Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 14.51

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

14.51.1

भूतानामथ पञ्चानामथेषामीश्वरं मनः ।
नियमे च विसर्गे च भूतानां मन एव च ॥ १४.५१.१ ॥

पाँचों भूतों और इनके भी ईश्वर मन को (जानो)। नियमन और सृष्टि में, तथा भूतों का मन ही (प्रधान है)।

14.51.2

अधिष्ठातृमनो नित्यं भूतानां महतां तथा ।
बुद्धिरैश्वर्यमाचष्टे क्षेत्रज्ञश्च स उच्यते ॥ १४.५१.२ ॥

मन सदा भूतों और महान तत्वों का अधिष्ठाता है। बुद्धि (उनका) ऐश्वर्य बताती है, और वह क्षेत्रज्ञ कहलाता है।

14.51.3

इनद्रियाणि मनो युङ्क्ते सदश्वानिव सारथिः ।
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः क्षेत्रज्ञे युज्यते सदा ॥ १४.५१.३ ॥

जैसे सारथि अच्छे घोड़ों को जोतता है, वैसे ही मन इन्द्रियों को जोतता है। इन्द्रियाँ, मन और बुद्धि सदा क्षेत्रज्ञ में जुड़ते हैं।

14.51.4

महदश्वसमायुक्तं बुद्धिसंयमनं रथम् ।
समारुह्य स भूतात्मा समन्तात्परिधावति ॥ १४.५१.४ ॥

महत् (तत्व) रूपी घोड़ों से जुड़े, बुद्धि रूपी लगाम वाले रथ पर चढ़कर वह भूतात्मा चारों ओर दौड़ता है।

14.51.5

इन्द्रियग्रामसंयुक्तो मनःसारथिरेव च ।
बुद्धिसंयमनो नित्यं महान्ब्रह्ममयो रथः ॥ १४.५१.५ ॥

इन्द्रियसमूह से युक्त, मन जिसका सारथि है, बुद्धि जिसकी लगाम है, ऐसा महान ब्रह्ममय रथ सदा (यही) है।

14.51.6

एवं यो वेत्ति विद्वान्वै सदा ब्रह्ममयं रथम् ।
स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति ॥ १४.५१.६ ॥

जो विद्वान इस प्रकार सदा ब्रह्ममय रथ को जानता है, वह धीर सब लोकों में मोह को नहीं प्राप्त होता।

14.51.7

अव्यक्तादिविशेषान्तं सहस्थावरजङ्गमम् ।
सूर्यचन्द्रप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम् ॥ १४.५१.७ ॥

अव्यक्त से लेकर विशेषों के अंत तक, स्थावर और जंगम सहित, सूर्य और चंद्र के प्रकाश से आलोकित, ग्रहों और नक्षत्रों से सुशोभित।

14.51.8

नदीपर्वतजालैश्च सर्वतः परिभूषितम् ।
विविधाभिस्तथा चाद्भिः सततं समलंकृतम् ॥ १४.५१.८ ॥

नदियों और पर्वतों के जाल से सब ओर सुशोभित, तथा विविध जलों से सदा भलीभांति अलंकृत।

14.51.9

अजितं सर्वभूतानां सर्वप्राणभृतां गतिः ।
एतद्ब्रह्मवनं नित्यं तस्मिंश्चरति क्षेत्रवित् ॥ १४.५१.९ ॥

जो सब प्राणियों के लिए अजेय है और सभी प्राणधारियों की गति है, वह यह ब्रह्मवन नित्य है; उसमें क्षेत्रज्ञ विचरण करता है।

14.51.10

लोकेऽस्मिन्यानि सत्वानि त्रसानि स्थावराणि च ।
तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते पश्चाद्भूतकृता गुणाः।
गुणेभ्यः पञ्च भूतानि एष भूतसमुच्छ्रयः ॥ १४.५१.१० ॥

इस लोक में जो प्राणी हैं, चलने वाले और स्थिर, वे ही पहले लीन होते हैं; फिर भूतों से उत्पन्न गुण लीन होते हैं। गुणों से पाँच भूत उत्पन्न होते हैं — यही भूतों का समुच्चय है।

14.51.11

देवा मनुष्या गन्धर्वाः पिशाचासुरराक्षसाः ।
सर्वे स्वभावतः सृष्टा न क्रियाभ्यो न कारणात् ॥ १४.५१.११ ॥

देव, मनुष्य, गंधर्व, पिशाच, असुर और राक्षस — ये सब स्वभाव से ही सृष्ट हुए हैं, न कर्मों से और न किसी कारण से।

