মহাভারত · অধ্যায় 14.96
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.96.1
अश्वमेधे पुरावृत्ते केशवं केशिसूदनम् ।
धर्मसंशयमुद्दिश्य किमपृच्छत्पितामहः ॥ १४.९६.१ ॥
পূর্বে অশ্বমেধ যজ্ঞের প্রসঙ্গে, ধর্মসংশয়ের বিষয়ে পিতামহ কেশিসূদন কেশবকে কী জিজ্ঞাসা করেছিলেন?
14.96.2
पश्चिमेनाश्वमेधेन यदा स्नातो युधिष्ठिरः ।
तदा राजा नमस्कृत्य केशवं पुनरब्रवीत् ॥ १४.९६.२ ॥
শেষ অশ্বমেধ যজ্ঞে যুধিষ্ঠির স্নান সম্পন্ন করলে, তখন রাজা কেশবকে প্রণাম করে পুনরায় বললেন।
14.96.3
भववन्वैष्णवा धर्माः किंफलाः किंपरायणाः ।
किं धर्ममधिकृत्याथ भवतोत्पादिताः पुरा ॥ १४.९६.३ ॥
আপনি পূর্বে কোন ধর্মকে আশ্রয় করে এই বৈষ্ণব ধর্মগুলি প্রকাশ করেছিলেন? এদের ফল কী, পরম লক্ষ্যই বা কী?
14.96.4
यदि तेहमनुग्राह्यः प्रियोस्मि मधुसूदन ।
श्रोतव्या यदि मे कृष्ण तन्मे कथय सुव्रत ॥ १४.९६.४ ॥
মধুসূদন, আমি যদি আপনার অনুগ্রহের যোগ্য ও প্রিয় হই, হে কৃষ্ণ, যদি তা শোনার যোগ্য হয়, তবে হে সুব্রত, আমাকে তা বলুন।
14.96.5
पवित्रा किल ते धर्माः सर्वपापप्रणाशनाः ।
सर्वधर्मोत्तमाः पुण्या भगवंस्त्वन्मुखोद्गताः ॥ १४.९६.५ ॥
আপনার ধর্মসমূহ নিশ্চয়ই পবিত্র, সর্বপাপনাশক, সকল ধর্মের মধ্যে শ্রেষ্ঠ ও পুণ্যদায়ক; হে ভগবান, সেগুলি আপনার মুখ থেকে উদ্গত।
14.96.6
याञ्श्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो मातृहा गुरुतल्पगः ।
पाकर्भेदी कृतघ्नश्च सुरापो ब्रह्मविक्रयी ॥ १४.९६.६ ॥
যা শুনে ব্রহ্মহত্যাকারী, গোহত্যাকারী, মাতৃহত্যাকারী, গুরুশয্যাগামী, বিশ্বাসঘাতক, কৃতঘ্ন, সুরাপায়ী ও ব্রহ্মবিক্রয়ী—
14.96.7
मित्रविश्वासघाती च वीरहा भ्रूणहा तथा ।
तपोविक्रयिणश्चैव दानविक्रयिणस्तथा ॥ १४.९६.७ ॥
বন্ধুর বিশ্বাসঘাতক, বীরহন্তা, গর্ভস্থ শিশুর হত্যাকারী, তপস্যা-বিক্রয়কারী এবং দান-বিক্রয়কারীরাও।
14.96.8
आत्मविक्रमयिणो मूढा जीवेद्यश्च विकर्मभिः ।
पापाः शठा नैकृतिका डांभिका दूषकास्तथा ॥ १४.९६.८ ॥
নিজেকেই বিক্রয়কারী মূঢ়েরা, যারা পাপকর্মে জীবিকা নির্বাহ করে, পাপী, প্রতারক, ছলনাকারী, ভণ্ড ও নিন্দুকেরাও।
14.96.9
रसभेदकरा ये च ये च स्युर्ब्रह्मघातकाः ।
शूद्रप्रेष्यकराश्चोरा विप्रा ये च पुरोहिताः ॥ १४.९६.९ ॥
