીકળે છે, તેમ તત્ત્વદર્શન વિનાનો માણસ પણ કરે છે.
14.50.22
तमेव च यथाऽध्वानं रथेनेहाशुगामिना ।
गच्छत्यश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः ॥ १४.५०.२२ ॥
તે જ માર્ગ પર જેમ માણસ અહીં ઝડપી ઘોડાઓથી જોડાયેલા રથમાં જાય છે, તેમ બુદ્ધિમાનોની ગતિ હોય છે.
14.50.23
ऊर्ध्वं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूतलम् ।
रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानमचेतनम् ॥ १४.५०.२३ ॥
પર્વત પર ચઢીને નીચે ભૂમિ તરફ ન જોવું; રથમાં બેઠેલો માણસ કષ્ટ પામીને અચેતન છે એ રથ પરથી જ જોવું.
14.50.24
यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति ।
क्षीणे रथपदे विद्वान्रथमुत्सृज्य गच्छति ॥ १४.५०.२४ ॥
જ્યાં સુધી રથનો માર્ગ છે ત્યાં સુધી તે રથથી ચાલે છે; પણ રથમાર્ગ પૂરો થતાં વિદ્વાન રથ છોડીને આગળ જાય છે.
14.50.25
एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित् ।
परिज्ञाय गुणज्ञश्च उत्तरादुत्तरोत्तरम् ॥ १४.५०.२५ ॥
આ રીતે બુદ્ધિમાન, તત્ત્વયોગની વિધિ જાણનાર, ગુણોને સારી રીતે સમજીને, એક પછી એક ઉચ્ચ અવસ્થા તરફ જાય છે.
14.50.26
यथाऽर्णवं महाघोरमप्लवः सम्प्रगाहते ।
बाहुभ्यामेव सम्मोहाद्वधं वाञ्छत्यसंशयम् ॥ १४.५०.२६ ॥
હોડી વિનાનો માણસ અતિ ભયંકર સમુદ્રમાં મોહથી માત્ર હાથોના બળે ઝંપલાવે, તો નિઃસંદેહ તે મૃત્યુની જ ઇચ્છા કરે છે.
14.50.27
नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञः स्वरित्रया ।
अश्रान्तः सलिलं गहाच्छीध्रं संतरते ह्रदम् ॥ १४.५०.२७ ॥
બુદ્ધિમાન અને ભેદો જાણનાર માણસ સારા હલેસાવાળી હોડીથી થાક્યા વિના ઊંડું પાણી ઝડપથી પાર કરે, તેમ તે આ સરોવર પાર કરે છે.
14.50.28
तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममः ।
व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथपदातिनोः ॥ १४.५०.२८ ॥
પાર ઊતરીને, હોડી છોડીને, મમતા વિનાનો થઈ માણસે સામે કાંઠે જવું; પૂર્વકલ્પમાં રથી અને પદાતિ વિશે સમજાવ્યા પ્રમાણે.
14.50.29
स्नेहात्सम्मोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा ।
ममत्वेनाभिभूतः संस्तत्रैव परिवर्तते ॥ १४.५०.२९ ॥
સ્નેહથી મોહમાં પડેલો, હોડીમાંના નાવિકની જેમ, મમતાથી ઘેરાયેલો તે ત્યાં જ ફર્યા કરે છે.
14.50.30
नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम् ।
तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते ॥ १४.५०.३० ॥
હોડીમાં ચઢીને જમીન પર ફરવું શક્ય નથી; તેમ જ રથમાં ચઢીને પાણીમાં ચાલવાનું વિધાન નથી.
14.50.31
एवं कर्म कृतं वित्त विषयस्थं पृथक्पृथक् ।
यथा कर्म कृतं लोके तथा तदुपपद्यते ॥ १४.५०.३१ ॥
આ રીતે કરાયેલું કર્મ વિષયોમાં રહેલું છે, એમ અલગ અલગ જાણો. જગતમાં જેવું કર્મ કરાય છે, તેવું જ તેનું ફળ મળે છે.
14.50.32
यन्नैव गन्धि नो रस्यं न रूपस्पर्सशब्दवत् ।
मन्यते न मनो बुद्ध्या तत्प्रधानं प्रचक्षते ॥ १४.५०.३२ ॥
જે ગંધવાળું નથી, રસવાળું નથી, રૂપ-સ્પર્શ-શબ્દવાળું નથી, મન બુદ્ધિથી જેને માનતું નથી, તેને જ પ્રધાન કહે છે.