14.51.12

एते विश्वसृजो विप्रा जायन्तीह पुनः पुनः ।
तेभ्यः प्रसूतास्तेष्वेव महाभूतेषु पञ्चसु।
प्रलीयन्ते यथाकालमूर्मयः सागरे यथा ॥ १४.५१.१२ ॥

ये विश्व के सृष्टा विप्र यहाँ बार-बार उत्पन्न होते हैं; उनसे उत्पन्न होकर वे इन्हीं पाँच महाभूतों में यथासमय लीन हो जाते हैं, जैसे समुद्र में लहरें।

14.51.13

विश्वसृग्भ्यस्तु भूतेभ्यो महाभूतास्तु सर्वशः ।
भूतेब्यश्चापि पञ्चभ्यो भुक्तो गच्छेत्परां गतिम् ॥ १४.५१.१३ ॥

विश्वसृजों से और भूतों से, महाभूत पूर्णतः उत्पन्न होते हैं; और पाँच भूतों से भोगा हुआ (जीव) परम गति को प्राप्त हो।

14.51.14

प्रजापतिरिदं सर्वं मनसैवासृजत्प्रभुः ।
तथैव देवानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे ॥ १४.५१.१४ ॥

प्रजापति प्रभु ने यह सब केवल मन से रचा; उसी प्रकार देवताओं और ऋषियों ने तप से (सिद्धि) प्राप्त की।

14.51.15

तपसश्चानुपूर्व्येण फलमूलाशिनस्तथा ।
त्रैलोक्यं तपसा सिद्धाः पश्यन्तीह समाहिताः ॥ १४.५१.१५ ॥

तप के क्रम से, फल-मूल खाने वाले सिद्ध लोग, उसी प्रकार तप से, यहाँ एकाग्र होकर तीनों लोकों को देखते हैं।

14.51.16

औषधान्यगदादीनि नानाविद्याश्च सर्वशः ।
तपसैव प्रसिद्ध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम् ॥ १४.५१.१६ ॥

औषधियाँ, विष-नाशक और ऐसी अन्य, तथा नाना प्रकार की विद्याएँ सर्वथा तप से ही सिद्ध होती हैं, क्योंकि तप ही साधन का मूल है।

14.51.17

यद्दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरन्वयम् ।
तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥ १४.५१.१७ ॥

जो कुछ दुर्लभ है, कठिनाई से प्राप्त होने वाला है, कठिनाई से आचरण में आने वाला है, कठिनाई से परंपरा में चलने वाला है, वह सब तप से साध्य है; क्योंकि तप ही दुर्लंघ्य है।

14.51.18

सुरापो ब्रह्महा स्तेनो भ्रूणहागुरुतल्पगः ।
तपसैव सुतप्तेन मुच्यते किल्बिषात्ततः ॥ १४.५१.१८ ॥

सुरापान करने वाला, ब्राह्मण-हत्यारा, चोर, भ्रूण-हत्यारा, गुरु-शय्या का अपहर्ता — वह भी भली प्रकार तपे हुए तप से ही पाप से मुक्त होता है।

14.51.19

मनुष्याः पितरो देवाः पशवो मृगपक्षिणः ।
यानि चान्यानि भूतानि चराणि स्थावराणि च ॥ १४.५१.१९ ॥

मनुष्य, पितर, देवता, पशु, मृग और पक्षी, तथा अन्य जो प्राणी हैं, चर और अचर, (वे सब)।

14.51.20

तपःपरायणा नित्यं सिद्ध्यन्ते तपसा सदा ।
तथैव तपसा देवा महाभागा दिवं गताः ॥ १४.५१.२० ॥

जो तप में सदा लगे रहते हैं, वे सदा तप से सिद्धि पाते हैं; उसी प्रकार महाभाग देवता भी तप से स्वर्ग को गए।

14.51.21

आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः ।
अहङ्कारसमायुक्तास्ते सकाशे प्रजापतेः ॥ १४.५१.२१ ॥

जो अथक होकर आशा से युक्त कर्म करते हैं और अहंकार से भरे रहते हैं, वे प्रजापति के समीप (पहुँचते हैं)।

14.51.22

ध्यानयोगेन शुद्वेन निर्ममा निरहंकृताः ।
आप्नुवन्ति महात्मानो महान्तं लोकमुत्तमम् ॥ १४.५१.२२ ॥

शुद्ध ध्यानयोग से, ममता-रहित और अहंकार-रहित होकर महात्मा उत्तम महान लोक को प्राप्त करते हैं।

14.51.23

ध्यानयोगमुपागम्य प्रसन्नमतयः सदा ।
सुखोपचयमव्यक्तं प्रविशन्त्यात्मवित्तमाः ॥ १४.५१.२३ ॥