রস নষ্টকারী, ব্রাহ্মণহত্যাকারী, শূদ্রের ভৃত্যকর্মকারী, চোর এবং যে ব্রাহ্মণেরা পুরোহিত।
14.96.10
निक्षेपहारिणः स्त्रीघ्नास्तथा ये पारदारिकाः ।
एते चान्ये च पापा ये मुच्यन्तेतेऽपि किल्बिषात् ॥ १४.९६.१० ॥
আমানত চুরিকারী, নারীহত্যাকারী এবং পরদারগামীরা, এরা এবং অন্য পাপীরাও পাপ থেকে মুক্তি পায়।
14.96.11
तानाचक्ष्व सुरश्रेष्ठ त्वद्भक्तस्य ममाच्युत ॥ १४.९६.११ ॥
হে দেবশ্রেষ্ঠ, হে অচ্যুত! আপনার ভক্ত আমাকে তাদের বিষয়ে বলুন।
14.96.12
इत्येवं कथिते देवे धर्मपुत्रेण संसदि ।
वसिष्ठाद्यास्तपोयुक्ता मुनयस्तत्वदर्शिनः ॥ १४.९६.१२ ॥
ধর্মপুত্রের সভায় দেবতা এইরূপ বললে, বশিষ্ঠ প্রমুখ তপস্যানিরত তত্ত্বদর্শী মুনিগণ সেখানে ছিলেন।
14.96.13
श्रोतुकामाः परं गुह्यं वैष्णवं धर्ममुत्तमम् ।
तथा भागवताश्चैव ततस्तं पर्यवारयन् ॥ १४.९६.१३ ॥
পরম গুহ্য উত্তম বৈষ্ণব ধর্ম শুনতে ইচ্ছুক হয়ে ভাগবতগণ তাঁকে ঘিরে ধরলেন।
14.96.14
तत्वतस्तव भावेन पादमूलमुपागतम् ।
यदि जानासि मां भक्तं स्निग्धं वा भक्तवत्सल ॥ १४.९६.१४ ॥
হে ভক্তবৎসল, যদি আপনি আমাকে আপনার ভাবে আপনার পাদমূলে আগত ভক্ত বা স্নেহভাজন বলে সত্যিই জানেন...
14.96.15
धर्मगुह्यानि सर्वाणि वेत्तुमिच्छामि तत्वतः ।
धर्मान्कथय मे देव यद्यनुग्रहभागहम् ॥ १४.९६.१५ ॥
ধর্মের সকল গুহ্য তত্ত্ব আমি যথার্থভাবে জানতে ইচ্ছা করি। হে দেব, আমি যদি আপনার অনুগ্রহের যোগ্য হই, তবে আমাকে ধর্মসমূহ বলুন।
14.96.16
श्रुता मे मानवा धर्मा वासिष्ठाः काश्यपास्तथा ।
गार्गीया गौतमीयाश्च तथा गोपालकस्य च ॥ १४.९६.१६ ॥
মনুর ধর্ম, বশিষ্ঠ, কশ্যপ, গার্গ্য, গৌতম এবং গোপালকের ধর্মসমূহ আমি শুনেছি।
14.96.17
पराशरकृताः पूर्वा मैत्रेयस्य च धीमतः ।
औमा माहेश्वराश्चैव नन्दिधर्माश्च पावनाः ॥ १४.९६.१७ ॥
পরাশরের রচিত পূর্ববর্তী ধর্ম, বুদ্ধিমান মৈত্রেয়ের, এবং উমা, মাহেশ্বর ও নন্দীর পবিত্র ধর্মসমূহ।
14.96.18
ब्रह्मणा कथिता ये च कौमाराश्च श्रुता मया ।
धूमायनकृता धर्माः काण्डवैश्वानरा अपि ॥ १४.९६.१८ ॥
ব্রহ্মার বলা যে ধর্মসমূহ, আমি শুনেছি কুমারদের ধর্ম, ধূমায়নের রচিত ধর্ম, এবং কাণ্ড ও বৈশ্বানরের ধর্মও।
14.96.19
भार्गवा याज्ञवल्क्याश्च मार्कण्डेयकृता अपि ।
भारद्वाजकृता ये च बृहस्पतिकृताश्च ये ॥ १४.९६.१९ ॥
