ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 14.51
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.51.1
भूतानामथ पञ्चानामथेषामीश्वरं मनः ।
नियमे च विसर्गे च भूतानां मन एव च ॥ १४.५१.१ ॥
ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਮਨ ਹੈ। ਨਿਯਮਨ ਅਤੇ ਸਰਜਨ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਨ ਹੀ (ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ)।
14.51.2
अधिष्ठातृमनो नित्यं भूतानां महतां तथा ।
बुद्धिरैश्वर्यमाचष्टे क्षेत्रज्ञश्च स उच्यते ॥ १४.५१.२ ॥
ਮਨ ਸਦਾ ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਜ ਦੱਸਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਕਸ਼ੇਤ੍ਰਗਿਆ ਕਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
14.51.3
इनद्रियाणि मनो युङ्क्ते सदश्वानिव सारथिः ।
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः क्षेत्रज्ञे युज्यते सदा ॥ १४.५१.३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਥੀ ਚੰਗੇ ਘੋੜੇ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਸਦਾ ਕਸ਼ੇਤ੍ਰਗਿਆ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦੇ ਹਨ।
14.51.4
महदश्वसमायुक्तं बुद्धिसंयमनं रथम् ।
समारुह्य स भूतात्मा समन्तात्परिधावति ॥ १४.५१.४ ॥
ਮਹਤ ਤੱਤਵ ਰੂਪੀ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਬੁੱਧੀ ਰੂਪੀ ਲਗਾਮ ਵਾਲੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਭੂਤਾਤਮਾ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
14.51.5
इन्द्रियग्रामसंयुक्तो मनःसारथिरेव च ।
बुद्धिसंयमनो नित्यं महान्ब्रह्ममयो रथः ॥ १४.५१.५ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਮਨ ਜਿਸਦਾ ਸਾਰਥੀ, ਬੁੱਧੀ ਜਿਸਦੀ ਲਗਾਮ, ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਮਈ ਮਹਾਨ ਰਥ ਇਹੀ ਹੈ।
14.51.6
एवं यो वेत्ति विद्वान्वै सदा ब्रह्ममयं रथम् ।
स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति ॥ १४.५१.६ ॥
ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਮਈ ਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧੀਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
14.51.7
अव्यक्तादिविशेषान्तं सहस्थावरजङ्गमम् ।
सूर्यचन्द्रप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम् ॥ १४.५१.७ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਸਹਿਤ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੇ ਨਛੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ।
14.51.8
नदीपर्वतजालैश्च सर्वतः परिभूषितम् ।
विविधाभिस्तथा चाद्भिः सततं समलंकृतम् ॥ १४.५१.८ ॥
ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸ਼ੋਭਿਤ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਿਆ।
14.51.9
अजितं सर्वभूतानां सर्वप्राणभृतां गतिः ।
एतद्ब्रह्मवनं नित्यं तस्मिंश्चरति क्षेत्रवित् ॥ १४.५१.९ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਜਿੱਤ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ — ਇਹ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਨ ਨਿੱਤ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
14.51.10
लोकेऽस्मिन्यानि सत्वानि त्रसानि स्थावराणि च ।
तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते पश्चाद्भूतकृता गुणाः।
गुणेभ्यः पञ्च भूतानि एष भूतसमुच्छ्रयः ॥ १४.५१.१० ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚੱਲ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਗੁਣ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਭੂਤ — ਇਹੀ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ।
14.51.11
देवा मनुष्या गन्धर्वाः पिशाचासुरराक्षसाः ।
सर्वे स्वभावतः सृष्टा न क्रियाभ्यो न कारणात् ॥ १४.५१.११ ॥
ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ — ਇਹ ਸਭ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਹਨ; ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ।
14.51.12
एते विश्वसृजो विप्रा जायन्तीह पुनः पुनः ।
तेभ्यः प्रसूतास्तेष्वेव महाभूतेषु पञ्चसु।
प्रलीयन्ते यथाकालमूर्मयः सागरे यथा ॥ १४.५१.१२ ॥
ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਇਹ ਵਿਪ੍ਰ ਇੱਥੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯਥਾਕਾਲ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ।
14.51.13
विश्वसृग्भ्यस्तु भूतेभ्यो महाभूतास्तु सर्वशः ।
भूतेब्यश्चापि पञ्चभ्यो भुक्तो गच्छेत्परां गतिम् ॥ १४.५१.१३ ॥