ध्यानयोग का आश्रय लेकर, सदा प्रसन्नचित्त, आत्मज्ञानियों में श्रेष्ठ लोग सुख-समृद्धि से परिपूर्ण अव्यक्त (ब्रह्म) में प्रवेश करते हैं।

14.51.24

ध्यानयोगादुपागम्य निर्ममा निरहंकृताः ।
अव्यक्तं प्रविशन्तीह महतां लोकमुत्तमम् ॥ १४.५१.२४ ॥

ध्यानयोग का आश्रय लेकर, ममता-रहित और अहंकार-रहित होकर, यहाँ (जीव) महापुरुषों के उत्तम लोक, अव्यक्त में प्रवेश करते हैं।

14.51.25

अव्यक्तादेव सम्भूताः समयज्ञा गताः पुनः ।
तमोरजोभ्यां निर्मुक्ताः सत्वमास्थाय केवलम् ॥ १४.५१.२५ ॥

जो अव्यक्त से ही उत्पन्न हुए, काल को जानने वाले, फिर वहीं लौट गए, तम और रजस से मुक्त होकर केवल सत्त्व का आश्रय लेकर।

14.51.26

निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वं त्यजति निष्कलः ।
क्षेत्रज्ञ इति तं विद्याद्यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १४.५१.२६ ॥

जो सब पापों से मुक्त होकर सब कुछ त्याग देता है, निष्कल (अविभाज्य) है, उसे क्षेत्रज्ञ जानना चाहिए; जो उसे जानता है, वही वेदवेत्ता है।

14.51.27

चित्तं चित्तादुपागम्य मुनिरासीत संयतः ।
यच्चित्तस्तन्मना भूत्वा ग्राह्यमेतत्सनातनम् ॥ १४.५१.२७ ॥

चित्त से चित्त के पास पहुँचकर मुनि संयमी होकर बैठे; जिस पर चित्त लगा हो, उसी में मन लगाकर हो जाए — यही सनातन ग्रहण करने योग्य है।

14.51.28

अव्यक्तादिविशेषान्तमविद्यालक्षणं स्मृतम् ।
निबोधत तथा ज्ञानं गुणैर्लक्षणमित्युत ॥ १४.५१.२८ ॥

अव्यक्त से लेकर अंतिम विशेष तक जो अविद्या का लक्षण कहा गया है, उसे समझो; वैसे ही ज्ञान भी गुणों से लक्षित होता है — यह निश्चित है।

14.51.29

द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् ।
ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम् ॥ १४.५१.२९ ॥

दो अक्षरों वाला (ममेति) मृत्यु होता है, और तीन अक्षरों वाला ब्रह्म शाश्वत है; “मम” कहना मृत्यु है, और “न मम” कहना शाश्वत है।

14.51.30

कर्म केचित्प्रशंसन्ति मन्दबुद्धितया नराः ।
ये तु वृद्धा महात्मानो न प्रशंसन्ति कर्म ते ॥ १४.५१.३० ॥

कुछ मनुष्य मन्दबुद्धि होने के कारण कर्म की प्रशंसा करते हैं; परन्तु जो वृद्ध और महात्मा हैं, वे कर्म की प्रशंसा नहीं करते।

14.51.31

कर्मणा जायते जन्तुर्मूर्तिमान्षोडशात्मकः ।
पुरुषं ग्रसते विद्या तद्ग्राह्यममृताशिनम् ॥ १४.५१.३१ ॥

कर्म से प्राणी मूर्तिमान सोलह अंगों वाला उत्पन्न होता है। विद्या पुरुष को ग्रस लेती है; वह ग्रहण करने योग्य है, अमृत का भोक्ता है।

14.51.32

तस्मात्कर्मसु निःस्नेहा ये केचित्पारदर्शिनः ।
विद्यामयोऽयं पुरुषो न तु कर्ममयः स्मृतः ॥ १४.५१.३२ ॥

इसलिए जो कुछ पारदर्शी लोग कर्मों में आसक्ति-रहित हैं, यह पुरुष विद्यामय कहा गया है, कर्ममय नहीं।

14.51.33

य एवममृतं नित्यमग्राह्यं शश्वदक्षरम् ।
वश्यात्मानमसंश्लिष्टं यो वेद न मृतो भवेत् ॥ १४.५१.३३ ॥

जो इस प्रकार अमृत, नित्य, अग्राह्य, सदा रहने वाले, अक्षर, वश में की हुई आत्मा वाले, असंश्लिष्ट को जानता है, वह मृत्यु को प्राप्त नहीं होता।

