महाभारत · अध्याय 14.51
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.51.1
भूतानामथ पञ्चानामथेषामीश्वरं मनः ।
नियमे च विसर्गे च भूतानां मन एव च ॥ १४.५१.१ ॥
पाच भूतांचा आणि त्यांचाही ईश्वर मन आहे. नियमनात आणि सृष्टीत भूतांचे मनच (प्रधान) होय.
14.51.2
अधिष्ठातृमनो नित्यं भूतानां महतां तथा ।
बुद्धिरैश्वर्यमाचष्टे क्षेत्रज्ञश्च स उच्यते ॥ १४.५१.२ ॥
मन नेहमी भूतांचे आणि महाभूतांचे अधिष्ठाते आहे. बुद्धी त्यांचे ऐश्वर्य सांगते; तो क्षेत्रज्ञ म्हटला जातो.
14.51.3
इनद्रियाणि मनो युङ्क्ते सदश्वानिव सारथिः ।
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः क्षेत्रज्ञे युज्यते सदा ॥ १४.५१.३ ॥
सारथी चांगल्या घोड्यांना जुंपतो, तसे मन इंद्रियांना जुंपते. इंद्रिये, मन आणि बुद्धी नेहमी क्षेत्रज्ञात युक्त होतात.
14.51.4
महदश्वसमायुक्तं बुद्धिसंयमनं रथम् ।
समारुह्य स भूतात्मा समन्तात्परिधावति ॥ १४.५१.४ ॥
महत् (तत्त्व) रूपी घोड्यांनी जुंपलेल्या, बुद्धिरूपी लगामांच्या रथावर आरूढ होऊन तो भूतात्मा सर्वत्र धावतो.
14.51.5
इन्द्रियग्रामसंयुक्तो मनःसारथिरेव च ।
बुद्धिसंयमनो नित्यं महान्ब्रह्ममयो रथः ॥ १४.५१.५ ॥
इंद्रियसमूहाने युक्त, मन सारथी असलेला, बुद्धी लगाम असलेला, सदा ब्रह्ममय असा महान रथ हा (आहे).
14.51.6
एवं यो वेत्ति विद्वान्वै सदा ब्रह्ममयं रथम् ।
स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति ॥ १४.५१.६ ॥
असा जो विद्वान सदा ब्रह्ममय रथ जाणतो, तो धीर सर्व लोकांत मोहाला प्राप्त होत नाही.
14.51.7
अव्यक्तादिविशेषान्तं सहस्थावरजङ्गमम् ।
सूर्यचन्द्रप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम् ॥ १४.५१.७ ॥
अव्यक्तापासून विशेषांच्या अंतापर्यंत, स्थावर-जंगमासह, सूर्यचंद्रांच्या प्रकाशाने उजळलेले, ग्रहनक्षत्रांनी शोभिवंत.
14.51.8
नदीपर्वतजालैश्च सर्वतः परिभूषितम् ।
विविधाभिस्तथा चाद्भिः सततं समलंकृतम् ॥ १४.५१.८ ॥
नद्या आणि पर्वतांच्या जाळ्याने सर्वत्र शोभिवंत; विविध जलांनी सतत सुंदररीत्या अलंकृत.
14.51.9
अजितं सर्वभूतानां सर्वप्राणभृतां गतिः ।
एतद्ब्रह्मवनं नित्यं तस्मिंश्चरति क्षेत्रवित् ॥ १४.५१.९ ॥
सर्व भूतांना अजिंक्य, सर्व प्राणधारींची गती — हे ब्रह्मवन नित्य आहे; त्यात क्षेत्रज्ञ संचार करतो.
14.51.10
लोकेऽस्मिन्यानि सत्वानि त्रसानि स्थावराणि च ।
तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते पश्चाद्भूतकृता गुणाः।
गुणेभ्यः पञ्च भूतानि एष भूतसमुच्छ्रयः ॥ १४.५१.१० ॥
या लोकात जे चर आणि अचर प्राणी आहेत, तेच प्रथम लीन होतात; नंतर भूतांनी निर्माण झालेले गुण लीन होतात. गुणांपासून पाच भूते — हाच भूतसमुच्चय.
14.51.11
देवा मनुष्या गन्धर्वाः पिशाचासुरराक्षसाः ।
सर्वे स्वभावतः सृष्टा न क्रियाभ्यो न कारणात् ॥ १४.५१.११ ॥
देव, मानव, गंधर्व, पिशाच, असुर आणि राक्षस — हे सर्व स्वभावानेच निर्माण झाले आहेत; कर्मांपासून नव्हे, कोणत्याही कारणापासूनही नव्हे.