ਵਿਸ਼ਵ-ਸਿਰਜਕਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਮਹਾਭੂਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭੋਗਿਆ ਗਿਆ (ਜੀਵ) ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਵੇ।
14.51.14
प्रजापतिरिदं सर्वं मनसैवासृजत्प्रभुः ।
तथैव देवानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे ॥ १४.५१.१४ ॥
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਰਚਿਆ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤਪ ਨਾਲ (ਸਿੱਧੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
14.51.15
तपसश्चानुपूर्व्येण फलमूलाशिनस्तथा ।
त्रैलोक्यं तपसा सिद्धाः पश्यन्तीह समाहिताः ॥ १४.५१.१५ ॥
ਤਪ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
14.51.16
औषधान्यगदादीनि नानाविद्याश्च सर्वशः ।
तपसैव प्रसिद्ध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम् ॥ १४.५१.१६ ॥
ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਨਾਸ਼ਕ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਤਪ ਹੀ ਸਾਧਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।
14.51.17
यद्दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरन्वयम् ।
तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥ १४.५१.१७ ॥
ਜੋ ਦੁਰਲੱਭ, ਦੁਰਾਮਨਾਇ, ਦੁਰਾਧਰਸ਼, ਦੁਰਨਵਯ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤਪ ਨਾਲ ਸਾਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਤਪ ਹੀ ਦੁਰਤਿਕ੍ਰਮ ਹੈ।
14.51.18
सुरापो ब्रह्महा स्तेनो भ्रूणहागुरुतल्पगः ।
तपसैव सुतप्तेन मुच्यते किल्बिषात्ततः ॥ १४.५१.१८ ॥
ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆਰਾ, ਚੋਰ, ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆਰਾ, ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ — ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੇ ਤਪ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.51.19
मनुष्याः पितरो देवाः पशवो मृगपक्षिणः ।
यानि चान्यानि भूतानि चराणि स्थावराणि च ॥ १४.५१.१९ ॥
ਮਨੁੱਖ, ਪਿਤਰ, ਦੇਵਤੇ, ਪਸ਼ੂ, ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਪੰਛੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ—ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ।
14.51.20
तपःपरायणा नित्यं सिद्ध्यन्ते तपसा सदा ।
तथैव तपसा देवा महाभागा दिवं गताः ॥ १४.५१.२० ॥
ਜੋ ਸਦਾ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਪ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਦਾ ਸਿੱਧੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਭਾਗ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਤਪ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਏ।
14.51.21
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः ।
अहङ्कारसमायुक्तास्ते सकाशे प्रजापतेः ॥ १४.५१.२१ ॥
ਜੋ ਆਸ਼ਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕਰਮ ਬਿਨਾਂ ਥਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
14.51.22
ध्यानयोगेन शुद्वेन निर्ममा निरहंकृताः ।
आप्नुवन्ति महात्मानो महान्तं लोकमुत्तमम् ॥ १४.५१.२२ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਤਮਾ ਉੱਤਮ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
14.51.23
ध्यानयोगमुपागम्य प्रसन्नमतयः सदा ।
सुखोपचयमव्यक्तं प्रविशन्त्यात्मवित्तमाः ॥ १४.५१.२३ ॥
ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਆਤਮਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲੋਕ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਵਿਅਕਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
14.51.24
ध्यानयोगादुपागम्य निर्ममा निरहंकृताः ।
अव्यक्तं प्रविशन्तीह महतां लोकमुत्तमम् ॥ १४.५१.२४ ॥
ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕ, ਅਵਿਅਕਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
14.51.25
अव्यक्तादेव सम्भूताः समयज्ञा गताः पुनः ।
तमोरजोभ्यां निर्मुक्ताः सत्वमास्थाय केवलम् ॥ १४.५१.२५ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮੇ, ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ; ਤਮ ਅਤੇ ਰਜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਸਤ੍ਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ।
14.51.26
निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वं त्यजति निष्कलः ।
क्षेत्रज्ञ इति तं विद्याद्यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १४.५१.२६ ॥
ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਕਲ (ਅਵਿਭਾਜ੍ਯ); ਉਸਨੂੰ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਵੇਦਵੇਤਾ ਹੈ।
14.51.27