14.51.34

अपूर्वमकृतं नित्यं य एनमविचारिणम् ।
य एवं विन्देदात्मानमग्राह्यममृताशनम्।
अग्राह्यो ह्यमृतो भवति स एभिः कारणैर्ध्रुवः ॥ १४.५१.३४ ॥

जो इसे, जो अपूर्व, अकृत, नित्य, विचार-रहित है, इस प्रकार आत्मा को, अग्राह्य, अमृत-भोक्ता को पाता है, वह अग्राह्य और अमर होता है; इन कारणों से वह ध्रुव हो जाता है।

14.51.35

आयोज्य सर्वसंस्कारान्संयम्यात्मानमात्मनि ।
स तद्ब्रह्म शुभं वेत्ति यस्माद्भूयो न विद्यते ॥ १४.५१.३५ ॥

सभी संस्कारों को लगाकर, आत्मा को आत्मा में संयमित करके, वह उस शुभ ब्रह्म को जानता है, जिससे बढ़कर कुछ नहीं है।

14.51.36

प्रसादे चैव सत्वस्य प्रसादं समवाप्नुयात् ।
लक्षणं हि प्रसादस्य यथा स्यात्स्वप्नदर्शनम् ॥ १४.५१.३६ ॥

और सत्त्व की प्रसन्नता में ही व्यक्ति प्रसन्नता को पूर्ण रूप से प्राप्त करे; प्रसन्नता का लक्षण वैसा ही है जैसे स्वप्न-दर्शन।

14.51.37

गतिरेषा तु मुक्तानां ये ज्ञानपरिनिष्ठिताः ।
प्रवृत्तयश्च याः सर्वाः पश्यन्ति परिणामजाः ॥ १४.५१.३७ ॥

यह मुक्त पुरुषों की गति है, जो ज्ञान में स्थित हैं। वे सभी प्रवृत्तियों को, जो परिणाम से उत्पन्न होती हैं, देखते हैं।

14.51.38

एषा गतिर्विरक्तानामेष धर्मः सनातनः ।
एषा ज्ञानवतां प्राप्तिरेतद्वृत्तमनिन्दितम् ॥ १४.५१.३८ ॥

यह विरक्त पुरुषों की गति है, यह सनातन धर्म है। यह ज्ञानियों की प्राप्ति है, यह निर्दोष आचरण है।

14.51.39

समेन सर्वभूतेषु निस्पृहेण निराशिषा ।
शक्या गतिरियं गन्तुं सर्वत्र समदर्शिना ॥ १४.५१.३९ ॥

सब प्राणियों के प्रति समभाव रखने वाले, स्पृहारहित और फलाशा से मुक्त पुरुष द्वारा यह गति प्राप्त की जा सकती है, जो सर्वत्र समदर्शी है।

14.51.40

एतद्वः सर्वमाख्यातं मया विप्रर्षिसत्तमाः ।
एवमाचरत क्षिप्रं ततः सिद्धिमवाप्स्यथ ॥ १४.५१.४० ॥

हे श्रेष्ठ विप्र-ऋषियो! यह सब मैंने तुमसे कहा। इसी प्रकार शीघ्र आचरण करो, तब सिद्धि प्राप्त करोगे।

14.51.41

इत्युक्तास्ते तु मुनयो गुरुणा ब्रह्मणा तथा ।
कृतवन्तो महात्मानस्ततो लोकमवाप्नुवन् ॥ १४.५१.४१ ॥

गुरु ब्रह्मा द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर उन महात्मा मुनियों ने वैसा ही किया और तब वे लोक को प्राप्त हुए।

14.51.42

त्वमप्येतन्महाभाग मयोक्तं ब्रह्मणो वचः ।
सम्यगाचर शुद्धात्भंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ १४.५१.४२ ॥

हे महाभाग! तुम भी मेरे द्वारा कहे गए ब्रह्मा के इस वचन का भली-भाँति आचरण करो, हे शुद्धात्मा! तब तुम सिद्धि प्राप्त करोगे।

14.51.43

इत्युक्तः स तदा शिष्यो गुरुणा धर्ममुत्तमम् ।
चकार सर्वं कौन्तेय ततो मोक्षमवाप्तवान् ॥ १४.५१.४३ ॥

गुरु के ऐसा कहने पर उस शिष्य ने उत्तम धर्म का सम्पूर्ण पालन किया, हे कौन्तेय, और तब उसने मोक्ष प्राप्त कर लिया।

14.51.44

कृतकृत्यश्च स तदा शिष्यः कुरुकुलोद्वह ।
तत्पदं समनुप्राप्तो यत्र गत्वा न शोचति ॥ १४.५१.४४ ॥