14.51.12
एते विश्वसृजो विप्रा जायन्तीह पुनः पुनः ।
तेभ्यः प्रसूतास्तेष्वेव महाभूतेषु पञ्चसु।
प्रलीयन्ते यथाकालमूर्मयः सागरे यथा ॥ १४.५१.१२ ॥
विश्वाचे निर्माते हे विप्र येथे पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात; त्यांच्यापासून उत्पन्न होऊन, त्याच पाच महाभूतांमध्ये यथाकाल लीन होतात — समुद्रात लाटा लीन होतात तसे.
14.51.13
विश्वसृग्भ्यस्तु भूतेभ्यो महाभूतास्तु सर्वशः ।
भूतेब्यश्चापि पञ्चभ्यो भुक्तो गच्छेत्परां गतिम् ॥ १४.५१.१३ ॥
विश्वस्रष्ट्यांपासून आणि भूतांपासून महाभूते पूर्णपणे उत्पन्न होतात; पाच भूतांनी उपभोगलेला (जीव) परम गती प्राप्त करो.
14.51.14
प्रजापतिरिदं सर्वं मनसैवासृजत्प्रभुः ।
तथैव देवानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे ॥ १४.५१.१४ ॥
प्रजापती प्रभूने हे सर्व केवळ मनानेच निर्माण केले; त्याचप्रमाणे देव आणि ऋषींनी तपाने (सिद्धी) प्राप्त केली.
14.51.15
तपसश्चानुपूर्व्येण फलमूलाशिनस्तथा ।
त्रैलोक्यं तपसा सिद्धाः पश्यन्तीह समाहिताः ॥ १४.५१.१५ ॥
तपाच्या क्रमाने, फळमूल खाणारे आणि सिद्ध, त्याचप्रमाणे तपाने येथे एकाग्र होऊन त्रैलोक्य पाहतात.
14.51.16
औषधान्यगदादीनि नानाविद्याश्च सर्वशः ।
तपसैव प्रसिद्ध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम् ॥ १४.५१.१६ ॥
औषधे, विषनाशक इत्यादी आणि नाना विद्या सर्वप्रकारे तपानेच सिद्ध होतात; तपच साधनाचे मूळ आहे.
14.51.17
यद्दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरन्वयम् ।
तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥ १४.५१.१७ ॥
जे दुर्लभ, दुराम्नाय, दुराधर्ष, दुरन्वय आहे ते सर्व तपानेच साध्य होते; कारण तपच दुरतिक्रम आहे.
14.51.18
सुरापो ब्रह्महा स्तेनो भ्रूणहागुरुतल्पगः ।
तपसैव सुतप्तेन मुच्यते किल्बिषात्ततः ॥ १४.५१.१८ ॥
सुरापान करणारा, ब्रह्महत्या करणारा, चोर, भ्रूणहत्या करणारा, गुरुपत्नीशी व्यभिचार करणारा — चांगल्या तपानेच तो पापातून मुक्त होतो.
14.51.19
मनुष्याः पितरो देवाः पशवो मृगपक्षिणः ।
यानि चान्यानि भूतानि चराणि स्थावराणि च ॥ १४.५१.१९ ॥
मनुष्य, पितर, देव, पशू, मृग आणि पक्षी, आणि इतर जे प्राणी आहेत—चर आणि अचर.
14.51.20
तपःपरायणा नित्यं सिद्ध्यन्ते तपसा सदा ।
तथैव तपसा देवा महाभागा दिवं गताः ॥ १४.५१.२० ॥
जे नेहमी तपात तत्पर असतात, ते तपानेच सदैव सिद्धी मिळवतात; त्याचप्रमाणे महाभाग्यवान देवही तपानेच स्वर्गाला गेले.
14.51.21
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः ।
अहङ्कारसमायुक्तास्ते सकाशे प्रजापतेः ॥ १४.५१.२१ ॥
जे आशेने युक्त कर्मे अथकपणे करतात आणि अहंकाराने युक्त असतात, ते प्रजापतीजवळ जातात.
14.51.22
ध्यानयोगेन शुद्वेन निर्ममा निरहंकृताः ।
आप्नुवन्ति महात्मानो महान्तं लोकमुत्तमम् ॥ १४.५१.२२ ॥
शुद्ध ध्यानयोगाने, ममत्वरहित आणि अहंकाररहित होऊन, महात्मे उत्तम महान लोक प्राप्त करतात.