ভৃগুবংশীয়দের, যাজ্ঞবল্ক্যের, মার্কণ্ডেয়রচিত, ভরদ্বাজরচিত এবং বৃহস্পতিরচিত ধর্মসমূহও (আমি শুনেছি)।
14.96.20
कुणेश्च कुणिबाहोश्च विश्वामित्रकृताश्च ये ।
सुमन्तुजैमिनिकृताः शाकुनेयास्तथैव च ॥ १४.९६.२० ॥
কুণির, কুণিবাহুর, বিশ্বামিত্ররচিত, সুমন্তু ও জৈমিনিরচিত এবং শাকুনেয়দের ধর্মসমূহও (আমি শুনেছি)।
14.96.21
पुलस्त्यपुलहोद्गीताः पावकीयास्तथैव च ।
अगस्त्यगीता मौद्गल्याः शाण्डिल्याः शलभायनाः ॥ १४.९६.२१ ॥
পুলস্ত্য ও পুলহ গেয়েছেন এমন, পাবকীয়দের, তেমনই অগস্ত্যের গীত, মৌদ্গল্যদের, শাণ্ডিল্যদের, শলভায়নদের (ধর্মসমূহও আমি শুনেছি)।
14.96.22
वालखिल्यकृता ये च ये च सप्तर्षिभिस्तथा ।
आपस्तंबकृता धर्माः शङ्खस्य लिखितस्य च ॥ १४.९६.२२ ॥
বালখিল্যদের রচিত, সপ্তর্ষিদের রচিত, তেমনই আপস্তম্ব রচিত ধর্ম, শঙ্খ ও লিখিতের ধর্মসমূহও (আমি শুনেছি)।
14.96.23
प्राजापत्यास्तथा याम्या माहेन्द्राश्च श्रुता मया ।
वैयाघ्रव्यासकीयाश्च विभण्डककृताश्च ये ॥ १४.९६.२३ ॥
প্রজাপতির, তেমনই যমের, ইন্দ্রের ধর্ম আমি শুনেছি; বৈয়াঘ্র ও ব্যাসকের, বিভণ্ডকের রচিত ধর্মসমূহও (আমি শুনেছি)।
14.96.24
नारदीयाः श्रुता धर्माः कापोताश्च श्रुता मया ।
तथा विदुरवाक्यानि भृगोरङ्गिरसस्तथा ॥ १४.९६.२४ ॥
নারদের ধর্মসমূহ আমি শুনেছি, কাপোতদেরও শুনেছি; তেমনই বিদুরের বাক্যসমূহ, ভৃগু ও অঙ্গিরার (বাক্যসমূহও)।
14.96.25
क्रौञ्चा मृदङ्गगीताश्च सौर्या हारीतकाश्च ये ।
ये पिशङ्गकृताश्चापि कातपायाः सुवालकाः ॥ १४.९६.२५ ॥
মৃদঙ্গ সুরে গাওয়া ক্রৌঞ্চ, সৌর্য ও হারীতক ধর্ম, পিশঙ্গ রচিত ধর্ম, এবং কাতপায় ও সুবালক ধর্ম।
14.96.26
उद्दालककृता धर्मा औशनस्यास्तथैव च ।
वैशंपायनगीताश्च ये चान्येऽप्येवमादितः ॥ १४.९६.२६ ॥
উদ্দালক রচিত ধর্ম, উশনার ধর্ম, বৈশম্পায়নের গাওয়া ধর্ম, এবং এভাবে শুরু হওয়া অন্যান্যও।
14.96.27
एतेभ्यः सर्वधर्मेभ्यो देव त्वन्मुखनिस्सृताः ।
पावनात्वात्पवित्रत्वाद्विशिष्टा इति मे मतिः ॥ १४.९६.२७ ॥
এই সমস্ত ধর্মের চেয়ে, হে দেব, তোমার মুখ থেকে নির্গত ধর্ম পাবন ও পবিত্র বলে শ্রেষ্ঠ, এই আমার মত।
14.96.28
तस्माद्धि त्वां प्रपन्नस्य त्वद्भक्तस्य च केशव ।
युष्मदीयान्वरान्धर्मान्पुण्यान्कथय मेच्युत ॥ १४.९६.२८ ॥
তাই হে কেশব, আমি তোমার শরণাগত ও তোমার ভক্ত; হে অচ্যুত, তোমার নিজের পুণ্য বরধর্মগুলি আমাকে বলো।
