મહાભારત · અધ્યાય 14.96
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.96.1
अश्वमेधे पुरावृत्ते केशवं केशिसूदनम् ।
धर्मसंशयमुद्दिश्य किमपृच्छत्पितामहः ॥ १४.९६.१ ॥
પૂર્વે થયેલા અશ્વમેધ યજ્ઞના પ્રસંગે, ધર્મસંશયને લઈને પિતામહે કેશિસૂદન કેશવને શું પૂછ્યું?
14.96.2
पश्चिमेनाश्वमेधेन यदा स्नातो युधिष्ठिरः ।
तदा राजा नमस्कृत्य केशवं पुनरब्रवीत् ॥ १४.९६.२ ॥
છેલ્લા અશ્વમેધ યજ્ઞથી યુધિષ્ઠિર સ્નાન કરી રહ્યા ત્યારે, રાજાએ કેશવને નમસ્કાર કરીને ફરી કહ્યું.
14.96.3
भववन्वैष्णवा धर्माः किंफलाः किंपरायणाः ।
किं धर्ममधिकृत्याथ भवतोत्पादिताः पुरा ॥ १४.९६.३ ॥
આપે પૂર્વે કયા ધર્મને લઈને આ વૈષ્ણવ ધર્મો પ્રગટ કર્યા? તેમનું ફળ શું અને પરમ ધ્યેય શું?
14.96.4
यदि तेहमनुग्राह्यः प्रियोस्मि मधुसूदन ।
श्रोतव्या यदि मे कृष्ण तन्मे कथय सुव्रत ॥ १४.९६.४ ॥
મધુસૂદન, જો હું આપની કૃપાને પાત્ર અને પ્રિય છું, અને કૃષ્ણ, જો તે સાંભળવા યોગ્ય હોય તો, હે સુવ્રત, તે મને કહો.
14.96.5
पवित्रा किल ते धर्माः सर्वपापप्रणाशनाः ।
सर्वधर्मोत्तमाः पुण्या भगवंस्त्वन्मुखोद्गताः ॥ १४.९६.५ ॥
આપના ધર્મો ખરેખર પવિત્ર છે, સર્વ પાપોનો નાશ કરનારા છે, સર્વ ધર્મોમાં ઉત્તમ અને પુણ્યદાયી છે; હે ભગવન્, તે આપના મુખેથી પ્રગટ થયેલા છે.
14.96.6
याञ्श्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो मातृहा गुरुतल्पगः ।
पाकर्भेदी कृतघ्नश्च सुरापो ब्रह्मविक्रयी ॥ १४.९६.६ ॥
જેને સાંભળીને બ્રહ્મહત્યારો, ગોહત્યારો, માતૃહત્યારો, ગુરુપત્નીગામી, વિશ્વાસઘાતી, કૃતઘ્ન, મદ્યપાન કરનાર અને બ્રહ્મવિક્રયી—
14.96.7
मित्रविश्वासघाती च वीरहा भ्रूणहा तथा ।
तपोविक्रयिणश्चैव दानविक्रयिणस्तथा ॥ १४.९६.७ ॥
મિત્રના વિશ્વાસનો ઘાત કરનારા, વીરોની હત્યા કરનારા, ગર્ભની હત્યા કરનારા, તપ વેચનારા અને દાન વેચનારા.
14.96.8
आत्मविक्रमयिणो मूढा जीवेद्यश्च विकर्मभिः ।
पापाः शठा नैकृतिका डांभिका दूषकास्तथा ॥ १४.९६.८ ॥
પોતાની જ વેચણી કરનારા મૂઢ, દુષ્કર્મોથી જીવનારા, પાપી, શઠ, કપટી, દંભી અને દૂષકો.
14.96.9
रसभेदकरा ये च ये च स्युर्ब्रह्मघातकाः ।
शूद्रप्रेष्यकराश्चोरा विप्रा ये च पुरोहिताः ॥ १४.९६.९ ॥
રસભેદ કરનારા, બ્રાહ્મણની હત્યા કરનારા, શૂદ્રોની સેવા કરનારા, ચોર અને જે બ્રાહ્મણો પુરોહિત છે.
14.96.10
निक्षेपहारिणः स्त्रीघ्नास्तथा ये पारदारिकाः ।
एते चान्ये च पापा ये मुच्यन्तेतेऽपि किल्बिषात् ॥ १४.९६.१० ॥
થાપણ હરનારા, સ્ત્રીહત્યા કરનારા, પરસ્ત્રીગામી, આ અને બીજા પાપીઓ પણ પાપથી મુક્ત થાય છે.