14.51.23
ध्यानयोगमुपागम्य प्रसन्नमतयः सदा ।
सुखोपचयमव्यक्तं प्रविशन्त्यात्मवित्तमाः ॥ १४.५१.२३ ॥
ध्यानयोगाचा आश्रय घेऊन, सदा प्रसन्नचित्त, आत्मज्ञानी श्रेष्ठ लोक सुखसमृद्ध अव्यक्तात प्रवेश करतात.
14.51.24
ध्यानयोगादुपागम्य निर्ममा निरहंकृताः ।
अव्यक्तं प्रविशन्तीह महतां लोकमुत्तमम् ॥ १४.५१.२४ ॥
ध्यानयोगाचा आश्रय घेऊन, ममत्व आणि अहंकाररहित होऊन, येथे महात्म्यांच्या उत्तम लोकात, अव्यक्तात प्रवेश करतात.
14.51.25
अव्यक्तादेव सम्भूताः समयज्ञा गताः पुनः ।
तमोरजोभ्यां निर्मुक्ताः सत्वमास्थाय केवलम् ॥ १४.५१.२५ ॥
अव्यक्तापासूनच उत्पन्न झालेले, काळ जाणणारे, पुन्हा तिकडेच गेले; तम आणि रज यांपासून मुक्त होऊन, केवळ सत्त्वाचा आश्रय घेऊन.
14.51.26
निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वं त्यजति निष्कलः ।
क्षेत्रज्ञ इति तं विद्याद्यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १४.५१.२६ ॥
सर्व पापांपासून मुक्त होऊन सर्वस्वाचा त्याग करणारा, निष्कल (अविभाज्य) — त्याला क्षेत्रज्ञ म्हणून जाणावे; जो त्याला जाणतो तोच वेदवेत्ता.
14.51.27
चित्तं चित्तादुपागम्य मुनिरासीत संयतः ।
यच्चित्तस्तन्मना भूत्वा ग्राह्यमेतत्सनातनम् ॥ १४.५१.२७ ॥
चित्ताने चित्ताजवळ जाऊन, मुनीने संयमाने बसावे; ज्यात चित्त स्थिरावले आहे, त्याच्याशीच मन जोडून — हेच सनातन, ग्रहण करण्यायोग्य.
14.51.28
अव्यक्तादिविशेषान्तमविद्यालक्षणं स्मृतम् ।
निबोधत तथा ज्ञानं गुणैर्लक्षणमित्युत ॥ १४.५१.२८ ॥
अव्यक्तापासून अंतिम विशेषापर्यंत अविद्येचे लक्षण सांगितले आहे; ते समजून घे; तसेच ज्ञानही गुणांनी लक्षित होते — हेच.
14.51.29
द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् ।
ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम् ॥ १४.५१.२९ ॥
दोन अक्षरांचे (मम) मृत्यू; तीन अक्षरांचे ब्रह्म शाश्वत; “मम” म्हणणे मृत्यू; “न मम” म्हणणे शाश्वत.
14.51.30
कर्म केचित्प्रशंसन्ति मन्दबुद्धितया नराः ।
ये तु वृद्धा महात्मानो न प्रशंसन्ति कर्म ते ॥ १४.५१.३० ॥
काही माणसे मंदबुद्धीमुळे कर्माची स्तुती करतात; पण जे वृद्ध आणि महात्मे आहेत ते कर्माची स्तुती करत नाहीत.
14.51.31
कर्मणा जायते जन्तुर्मूर्तिमान्षोडशात्मकः ।
पुरुषं ग्रसते विद्या तद्ग्राह्यममृताशिनम् ॥ १४.५१.३१ ॥
कर्माने जीव सोळा अंगांनी युक्त मूर्तिमान रूपात जन्मतो. विद्या पुरुषाला ग्रासते; ती ग्रहण करण्यायोग्य आहे, अमृत भक्षण करणारी आहे.
14.51.32
तस्मात्कर्मसु निःस्नेहा ये केचित्पारदर्शिनः ।
विद्यामयोऽयं पुरुषो न तु कर्ममयः स्मृतः ॥ १४.५१.३२ ॥
म्हणून कर्मांविषयी स्नेहरहित, पारदर्शी असे काही — हा पुरुष विद्यामय आहे असे स्मरले जाते, कर्ममय नाही.
14.51.33
य एवममृतं नित्यमग्राह्यं शश्वदक्षरम् ।
वश्यात्मानमसंश्लिष्टं यो वेद न मृतो भवेत् ॥ १४.५१.३३ ॥
जो असे अमृत, नित्य, अग्राह्य, शाश्वत, अक्षर, वश केलेला आत्मा आणि असंश्लिष्ट यास जाणतो, तो मृत्यू पावत नाही.