14.96.29
एवं पृष्टस्तु धर्मज्ञो धर्मपुत्रेण केशवः ।
उवाच धर्मान्सूक्ष्मार्थान्धर्मपुत्रस्य हर्षितः ॥ १४.९६.२९ ॥
ধর্মপুত্রের এভাবে জিজ্ঞাসায় ধর্মজ্ঞ কেশব আনন্দিত হয়ে ধর্মপুত্রকে সূক্ষ্মার্থ ধর্ম বলতে লাগলেন।
14.96.30
एवं ते यस्य कौन्तेय यत्नो धर्मेषु सुव्रत ।
तस्य ते दुर्लभो लोके न कश्चिदपि विद्येत ॥ १४.९६.३० ॥
হে কৌন্তেয়, হে সুব্রত, ধর্মের প্রতি যার এমন প্রচেষ্টা, তার জন্য তুমি জগতে দুর্লভ; এমন কেউ পাওয়া যায় না।
14.96.31
धर्मः श्रुतो वा दृष्टो वा कथितो वा कृतोपि वा ।
अनुमोदितो वा राजेन्द्र नयतीन्द्रपदं नरम् ॥ १४.९६.३१ ॥
হে রাজেন্দ্র, ধর্ম শোনা হোক, দেখা হোক, বলা হোক, করা হোক বা অনুমোদিত হোক, তা মানুষকে ইন্দ্রপদে নিয়ে যায়।
14.96.32
धर्मः पिता च माता च धर्मो नाथः सुहृत्तथा ।
धर्मो भ्राता सखा चैव धर्मः स्वामी परंतप ॥ १४.९६.३२ ॥
ধর্মই পিতা, ধর্মই মাতা; ধর্মই রক্ষক, তেমনি সুহৃদও। ধর্মই ভ্রাতা, ধর্মই সখা; হে পরন্তপ, ধর্মই প্রভু।
14.96.33
धर्मादर्थश्च कामश्च धर्माद्भोगाः सुखानि च ।
धर्मार्दैश्वर्यमेवाग्र्यं धर्मात्स्वर्गगतिः परा ॥ १४.९६.३३ ॥
ধর্ম থেকেই অর্থ ও কাম লাভ হয়; ধর্ম থেকেই ভোগ ও সুখ লাভ হয়। ধর্ম থেকেই শ্রেষ্ঠ ঐশ্বর্য, আর ধর্ম থেকেই পরম স্বর্গগতি লাভ হয়।
14.96.34
धर्मोयं सेवितः शुद्धस्त्रायते महतो भयात् ।
धर्माद्द्विजत्वं देवत्वं धर्मः पावयते नरम् ॥ १४.९६.३४ ॥
এই শুদ্ধ ধর্ম সেবিত হলে তা মহাভয় থেকে রক্ষা করে। ধর্ম থেকে দ্বিজত্ব ও দেবত্ব লাভ হয়; ধর্ম মানুষকে পবিত্র করে।
14.96.35
यदा च क्षीयते पापं कालेन पुरुषस्य तु ।
तदा संजायते बुद्धिर्धर्मं कर्तुं युधिष्ठिर ॥ १४.९६.३५ ॥
সময়ের সাথে যখন মানুষের পাপ ক্ষয় হয়, তখন, হে যুধিষ্ঠির, ধর্ম করার বুদ্ধি জাগে।
14.96.36
जन्मान्तरसहस्रैस्तु मनुष्यत्वं हि दुर्लभम् ।
तद्गत्वापीह यो धर्मं न करोति स्ववञ्चितः ॥ १४.९६.३६ ॥
সহস্র অন্য জন্মের পরেও মানুষজন্ম দুর্লভ। তা লাভ করেও যে এখানে ধর্ম আচরণ করে না, সে নিজেকেই বঞ্চনা করে।
14.96.37
कुत्सिता ये दरिद्राश्च विरूपा व्याधितास्तथा ।
परद्वेष्याश्च मूर्खाश्च न तैर्धर्मः कृतः पुरा ॥ १४.९६.३७ ॥
যারা নিন্দিত, দরিদ্র, কুরূপ, রোগাক্রান্ত, পরের দ্বেষ্য ও মূর্খ, তারা পূর্বে ধর্ম পালন করেনি।