14.50.33
तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान् ।
महप्रधानभूतस्य गुणोऽहङ्कार एव च ॥ १४.५०.३३ ॥
ત્યાં પ્રધાન અવ્યક્ત છે. અવ્યક્તનો ગુણ મહાન છે. મહાપ્રધાનભૂતનો ગુણ અહંકાર જ છે.
14.50.34
अहङ्कारात्तु सम्भूतो महाभूतकृतो गुणः ।
पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाःस्मृताः ॥ १४.५०.३४ ॥
અહંકારથી ઉત્પન્ન થયેલો ગુણ મહાભૂતોથી રચાયેલો છે. ભૂતોના વિષયો અને ગુણો અલગ અલગ સ્મરણ કરાયા છે.
14.50.35
बीजधर्मं यथाऽव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम् ।
बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम् ॥ १४.५०.३५ ॥
અવ્યક્ત જેમ બીજધર્મી છે, તેમ તે પ્રસવસ્વભાવી પણ છે. બીજધર્મી મહાન આત્મા; પ્રસવ પણ તે જ—એમ અમે સાંભળ્યું છે.
14.50.36
बीजधर्मात्साहङ्कारात्प्रसवश्च पुनःपुनः ।
बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै ॥ १४.५०.३६ ॥
બીજધર્મથી અને અહંકાર સહિત પ્રસવ વારંવાર થાય છે. બીજ અને પ્રસવ સ્વભાવવાળાં પાંચ મહાભૂત એ જ છે.
14.50.37
बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च प्रकुर्वते ।
विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्त विशेषणम् ॥ १४.५०.३७ ॥
બીજધર્મી કહેવાય છે; તે ઉત્પત્તિ પણ કરે છે. પંચમહાભૂતોની વિશેષતાઓ છે; તેમનું વિશિષ્ટ લક્ષણ જાણો.
14.50.38
तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते ।
त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणाः ॥ १४.५०.३८ ॥
તેમાં આકાશને એક ગુણ; વાયુને બે ગુણ કહેવાય છે. તેજને ત્રણ ગુણ કહે છે; અને જળને પણ ચાર ગુણ છે.
14.50.39
पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया चरस्थावरसङ्कुला ।
सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शिनी ॥ १४.५०.३९ ॥
પૃથ્વી પાંચ ગુણવાળી જાણવી; ચર-અચરથી ભરેલી. સર્વ ભૂતોને ઉત્પન્ન કરનારી દેવી; શુભ-અશુભ દર્શાવનારી.
14.50.40
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते पञ्चगुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः ॥ १४.५०.४० ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને પાંચમો ગંધ — આ પૃથ્વીના પાંચ ગુણ જાણવા, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો.
14.50.41
पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.४१ ॥
પાર્થિવ ગંધ સદા રહે છે; ગંધ અનેક પ્રકારનો સ્મરાયો છે. તે ગંધના ઘણા ગુણો હું વિસ્તારથી કહીશ.
14.50.42
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथा ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च ॥ १४.५०.४२ ॥
ઇષ્ટ અને અનિષ્ટ ગંધ, મધુર, ખાટો અને તીખો; નિર્હારી, સંહત, સ્નિગ્ધ, રૂક્ષ અને વિશદ.
14.50.43
एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं द्रवश्चापां गुणाः स्मृताः ॥ १४.५०.४३ ॥
એ રીતે પાર્થિવ ગંધ દસ પ્રકારનો જાણવો. શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ અને દ્રવત્વ જળના ગુણો માનવામાં આવ્યા છે.
14.50.44
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः ।
मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा ॥ १४.५०.४४ ॥
હવે રસનું જ્ઞાન કહીશ. રસ અનેક પ્રકારનો સ્મૃત છે: મધુર, અમ્લ, કટુ, તિક્ત, કષાય અને લવણ પણ.
14.50.45
एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ।
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ १४.५०.४५ ॥
એ રીતે છ પ્રકારે વિસ્તરેલો રસ જળમય માનવામાં આવ્યો છે. શબ્દ, સ્પર્શ અને રૂપ એ ત્રિગુણી તેજ જ્યોતિ કહેવાય છે.