14.51.34
अपूर्वमकृतं नित्यं य एनमविचारिणम् ।
य एवं विन्देदात्मानमग्राह्यममृताशनम्।
अग्राह्यो ह्यमृतो भवति स एभिः कारणैर्ध्रुवः ॥ १४.५१.३४ ॥
पूर्वी नसलेले, अकृत, नित्य, विचारातीत असे हे जो असे आत्मा म्हणून मिळवतो — अमृतभोक्ता, अग्राह्य तो अमर होतो; या कारणांनी तो ध्रुव होतो.
14.51.35
आयोज्य सर्वसंस्कारान्संयम्यात्मानमात्मनि ।
स तद्ब्रह्म शुभं वेत्ति यस्माद्भूयो न विद्यते ॥ १४.५१.३५ ॥
सर्व संस्कार लावून, आत्म्याला आत्म्यात संयमित करून, तो त्या शुभ ब्रह्माला जाणतो; ज्याहून श्रेष्ठ दुसरे काही नाही.
14.51.36
प्रसादे चैव सत्वस्य प्रसादं समवाप्नुयात् ।
लक्षणं हि प्रसादस्य यथा स्यात्स्वप्नदर्शनम् ॥ १४.५१.३६ ॥
सत्त्वाच्या प्रसन्नतेतच माणसाने प्रसन्नता पूर्णपणे मिळवावी; प्रसन्नतेचे लक्षण स्वप्नदर्शनासारखे असते.
14.51.37
गतिरेषा तु मुक्तानां ये ज्ञानपरिनिष्ठिताः ।
प्रवृत्तयश्च याः सर्वाः पश्यन्ति परिणामजाः ॥ १४.५१.३७ ॥
ज्ञानात स्थिर झालेल्या मुक्तांची ही गती आहे. परिणामातून उत्पन्न होणाऱ्या सर्व प्रवृत्ती ते पाहतात.
14.51.38
एषा गतिर्विरक्तानामेष धर्मः सनातनः ।
एषा ज्ञानवतां प्राप्तिरेतद्वृत्तमनिन्दितम् ॥ १४.५१.३८ ॥
ही विरक्तांची गती आहे; हाच सनातन धर्म आहे. ही ज्ञानी लोकांची प्राप्ती आहे; हेच निर्दोष आचरण आहे.
14.51.39
समेन सर्वभूतेषु निस्पृहेण निराशिषा ।
शक्या गतिरियं गन्तुं सर्वत्र समदर्शिना ॥ १४.५१.३९ ॥
सर्व प्राण्यांविषयी समभाव, निस्पृहता आणि फलाशेपासून मुक्तता असलेला, सर्वत्र समदृष्टी ठेवणारा माणूस ही गती गाठू शकतो.
14.51.40
एतद्वः सर्वमाख्यातं मया विप्रर्षिसत्तमाः ।
एवमाचरत क्षिप्रं ततः सिद्धिमवाप्स्यथ ॥ १४.५१.४० ॥
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण ऋषींनो, हे सर्व मी तुम्हांला सांगितले. असेच लवकर आचरण करा; मग सिद्धी प्राप्त होईल.
14.51.41
इत्युक्तास्ते तु मुनयो गुरुणा ब्रह्मणा तथा ।
कृतवन्तो महात्मानस्ततो लोकमवाप्नुवन् ॥ १४.५१.४१ ॥
गुरु ब्रह्मदेवांनी असे सांगितल्यावर त्या महात्मा मुनींनी तसेच केले आणि नंतर त्यांनी तो लोक प्राप्त केला.
14.51.42
त्वमप्येतन्महाभाग मयोक्तं ब्रह्मणो वचः ।
सम्यगाचर शुद्धात्भंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ १४.५१.४२ ॥
हे महाभागा, ब्रह्मदेवांचे हे वचन मी तुला सांगितले आहे; तेही तू नीट आचर. हे शुद्धात्म्या, मग तुला सिद्धी प्राप्त होईल.
14.51.43
इत्युक्तः स तदा शिष्यो गुरुणा धर्ममुत्तमम् ।
चकार सर्वं कौन्तेय ततो मोक्षमवाप्तवान् ॥ १४.५१.४३ ॥
गुरूने असे सांगितल्यावर त्या शिष्याने उत्तम धर्माचे सर्व पालन केले, हे कौन्तेया; नंतर त्याला मोक्ष प्राप्त झाला.
14.51.44
कृतकृत्यश्च स तदा शिष्यः कुरुकुलोद्वह ।
तत्पदं समनुप्राप्तो यत्र गत्वा न शोचति ॥ १४.५१.४४ ॥
कृतकृत्य झालेला तो शिष्य तेव्हा ते पद प्राप्त झाला, हे कुरुकुलधुरंधरा; जिथे गेल्यावर कोणी शोक करत नाही.