14.96.38
ये च दीर्घायुषः शूराः पण्डिता भोगिनस्तथा ।
नीरोगा रूपसंपन्नास्तैर्धर्मः सुकृतः पुरा ॥ १४.९६.३८ ॥
যারা দীর্ঘায়ু, শূর, পণ্ডিত, ভোগী, নীরোগ ও রূপবান, তারা পূর্বে সুষ্ঠুভাবে ধর্ম পালন করেছিল।
14.96.39
एवं धर्मः कृतः शुद्धो नयते गतिमुत्तमाम् ।
अधर्मं सेवते यस्तु तिर्यग्योन्यां पतत्यसौ ॥ १४.९६.३९ ॥
এভাবে শুদ্ধভাবে আচরিত ধর্ম উত্তম গতি দেয়; কিন্তু যে অধর্ম সেবন করে, সে তির্যক যোনিতে পতিত হয়।
14.96.40
इदं रहस्यं कौन्तेय शृणु धर्ममनुत्तमम् ।
कथयिष्ये परं धर्मं तव भक्तस्य पाण्डव ॥ १४.९६.४० ॥
হে কৌন্তেয়, এই গোপন অনুত্তম ধর্ম শোনো। হে পাণ্ডব, তুমি আমার ভক্ত; তোমাকে পরম ধর্ম বলব।
14.96.41
इष्टस्त्वमसि मेऽत्यर्थं प्रपन्नश्चापि मां सदा ।
परमार्थमपि ब्रूयां किं पुनर्धर्मसंहिताम् ॥ १४.९६.४१ ॥
তুমি আমার অত্যন্ত প্রিয়, সর্বদা আমার শরণাগত। পরমার্থও আমি বলতে পারি; ধর্মসংহিতার কথা আর কী বলব।
14.96.42
इदं मे मानुषं जन्म कृतमात्मनि मायया ।
धर्मसंस्थापनार्थाय दुष्टानां नाशनाय च ॥ १४.९६.४२ ॥
আমার এই মানব জন্ম আমি মায়া দ্বারা ধারণ করেছি — ধর্ম স্থাপনের জন্য ও দুষ্টদের বিনাশের জন্য।
14.96.43
मानुष्यं भावमापन्नं ये मां गृह्णन्त्यवज्ञया ।
संसारान्तर्हि ते मूढास्तिर्यग्योनिष्वनेकशः ॥ १४.९६.४३ ॥
মানুষের রূপ ধারণ করা আমাকে যারা অবজ্ঞায় গ্রহণ করে, সেই মূঢ়রা সংসারের মধ্যেই বহুবার তির্যক যোনিতে জন্ম নেয়।
14.96.44
ये च मां सर्वभूतस्थं पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषा ।
मद्भक्तांस्तान्सदा युक्तान्मत्समीपं नयाम्यहम् ॥ १४.९६.४४ ॥
সর্বভূতে অবস্থিত আমাকে যারা জ্ঞানচক্ষুতে দেখে, সদা যোগযুক্ত আমার সেই ভক্তদের আমি নিজের কাছে নিয়ে যাই।
14.96.45
मद्भक्ता न विनश्यन्ति मद्भक्ता वीतकल्मषाः ।
मद्भाक्तानां तु मानुष्ये सफल जन्म पाण्डवा ॥ १४.९६.४५ ॥
আমার ভক্তরা বিনষ্ট হয় না; আমার ভক্তরা পাপমুক্ত। হে পাণ্ডবগণ, আমার ভক্তদের মানবজন্মই সফল হয়।
14.96.46
अपि पापेष्वभिरता मद्भक्ताः पाण्डुनन्दन ।
मुच्यन्ते पातकैः सर्वैः पद्मपत्रमिवांभसा ॥ १४.९६.४६ ॥
হে পাণ্ডুনন্দন, পাপে নিরত থাকলেও আমার ভক্তরা সকল পাতক থেকে মুক্ত হয়—পদ্মপাতা যেমন জলে ভেজে না।
14.96.47