14.96.11
तानाचक्ष्व सुरश्रेष्ठ त्वद्भक्तस्य ममाच्युत ॥ १४.९६.११ ॥
હે દેવશ્રેષ્ઠ, હે અચ્યુત! તમારા ભક્ત એવા મને તેમના વિષે કહો.
14.96.12
इत्येवं कथिते देवे धर्मपुत्रेण संसदि ।
वसिष्ठाद्यास्तपोयुक्ता मुनयस्तत्वदर्शिनः ॥ १४.९६.१२ ॥
ધર્મપુત્રની સભામાં દેવે આ રીતે કહ્યું ત્યારે વસિષ્ઠ વગેરે તપયુક્ત તત્ત્વદર્શી મુનિઓ ત્યાં હતા.
14.96.13
श्रोतुकामाः परं गुह्यं वैष्णवं धर्ममुत्तमम् ।
तथा भागवताश्चैव ततस्तं पर्यवारयन् ॥ १४.९६.१३ ॥
પરમ ગુહ્ય, ઉત્તમ વૈષ્ણવ ધર્મ સાંભળવાની ઇચ્છાથી ભાગવતોએ તેમને ઘેરી લીધા.
14.96.14
तत्वतस्तव भावेन पादमूलमुपागतम् ।
यदि जानासि मां भक्तं स्निग्धं वा भक्तवत्सल ॥ १४.९६.१४ ॥
હે ભક્તવત્સલ, તમારા ભાવથી તમારા ચરણમૂળે આવેલા મને જો તમે ખરેખર ભક્ત કે સ્નેહી તરીકે જાણો છો...
14.96.15
धर्मगुह्यानि सर्वाणि वेत्तुमिच्छामि तत्वतः ।
धर्मान्कथय मे देव यद्यनुग्रहभागहम् ॥ १४.९६.१५ ॥
ધર્મનાં સર્વ ગુહ્ય રહસ્યો હું યથાર્થપણે જાણવા ઇચ્છું છું. હે દેવ, જો હું તમારી કૃપાનો પાત્ર હોઉં તો મને ધર્મો કહો.
14.96.16
श्रुता मे मानवा धर्मा वासिष्ठाः काश्यपास्तथा ।
गार्गीया गौतमीयाश्च तथा गोपालकस्य च ॥ १४.९६.१६ ॥
મનુના ધર્મો, વસિષ્ઠ, કશ્યપ, ગાર્ગ્ય, ગૌતમ અને ગોપાલકના ધર્મો મેં સાંભળ્યા છે.
14.96.17
पराशरकृताः पूर्वा मैत्रेयस्य च धीमतः ।
औमा माहेश्वराश्चैव नन्दिधर्माश्च पावनाः ॥ १४.९६.१७ ॥
પરાશર રચિત પૂર્વના ધર્મો, બુદ્ધિમાન મૈત્રેયના, તથા ઔમ, માહેશ્વર અને નંદીના પાવન ધર્મો.
14.96.18
ब्रह्मणा कथिता ये च कौमाराश्च श्रुता मया ।
धूमायनकृता धर्माः काण्डवैश्वानरा अपि ॥ १४.९६.१८ ॥
બ્રહ્માએ કહેલા ધર્મો, મેં સાંભળેલા કુમારોના ધર્મો, ધૂમાયન રચિત ધર્મો, તથા કાંડ અને વૈશ્વાનરના ધર્મો.
14.96.19
भार्गवा याज्ञवल्क्याश्च मार्कण्डेयकृता अपि ।
भारद्वाजकृता ये च बृहस्पतिकृताश्च ये ॥ १४.९६.१९ ॥
ભૃગુવંશીઓના, યાજ્ઞવલ્ક્યના, માર્કંડેયે રચેલા, ભારદ્વાજે રચેલા અને બૃહસ્પતિએ રચેલા જે ધર્મો છે, તે પણ (મેં સાંભળ્યા છે).
14.96.20
कुणेश्च कुणिबाहोश्च विश्वामित्रकृताश्च ये ।
सुमन्तुजैमिनिकृताः शाकुनेयास्तथैव च ॥ १४.९६.२० ॥
કુણિના, કુણિબાહુના, વિશ્વામિત્રે રચેલા, સુમંતુ અને જૈમિનિએ રચેલા અને શાકુનેયના જે ધર્મો છે, તે પણ (મેં સાંભળ્યા છે).