चित्तं चित्तादुपागम्य मुनिरासीत संयतः ।
यच्चित्तस्तन्मना भूत्वा ग्राह्यमेतत्सनातनम् ॥ १४.५१.२७ ॥
ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਬੈਠੇ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਾ ਕੇ — ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਹੈ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਯੋਗ।
14.51.28
अव्यक्तादिविशेषान्तमविद्यालक्षणं स्मृतम् ।
निबोधत तथा ज्ञानं गुणैर्लक्षणमित्युत ॥ १४.५१.२८ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤਿਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇਹੀ।
14.51.29
द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् ।
ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम् ॥ १४.५१.२९ ॥
ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ (ਮਮ) ਮੌਤ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਸਦੀਵੀ ਹੈ; “ਮਮ” ਕਹਿਣਾ ਮੌਤ ਹੈ; “ਨ ਮਮ” ਕਹਿਣਾ ਸਦੀਵੀ ਹੈ।
14.51.30
कर्म केचित्प्रशंसन्ति मन्दबुद्धितया नराः ।
ये तु वृद्धा महात्मानो न प्रशंसन्ति कर्म ते ॥ १४.५१.३० ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਕਾਰਨ ਕਰਮ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਮ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
14.51.31
कर्मणा जायते जन्तुर्मूर्तिमान्षोडशात्मकः ।
पुरुषं ग्रसते विद्या तद्ग्राह्यममृताशिनम् ॥ १४.५१.३१ ॥
ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸੋਲਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
14.51.32
तस्मात्कर्मसु निःस्नेहा ये केचित्पारदर्शिनः ।
विद्यामयोऽयं पुरुषो न तु कर्ममयः स्मृतः ॥ १४.५१.३२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਰਹਿਤ, ਪਾਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਲੋਕ — ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਦਿਆਮਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਰਮਮਈ ਨਹੀਂ।
14.51.33
य एवममृतं नित्यमग्राह्यं शश्वदक्षरम् ।
वश्यात्मानमसंश्लिष्टं यो वेद न मृतो भवेत् ॥ १४.५१.३३ ॥
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਨਿੱਤ, ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਅਕਸ਼ਰ, ਵਸ਼ ਕੀਤੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਅਸੰਸ਼ਲਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ।
14.51.34
अपूर्वमकृतं नित्यं य एनमविचारिणम् ।
य एवं विन्देदात्मानमग्राह्यममृताशनम्।
अग्राह्यो ह्यमृतो भवति स एभिः कारणैर्ध्रुवः ॥ १४.५१.३४ ॥
ਜੋ ਇਸ ਅਪੂਰਬ, ਅਕ੍ਰਿਤ, ਨਿੱਤ, ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧ੍ਰੁਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.51.35
आयोज्य सर्वसंस्कारान्संयम्यात्मानमात्मनि ।
स तद्ब्रह्म शुभं वेत्ति यस्माद्भूयो न विद्यते ॥ १४.५१.३५ ॥
ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸੰਜਮਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
14.51.36
प्रसादे चैव सत्वस्य प्रसादं समवाप्नुयात् ।
लक्षणं हि प्रसादस्य यथा स्यात्स्वप्नदर्शनम् ॥ १४.५१.३६ ॥
ਸਤ੍ਵ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਲੱਛਣ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਂਗ ਹੈ।
14.51.37
गतिरेषा तु मुक्तानां ये ज्ञानपरिनिष्ठिताः ।
प्रवृत्तयश्च याः सर्वाः पश्यन्ति परिणामजाः ॥ १४.५१.३७ ॥
ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਮੁਕਤਾਂ ਦੀ ਇਹੀ ਗਤੀ ਹੈ। ਪਰਿਣਾਮ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
14.51.38
एषा गतिर्विरक्तानामेष धर्मः सनातनः ।
एषा ज्ञानवतां प्राप्तिरेतद्वृत्तमनिन्दितम् ॥ १४.५१.३८ ॥
ਇਹ ਵਿਰਕਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਆਚਰਣ ਹੈ।
14.51.39
समेन सर्वभूतेषु निस्पृहेण निराशिषा ।
शक्या गतिरियं गन्तुं सर्वत्र समदर्शिना ॥ १४.५१.३९ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸਰਵਤ੍ਰ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਗਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ।
14.51.40
एतद्वः सर्वमाख्यातं मया विप्रर्षिसत्तमाः ।
एवमाचरत क्षिप्रं ततः सिद्धिमवाप्स्यथ ॥ १४.५१.४० ॥
ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਓ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੇਤੀ ਆਚਰਣ ਕਰੋ; ਤਦ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।
14.51.41
इत्युक्तास्ते तु मुनयो गुरुणा ब्रह्मणा तथा ।
कृतवन्तो महात्मानस्ततो लोकमवाप्नुवन् ॥ १४.५१.४१ ॥
ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫਿਰ ਉਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