14.50.46
ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम् ।
शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा ॥ १४.५०.४६ ॥
પ્રકાશનો ગુણ રૂપ છે; રૂપ અનેક પ્રકારનું સ્મૃત છે: શ્વેત, કૃષ્ણ, રક્ત, નીલ અને પીતારુણ પણ.
14.50.47
ह्रस्वं दीर्घं कृशं स्थूलं चतुरश्राणुवृत्तकम् ।
एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते ॥ १४.५०.४७ ॥
ટૂંકું, લાંબું, પાતળું, જાડું, ચોરસ અને નાનું ગોળ — એ રીતે બાર પ્રકારે વિસ્તરેલ તેજનું રૂપ કહેવાય છે.
14.50.48
विज्ञेयं ब्राह्मणैर्वृद्धैर्धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः ।
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते ॥ १४.५०.४८ ॥
આ બ્રાહ્મણો, વૃદ્ધો, ધર્મજ્ઞો અને સત્યવાદીઓએ જાણવું જોઈએ. શબ્દ અને સ્પર્શ જાણવા યોગ્ય છે; વાયુ દ્વિગુણી કહેવાય છે.
14.50.49
वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्सश्च बहुधा स्मृतः ।
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ॥ १४.५०.४९ ॥
વાયુનો ગુણ પણ સ્પર્શ છે; સ્પર્શ અનેક પ્રકારનો કહેવાયો છે: ઉષ્ણ, શીત, સુખદ, દુઃખદ, સ્નિગ્ધ અને વિશદ.
14.50.50
कठिनश्चिक्वणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः ।
एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते ॥ १४.५०.५० ॥
કઠણ, ચુભતો, લીસો, લપસણો, દારુણ, મૃદુ; એ રીતે વાયવ્ય ગુણ બાર વિસ્તારવાળો કહેવાય છે.
14.50.51
विधिवद्ब्राह्मणैः सिद्धैर्मन्त्रज्ञैस्तत्त्वदार्शिभिः ॥ १४.५०.५१ ॥
વિધિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણો દ્વારા, સિદ્ધો દ્વારા, મંત્રજ્ઞો દ્વારા, તત્ત્વદર્શીઓ દ્વારા.
14.50.52
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृतः ।
तस्य शब्दस्यि वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥ १४.५०.५२ ॥
ત્યાં આકાશનો એક જ ગુણ શબ્દ કહેવાયો છે; તે શબ્દના ઘણા ગુણ હું વિસ્તારથી કહીશ.
14.50.53
षड्जर्षभः सगान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा ।
अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा।
इष्टश्चानिष्टशब्दश्च संहतः प्रतिभानवान् ॥ १४.५०.५३ ॥
ષડ્જ, ઋષભ, ગાંધાર સહિત, મધ્યમ, પંચમ; ત્યાર પછી નિષાદ અને ધૈવત પણ જાણવા યોગ્ય છે. ઇષ્ટ અને અનિષ્ટ શબ્દ, સંયુક્ત અને પ્રતિભાવાન.
14.50.54
एवं बहुविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भवः ।
आकाशमुत्तमं भूतमहङ्कारस्ततः परः ॥ १४.५०.५४ ॥
એ રીતે આકાશથી ઉત્પન્ન થયેલ શબ્દ અનેક પ્રકારનો જાણવો. આકાશ ઉત્તમ ભૂત છે; તેના પછી અહંકાર.
14.50.55
अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा ततः परः ।
तस्मात्तु परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ॥ १४.५०.५५ ॥
અહંકારથી પર બુદ્ધિ છે; બુદ્ધિથી પર આત્મા છે. તેનાથી પણ પર પરમ અવ્યક્ત છે, અને અવ્યક્તથી પર પુરુષ છે.
14.50.56
परावरज्ञो भूतानां विधिज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा यं प्राप्यानन्त्यमश्नुते ॥ १४.५०.५६ ॥
ભૂતોના પરાવરને જાણનાર, સર્વ કર્મોના વિધાનને જાણનાર, સર્વ ભૂતોના આત્માનો પણ આત્મા બનેલો — જેને પામીને માણસ અનંતતા પામે છે.