14.51.45
को न्वसौ ब्राह्मणः कृष्ण कश्च शिष्यो जनार्दन ।
श्रोतव्यं चेन्मयैतद्वै तत्त्वमाचक्ष्व मे विभो ॥ १४.५१.४५ ॥
तो ब्राह्मण कोण होता, हे कृष्णा, आणि शिष्य कोण होता, हे जनार्दना? मला हे ऐकण्याचा अधिकार असेल तर, हे विभो, ते तत्त्व मला सांगा.
14.51.46
अहं गुरुर्महाबाहो मनः शिष्य च विद्धि मे ।
त्वत्प्रीत्या गुह्यमेतच्च कथितं ते धनंजय ॥ १४.५१.४६ ॥
मीच गुरू आहे, हे महाबाहो; मनाला माझा शिष्य समज. तुझ्या प्रेमाखातर, हे धनंजया, हे गुह्य तुला सांगितले.
14.51.47
मयि चेदस्ति ते प्रीतिर्नित्यं कुरुकुलोद्वह ।
अध्यात्ममेतच्छ्रुत्वा त्वं सम्यगाचर सुव्रत ॥ १४.५१.४७ ॥
माझ्यावर तुझे सदैव प्रेम असेल, हे कुरुकुलधुरंधरा, तर हे अध्यात्म ऐकून त्याचे सम्यक आचरण कर, हे सुव्रता.
14.51.48
ततस्त्वं सम्यगाचीर्णो धर्मेऽस्मिन्नरिकर्शन ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो मोक्षं प्राप्स्यसि केवलम् ॥ १४.५१.४८ ॥
मग तू या धर्माचे सम्यक आचरण केलेस, हे शत्रुकर्शना, तर सर्व पापांपासून मुक्त होऊन केवळ मोक्ष प्राप्त करशील.
14.51.49
पूर्वमप्येतदेवोक्तं युद्धकाल उपस्थिते ।
मया तव महाबाहो तस्मादत्र मनः कुरु ॥ १४.५१.४९ ॥
हे महाबाहो, युद्धकाल आला तेव्हा पूर्वीही हेच मी तुला सांगितले होते; म्हणून यात मन लाव.
14.51.50
मया तु भरतश्रेष्ठ चिरदृष्टः पिता प्रभुः ।
तमहं द्रष्टमिच्छामि सम्मते तव फल्गुन ॥ १४.५१.५० ॥
हे भरतश्रेष्ठा, मी माझ्या प्रभू पित्याला बऱ्याच काळापासून पाहिलेले नाही; हे फाल्गुना, तुझ्या संमतीने मला त्यांना पाहायचे आहे.
14.51.51
इत्युक्तवचनं कृष्णं प्रत्युवाच धनंजयः ।
यदिष्टं कुरु सर्वेषामीश्वरोऽस्मान्प्रपालय ॥ १४.५१.५१ ॥
कृष्णाने असे म्हटल्यावर धनंजय त्याला उत्तरला: जे सर्वांना इष्ट असेल ते कर; हे ईश्वरा, आमचे रक्षण कर.
14.51.52
नमस्ते सर्वलोकात्मन्नारायण परात्पर ।
मनोमलात्तपोशक्यं कर्म चाविद्यया हतम्। ॥ १४.५१.५२ ॥
हे सर्वलोकात्मा नारायणा, परात्परा, तुला नमस्कार असो. मनाच्या मलामुळे तपाने साध्य होणारे कर्मही अविद्येने नष्ट होते.
14.51.53
दानमप्यर्थदोषेणि नाम तस्मात्कलौ स्मरेत् ।
यदि गन्तुं कृता बुद्धिर्वासुदेव नमोस्तु ते।
गच्छावो नगरं कृष्ण गजसाह्वयमद्य वै ॥ १४.५१.५३ ॥
दानही धनाच्या दोषाने दूषित होते; म्हणून कलियुगात हे स्मरावे. हे वासुदेवा, जाण्याचा निश्चय झाला असेल तर तुला नमस्कार; हे कृष्णा, आज आपण गजसाह्वय नगराकडे जाऊ.
14.51.54
समेत्य तत्रि राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
समनुज्ञाप्य राजानं स्वां पुरीं यातुमर्हसि ॥ १४.५१.५४ ॥
तेथे धर्मात्मा राजा युधिष्ठिराची भेट घेऊन, राजाची अनुमती मिळवून तू आपल्या नगरीकडे जावेस.