और कृतकृत्य होकर उस शिष्य ने तब वह पद प्राप्त कर लिया, हे कुरुकुल के भार वहन करने वाले, जहाँ जाकर कोई शोक नहीं करता।

14.51.45

को न्वसौ ब्राह्मणः कृष्ण कश्च शिष्यो जनार्दन ।
श्रोतव्यं चेन्मयैतद्वै तत्त्वमाचक्ष्व मे विभो ॥ १४.५१.४५ ॥

वह ब्राह्मण कौन था, हे कृष्ण, और शिष्य कौन था, हे जनार्दन? यदि मुझे यह सुनना योग्य है, तो हे विभु, वह तत्त्व मुझे बताइए।

14.51.46

अहं गुरुर्महाबाहो मनः शिष्य च विद्धि मे ।
त्वत्प्रीत्या गुह्यमेतच्च कथितं ते धनंजय ॥ १४.५१.४६ ॥

मैं गुरु हूँ, हे महाबाहो, और मन को मेरा शिष्य जानो। तुम्हारे प्रेम से, हे धनंजय, यह गुह्य बात तुमसे कही गई है।

14.51.47

मयि चेदस्ति ते प्रीतिर्नित्यं कुरुकुलोद्वह ।
अध्यात्ममेतच्छ्रुत्वा त्वं सम्यगाचर सुव्रत ॥ १४.५१.४७ ॥

यदि मुझमें तुम्हारा सदा प्रेम है, हे कुरुकुल के भार वहन करने वाले, तो यह अध्यात्म सुनकर तुम इसका भली प्रकार आचरण करो, हे सुव्रत।

14.51.48

ततस्त्वं सम्यगाचीर्णो धर्मेऽस्मिन्नरिकर्शन ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो मोक्षं प्राप्स्यसि केवलम् ॥ १४.५१.४८ ॥

तब तुम इस धर्म का भली प्रकार आचरण करके, हे शत्रुओं को पीड़ा देने वाले, सब पापों से मुक्त होकर केवल मोक्ष प्राप्त करोगे।

14.51.49

पूर्वमप्येतदेवोक्तं युद्धकाल उपस्थिते ।
मया तव महाबाहो तस्मादत्र मनः कुरु ॥ १४.५१.४९ ॥

हे महाबाहो, युद्धकाल उपस्थित होने पर पहले भी यही बात मैंने तुमसे कही थी, इसलिए इस विषय में मन लगाओ।

14.51.50

मया तु भरतश्रेष्ठ चिरदृष्टः पिता प्रभुः ।
तमहं द्रष्टमिच्छामि सम्मते तव फल्गुन ॥ १४.५१.५० ॥

हे भरतश्रेष्ठ, मैंने अपने प्रभु पिता को बहुत समय से नहीं देखा; हे फाल्गुन, तुम्हारी सम्मति से मैं उन्हें देखना चाहता हूँ।

14.51.51

इत्युक्तवचनं कृष्णं प्रत्युवाच धनंजयः ।
यदिष्टं कुरु सर्वेषामीश्वरोऽस्मान्प्रपालय ॥ १४.५१.५१ ॥

कृष्ण के ऐसा कहने पर धनंजय ने उत्तर दिया: जो सबको इष्ट हो वही करो; हे ईश्वर, हम सबकी रक्षा करो।

14.51.52

नमस्ते सर्वलोकात्मन्नारायण परात्पर ।
मनोमलात्तपोशक्यं कर्म चाविद्यया हतम्। ॥ १४.५१.५२ ॥

हे सर्वलोकात्मा नारायण, परात्पर, तुम्हें नमस्कार है। मन के मल से, तप से साध्य कर्म भी अविद्या से नष्ट हो जाता है।

14.51.53

दानमप्यर्थदोषेणि नाम तस्मात्कलौ स्मरेत् ।
यदि गन्तुं कृता बुद्धिर्वासुदेव नमोस्तु ते।
गच्छावो नगरं कृष्ण गजसाह्वयमद्य वै ॥ १४.५१.५३ ॥

दान भी धन के दोष से दूषित हो जाता है, इसलिए कलियुग में ऐसा स्मरण करना चाहिए। हे वासुदेव, यदि जाने का निश्चय हो गया है तो तुम्हें नमस्कार; हे कृष्ण, आज हम गजसाह्वय नगर को चलें।

14.51.54

समेत्य तत्रि राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
समनुज्ञाप्य राजानं स्वां पुरीं यातुमर्हसि ॥ १४.५१.५४ ॥

वहाँ धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर से मिलकर, राजा की अनुमति लेकर तुम्हें अपनी नगरी को जाना चाहिए।