14.96.21
पुलस्त्यपुलहोद्गीताः पावकीयास्तथैव च ।
अगस्त्यगीता मौद्गल्याः शाण्डिल्याः शलभायनाः ॥ १४.९६.२१ ॥
પુલસ્ત્ય અને પુલહે ગાયેલા, પાવકીયોના, એ જ રીતે અગસ્ત્યે ગાયેલા, મૌદ્ગલ્યોના, શાંડિલ્યોના, શલભાયનોના (ધર્મો મેં સાંભળ્યા છે).
14.96.22
वालखिल्यकृता ये च ये च सप्तर्षिभिस्तथा ।
आपस्तंबकृता धर्माः शङ्खस्य लिखितस्य च ॥ १४.९६.२२ ॥
વાલખિલ્યોએ રચેલા, સપ્તર્ષિઓએ રચેલા, એ જ રીતે આપસ્તંબે રચેલા ધર્મો, શંખ અને લિખિતના ધર્મો પણ (મેં સાંભળ્યા છે).
14.96.23
प्राजापत्यास्तथा याम्या माहेन्द्राश्च श्रुता मया ।
वैयाघ्रव्यासकीयाश्च विभण्डककृताश्च ये ॥ १४.९६.२३ ॥
પ્રજાપતિના, એ જ રીતે યમના, ઇન્દ્રના ધર્મો મેં સાંભળ્યા છે; વૈયાઘ્ર અને વ્યાસકના, વિભણ્ડકે રચેલા જે છે તે પણ.
14.96.24
नारदीयाः श्रुता धर्माः कापोताश्च श्रुता मया ।
तथा विदुरवाक्यानि भृगोरङ्गिरसस्तथा ॥ १४.९६.२४ ॥
નારદના ધર્મો મેં સાંભળ્યા છે, કાપોતોના પણ સાંભળ્યા છે; એ જ રીતે વિદુરનાં વચનો, ભૃગુ અને અંગિરસનાં (વચનો પણ).
14.96.25
क्रौञ्चा मृदङ्गगीताश्च सौर्या हारीतकाश्च ये ।
ये पिशङ्गकृताश्चापि कातपायाः सुवालकाः ॥ १४.९६.२५ ॥
મૃદંગના સ્વરમાં ગવાયેલા ક્રૌંચ, સૌર્ય અને હારીતક, પિશંગે રચેલા, તથા કાતપાય અને સુવાલક.
14.96.26
उद्दालककृता धर्मा औशनस्यास्तथैव च ।
वैशंपायनगीताश्च ये चान्येऽप्येवमादितः ॥ १४.९६.२६ ॥
ઉદ્દાલકે રચેલા ધર્મ, ઉશનસના ધર્મ, વૈશંપાયને ગાયેલા, અને આ રીતે શરૂ થતા અન્ય પણ.
14.96.27
एतेभ्यः सर्वधर्मेभ्यो देव त्वन्मुखनिस्सृताः ।
पावनात्वात्पवित्रत्वाद्विशिष्टा इति मे मतिः ॥ १४.९६.२७ ॥
આ બધા ધર્મો કરતાં, હે દેવ, તમારા મુખથી નીકળેલા પાવન અને પવિત્ર હોવાથી શ્રેષ્ઠ છે, એવો મારો મત છે.
14.96.28
तस्माद्धि त्वां प्रपन्नस्य त्वद्भक्तस्य च केशव ।
युष्मदीयान्वरान्धर्मान्पुण्यान्कथय मेच्युत ॥ १४.९६.२८ ॥
તેથી હે કેશવ, હું તમારો શરણાગત અને ભક્ત છું; હે અચ્યુત, તમારા પુણ્ય વરધર્મો મને કહો.
14.96.29
एवं पृष्टस्तु धर्मज्ञो धर्मपुत्रेण केशवः ।
उवाच धर्मान्सूक्ष्मार्थान्धर्मपुत्रस्य हर्षितः ॥ १४.९६.२९ ॥
ધર્મપુત્રે આ રીતે પૂછ્યું ત્યારે ધર્મજ્ઞ કેશવ હર્ષિત થઈને ધર્મપુત્રને સૂક્ષ્માર્થ ધર્મો કહેવા લાગ્યા.