जन्मान्तरसहस्रेषु तपसा भावितात्मनाम् ।
भक्तिरुत्पद्यते तात मनुष्याणां न संशयः ॥ १४.९६.४७ ॥
হে তাত, তপস্যায় শুদ্ধচিত্ত মানুষের হাজার জন্মের পরে ভক্তি জন্মায়—এতে সন্দেহ নেই।
14.96.48
यच्च रूपं परं गुह्यं कूटस्तमचलं ध्रुवम् ।
न दृश्यते तता देवैर्मद्भक्तैर्दृश्यते यथा ॥ १४.९६.४८ ॥
যে পরম গুহ্য রূপ কূটস্থ, অচল ও ধ্রুব, তা দেবতাদের দ্বারা দেখা যায় না; কিন্তু আমার ভক্তরা তা যেমন দেখে তেমনই।
14.96.49
अपरं यच्च मे रूपं पर्रादुर्भावेषु दृश्यते ।
तदर्चयन्ति सर्वार्थैः सर्वभूतानि पाण्डव ॥ १४.९६.४९ ॥
হে পাণ্ডব, পরবর্তী অবতারসমূহে যে আমার অপর রূপ দেখা যায়, সর্বভূতেরা সর্ব উপচারে তার পূজা করে।
14.96.50
कल्पकोटिसहस्रेषु व्यतीतेष्वागते च ।
दर्शयामीह तद्रूपं यच्च पश्यन्ति मे सुराः ॥ १४.९६.५० ॥
কোটি সহস্র কল্প অতিবাহিত ও আগত হলেও, দেবতারা আমার যে রূপ দেখেন, সেই রূপ আমি এখানে দেখাই।
14.96.51
स्तित्युत्पत्त्यव्ययकरं यो मां ज्ञात्वा प्रपद्यते ।
अनुगृह्णाम्यहं तं वै संसारान्मोचयामि च ॥ १४.९६.५१ ॥
যে আমাকে স্থিতি, সৃষ্টি ও লয়ের কর্তা জেনে আমার শরণ নেয়, আমি অবশ্যই তার প্রতি অনুগ্রহ করি এবং তাকে সংসার থেকে মুক্ত করি।
14.96.52
अहमादिर्हि देवानां सृष्टा ब्रह्मादयो मया ।
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य जगत्सर्वं सृजाम्यहम् ॥ १४.९६.५२ ॥
আমিই দেবতাদের আদি; ব্রহ্মা প্রভৃতি আমার দ্বারা সৃষ্ট। আমার স্বীয় প্রকৃতিকে আশ্রয় করে আমিই সমগ্র জগৎ সৃষ্টি করি।
14.96.53
तमोमूलोहमव्यक्तो रजोमध्ये प्रतिष्ठितः ।
ऊर्ध्वं सत्त्वं विना लोभं ब्रह्मादिस्तंबपर्यतः ॥ १४.९६.५३ ॥
আমার মূল তমোগুণ; আমি অব্যক্ত। রজোগুণের মধ্যে আমি প্রতিষ্ঠিত। সত্ত্বগুণ ছাড়া, উর্ধ্বে ব্রহ্মা থেকে তৃণস্তম্ব পর্যন্ত।
14.96.54
मूर्धानं मे विद्धि दिवं चन्द्रादित्यौ च लोचने ।
गावोग्निर्बाह्मणो वक्त्रं मारुतः श्वसनं च मे ॥ १४.९६.५४ ॥
আমার মস্তককে স্বর্গ বলে জানো; চন্দ্র ও সূর্য আমার দুই নয়ন। গাভী (পৃথিবী), অগ্নি, ব্রাহ্মণ আমার মুখ; বায়ু আমার শ্বাস।
14.96.55
दिशो मे बाहवश्चाष्टौ नक्षत्राणि च भूषणम् ।
अन्तरिक्षमुरो विद्धि सर्वभूतावकाशकम्।
मार्गो मेघानिलाभ्यां तु यन्ममोदरमव्ययम् ॥ १४.९६.५५ ॥