14.51.42
त्वमप्येतन्महाभाग मयोक्तं ब्रह्मणो वचः ।
सम्यगाचर शुद्धात्भंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ १४.५१.४२ ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇਹ ਬਚਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣਾ। ਹੇ ਸ਼ੁੱਧਾਤਮਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
14.51.43
इत्युक्तः स तदा शिष्यो गुरुणा धर्ममुत्तमम् ।
चकार सर्वं कौन्तेय ततो मोक्षमवाप्तवान् ॥ १४.५१.४३ ॥
ਗੁਰੂ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਣ ਤੇ ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੇ ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
14.51.44
कृतकृत्यश्च स तदा शिष्यः कुरुकुलोद्वह ।
तत्पदं समनुप्राप्तो यत्र गत्वा न शोचति ॥ १४.५१.४४ ॥
ਕਰਤਕਰਤ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਕੁਰੂਕੁਲ ਦੇ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ; ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕੋਈ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
14.51.45
को न्वसौ ब्राह्मणः कृष्ण कश्च शिष्यो जनार्दन ।
श्रोतव्यं चेन्मयैतद्वै तत्त्वमाचक्ष्व मे विभो ॥ १४.५१.४५ ॥
ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੌਣ ਸੀ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਕੌਣ ਸੀ, ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ? ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਵਿਭੂ, ਉਹ ਤੱਤ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
14.51.46
अहं गुरुर्महाबाहो मनः शिष्य च विद्धि मे ।
त्वत्प्रीत्या गुह्यमेतच्च कथितं ते धनंजय ॥ १४.५१.४६ ॥
ਮੈਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ; ਮਨ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਸਮਝ। ਤੇਰੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਧਨੰਜੈ, ਇਹ ਗੁਪਤ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਆਖੀ ਗਈ।
14.51.47
मयि चेदस्ति ते प्रीतिर्नित्यं कुरुकुलोद्वह ।
अध्यात्ममेतच्छ्रुत्वा त्वं सम्यगाचर सुव्रत ॥ १४.५१.४७ ॥
ਜੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਤੇਰਾ ਸਦਾ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਹੇ ਕੁਰੂਕੁਲ ਦੇ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਧਿਆਤਮ ਸੁਣ ਕੇ ਤੂੰ ਇਸਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਣ ਕਰ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ।
14.51.48
ततस्त्वं सम्यगाचीर्णो धर्मेऽस्मिन्नरिकर्शन ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो मोक्षं प्राप्स्यसि केवलम् ॥ १४.५१.४८ ॥
ਫਿਰ ਤੂੰ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਣ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਅਰੀਕਰਸ਼ਨ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਮੋਕਸ਼ ਪਾਵੇਂਗਾ।
14.51.49
पूर्वमप्येतदेवोक्तं युद्धकाल उपस्थिते ।
मया तव महाबाहो तस्मादत्र मनः कुरु ॥ १४.५१.४९ ॥
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹੀ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਾ।
14.51.50
मया तु भरतश्रेष्ठ चिरदृष्टः पिता प्रभुः ।
तमहं द्रष्टमिच्छामि सम्मते तव फल्गुन ॥ १४.५१.५० ॥
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਹੇ ਫਾਲਗੁਨ, ਤੇਰੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
14.51.51
इत्युक्तवचनं कृष्णं प्रत्युवाच धनंजयः ।
यदिष्टं कुरु सर्वेषामीश्वरोऽस्मान्प्रपालय ॥ १४.५१.५१ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਹ ਆਖਿਆ ਤਾਂ ਧਨੰਜਯ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਇਸ਼ਟ ਹੋਵੇ ਉਹੀ ਕਰੋ; ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
14.51.52
नमस्ते सर्वलोकात्मन्नारायण परात्पर ।
मनोमलात्तपोशक्यं कर्म चाविद्यया हतम्। ॥ १४.५१.५२ ॥
ਹੇ ਸਰਬਲੋਕਾਤਮਾ ਨਾਰਾਇਣ, ਪਰਾਤਪਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਕਾਰਨ, ਤਪ ਨਾਲ ਸਾਧਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਵੀ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.51.53
दानमप्यर्थदोषेणि नाम तस्मात्कलौ स्मरेत् ।
यदि गन्तुं कृता बुद्धिर्वासुदेव नमोस्तु ते।
गच्छावो नगरं कृष्ण गजसाह्वयमद्य वै ॥ १४.५१.५३ ॥
ਦਾਨ ਵੀ ਧਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਗਜਸਾਹ੍ਵਯ ਨਗਰ ਨੂੰ ਚੱਲੀਏ।
14.51.54
समेत्य तत्रि राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
समनुज्ञाप्य राजानं स्वां पुरीं यातुमर्हसि ॥ १४.५१.५४ ॥
ਉੱਥੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।