দিকসমূহ আমার বাহু, আটটি নক্ষত্র আমার অলংকার। অন্তরিক্ষকে আমার বক্ষ জানো, যা সর্বভূতকে স্থান দেয়। মেঘ ও বায়ুর পথই আমার অক্ষয় উদর।
14.96.56
पृथिवीमण्डलं यद्वै द्वीपार्णवनगैर्युतम् ।
सर्वसंधारणोपेतं पादौ मम युधिष्ठिर ॥ १४.९६.५६ ॥
হে যুধিষ্ঠির, দ্বীপ, সমুদ্র ও পর্বতসমৃদ্ধ, সবকিছু ধারণের শক্তিযুক্ত এই পৃথিবীমণ্ডলই আমার পা।
14.96.57
स्थितो ह्येकगुणः खेऽहं द्विगुणश्चास्मि मारुते ।
त्रिगुणोग्नौ स्थितोहं वै सलिले च चतुर्गुणः ॥ १४.९६.५७ ॥
আকাশে আমি একগুণসম্পন্ন হয়ে অবস্থান করি; বায়ুতে দুই গুণে। অগ্নিতে তিন গুণে আমি অবস্থিত; জলে চার গুণে।
14.96.58
शब्दाद्या ये गुणाः पञ्च महाभूतेषु पञ्चसु ।
तन्मात्रासंस्थितः सोहं पृथिव्यां पञ्चधास्थितः ॥ १४.९६.५८ ॥
শব্দাদি যে পাঁচ গুণ পাঁচটি মহাভূতে আছে, সেই তন্মাত্রায় সংস্থিত আমিই; পৃথিবীতে আমি পঞ্চধা হয়ে অবস্থিত।
14.96.59
अहं सहस्रसीर्षस्तु सहस्रवदनेक्षणः ।
सहस्रबाहूदरधृक्सहस्रोरुः सहस्रपात् ॥ १४.९६.५९ ॥
আমি সহস্রশীর্ষ, সহস্রমুখ ও সহস্রনয়ন; সহস্রবাহু ও সহস্র উদরধারী, সহস্র উরু ও সহস্রপদ।
14.96.60
धृत्वोर्वीं सर्वतः सम्यगत्यतिष्ठं दशांगुलम् ।
सर्वभूतात्मभूतस्थः सर्वव्यापी ततोस्म्यहम् ॥ १४.९६.६० ॥
পৃথিবীকে সর্বদিকে সম্যকভাবে ধারণ করে দশ অঙ্গুলি উপরে আমি অবস্থান করেছি। সর্বভূতের আত্মারূপে অবস্থিত বলে আমি সর্বব্যাপী।
14.96.61
अचिन्त्योहमनन्तोहमजरोहमजो ह्यहम् ।
अनाद्योऽहमवध्योहमप्रमेयोहमव्ययः ॥ १४.९६.६१ ॥
আমি অচিন্ত্য, আমি অনন্ত, আমি অজর, নিশ্চয়ই আমি অজ। আমি অনাদি, আমি অবধ্য, আমি অপ্রমেয়, আমি অব্যয়।
14.96.62
निर्गुणोहं निगूढात्मा निर्द्वन्द्वो निर्ममो नृप ।
निष्कलो निर्विकारोहं निदानममृतस्य तु ॥ १४.९६.६२ ॥
আমি নির্গুণ, আমার আত্মা গূঢ়; আমি নির্দ্বন্দ্ব ও নির্মম, হে রাজন্। আমি নিষ্কল ও নির্বিকার; আমিই অমৃতের মূল কারণ।
14.96.63
सुधा चाहं स्वधा चाहं स्वाहा चाहं नराधिप ।
तेजसा तपसा चाहं भूतग्रामं चतुर्विधम् ॥ १४.९६.६३ ॥
আমি সুধা, আমি স্বধা, এবং আমি স্বাহা, হে নরাধিপ। তেজ ও তপস্যায় আমিই চতুর্বিধ ভূতসমষ্টি।
14.96.64
स्नेहपाशैर्गुणबद्ध्वा धारयाम्यात्ममायया ।
चातुराश्रमधर्मेहं चातुर्होत्रफलाशनः।
चतुर्मूर्तिश्चतुर्यज्ञश्चतुराश्रमभावनः ॥ १४.९६.६४ ॥
স্নেহপাশে, গুণে বদ্ধ হয়ে আমি আমার মায়ায় ধারণ করি। চার আশ্রমের ধর্ম আমিই; চার হোতার যজ্ঞফলের ভোক্তাও আমি। আমি চতুর্মূর্তি, চতুর্যজ্ঞ, চার আশ্রমের পালক।
14.96.65
संहृत्याहं जगत्सर्वं कृत्वा वै गर्भमात्मनः ।
शयामि दिव्ययोगेन प्रलयेषु युधिष्ठिर ॥ १४.९६.६५ ॥
সমস্ত জগৎ সংহার করে, তাকে নিজ গর্ভে রেখে, দিব্য যোগে আমি শয়ন করি, হে যুধিষ্ঠির, প্রলয়ে।
14.96.66
सहस्रयुगपर्यन्तां ब्राह्मीं रात्रिं महार्णवे ।
स्थित्वा सृजामि भूतानि जङ्गमानि स्थिराणि च ॥ १४.९६.६६ ॥
হাজার যুগব্যাপী ব্রাহ্মী রাত্রিতে মহাসমুদ্রে অবস্থান করে আমি চর ও অচর ভূতসমূহ সৃষ্টি করি।
14.96.67
कल्पे कल्पे च भूतानि संहरामि सृजामि च ।
न च मां तानि जानन्ति मायया मोहितानि मे ॥ १४.९६.६७ ॥
প্রতি কল্পে আমি প্রাণীদের সংহার করি ও সৃষ্টি করি; কিন্তু আমার মায়ায় মোহিত হয়ে তারা আমাকে জানে না।
14.96.68
मम चैवान्धकारस्य मार्गितव्यस्य नित्यशः ।
प्रशान्तस्येव दीपस्य गतिर्नैपोपलभ्यते ॥ १४.९६.६८ ॥
অন্ধকারে সর্বদা অন্বেষণীয় আমার গতিও, নিভে যাওয়া প্রদীপের মতো, দেখা যায় না।
14.96.69
न तदस्ति क्वचिद्राजन्यत्राहं न प्रतिष्ठितः ।
न च तद्विद्यते भूतं मयि यन्न प्रतिष्ठितम् ॥ १४.९६.६९ ॥
হে রাজন, এমন কোনো স্থান নেই যেখানে আমি প্রতিষ্ঠিত নই, আর এমন কোনো সত্তা নেই যা আমাতে প্রতিষ্ঠিত নয়।
14.96.70
यावन्मित्रं भवेद्भूतं स्थूलं सूक्ष्ममिदं जगत् ।
दीवभूतो ह्यहं तस्मिंस्तावन्मात्रं प्रतिष्ठितः ॥ १४.९६.७० ॥
এই জগৎ, স্থূল ও সূক্ষ্ম, যতদিন প্রাণীসহ থাকে, ততদিন আমি আলোকরূপে তাতে ততটুকুই প্রতিষ্ঠিত।
14.96.71
किंचात्र बहुनोक्तेन सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।
यद्भूतं यद्भविष्यच्च तत्सर्वमहमेव तु ॥ १४.९६.७१ ॥
আর বেশি বলে কী লাভ? তোমাকে এটাই সত্য বলছি — যা হয়ে গেছে ও যা হবে, সবই আমি।
14.96.72
मया सृष्टानि भूतानि मन्मयानि च भारत ।
मामेव न विजानन्ति मायया मोहितानि वै ॥ १४.९६.७२ ॥
হে ভরতবংশধর, আমার সৃষ্ট ও আমারই দ্বারা গঠিত প্রাণীরা আমার মায়ায় মোহিত হয়ে আমাকেই জানে না।
14.96.73
एवं सर्वं जगदिदं सदेवासुरमानुषम् ।
मत्तः प्रभवते राजन्मय्येव प्रविलीयते ॥ १४.९६.७३ ॥
এইভাবে দেব, অসুর ও মানুষসহ এই সমগ্র জগৎ আমা থেকেই উদ্ভূত হয়, হে রাজন, এবং আমাতেই বিলীন হয়।