14.96.30
एवं ते यस्य कौन्तेय यत्नो धर्मेषु सुव्रत ।
तस्य ते दुर्लभो लोके न कश्चिदपि विद्येत ॥ १४.९६.३० ॥
હે કૌન્તેય, હે સુવ્રત, ધર્મો પ્રત્યે જેનો આવો પ્રયત્ન હોય, તેને તમે જગતમાં દુર્લભ છો; કોઈ પણ મળશે નહીં.
14.96.31
धर्मः श्रुतो वा दृष्टो वा कथितो वा कृतोपि वा ।
अनुमोदितो वा राजेन्द्र नयतीन्द्रपदं नरम् ॥ १४.९६.३१ ॥
હે રાજેન્દ્ર, ધર્મ સાંભળેલો હોય, જોયેલો હોય, કહેલો હોય, કરેલો હોય કે અનુમોદિત હોય, તે માણસને ઇન્દ્રપદ સુધી લઈ જાય છે.
14.96.32
धर्मः पिता च माता च धर्मो नाथः सुहृत्तथा ।
धर्मो भ्राता सखा चैव धर्मः स्वामी परंतप ॥ १४.९६.३२ ॥
ધર્મ જ પિતા છે, ધર્મ જ માતા છે; ધર્મ જ રક્ષક છે અને તેમ જ મિત્ર પણ. ધર્મ જ ભાઈ છે, ધર્મ જ સખા છે; હે પરંતપ, ધર્મ જ સ્વામી છે.
14.96.33
धर्मादर्थश्च कामश्च धर्माद्भोगाः सुखानि च ।
धर्मार्दैश्वर्यमेवाग्र्यं धर्मात्स्वर्गगतिः परा ॥ १४.९६.३३ ॥
ધર્મથી અર્થ અને કામ મળે છે; ધર્મથી ભોગ અને સુખ મળે છે. ધર્મથી જ શ્રેષ્ઠ ઐશ્વર્ય મળે છે, અને ધર્મથી જ પરમ સ્વર્ગગતિ મળે છે.
14.96.34
धर्मोयं सेवितः शुद्धस्त्रायते महतो भयात् ।
धर्माद्द्विजत्वं देवत्वं धर्मः पावयते नरम् ॥ १४.९६.३४ ॥
આ શુદ્ધ ધર્મનું સેવન થાય તો તે મહાભયથી રક્ષે છે. ધર્મથી દ્વિજત્વ અને દેવત્વ મળે છે; ધર્મ માણસને પવિત્ર કરે છે.
14.96.35
यदा च क्षीयते पापं कालेन पुरुषस्य तु ।
तदा संजायते बुद्धिर्धर्मं कर्तुं युधिष्ठिर ॥ १४.९६.३५ ॥
સમય જતાં જ્યારે માણસનું પાપ ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે હે યુધિષ્ઠિર, ધર્મ કરવાની બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે.
14.96.36
जन्मान्तरसहस्रैस्तु मनुष्यत्वं हि दुर्लभम् ।
तद्गत्वापीह यो धर्मं न करोति स्ववञ्चितः ॥ १४.९६.३६ ॥
હજારો અન્ય જન્મો પછી પણ મનુષ્યજન્મ દુર્લભ છે. તે પામીને પણ જે અહીં ધર્મ નથી કરતો, તે પોતાને જ છેતરે છે.
14.96.37
कुत्सिता ये दरिद्राश्च विरूपा व्याधितास्तथा ।
परद्वेष्याश्च मूर्खाश्च न तैर्धर्मः कृतः पुरा ॥ १४.९६.३७ ॥
જેઓ નિંદિત, દરિદ્ર, કુરૂપ, રોગી, અન્યોના દ્વેષપાત્ર અને મૂર્ખ છે, તેમણે પૂર્વે ધર્મ કર્યો ન હતો.
14.96.38
ये च दीर्घायुषः शूराः पण्डिता भोगिनस्तथा ।
नीरोगा रूपसंपन्नास्तैर्धर्मः सुकृतः पुरा ॥ १४.९६.३८ ॥
જેઓ દીર્ઘાયુ, શૂર, પંડિત, ભોગી, નીરોગી અને રૂપસંપન્ન છે, તેમણે પૂર્વે સારી રીતે ધર્મ કર્યો હતો.
14.96.39
एवं धर्मः कृतः शुद्धो नयते गतिमुत्तमाम् ।
अधर्मं सेवते यस्तु तिर्यग्योन्यां पतत्यसौ ॥ १४.९६.३९ ॥
આ રીતે શુદ્ધ કરેલો ધર્મ ઉત્તમ ગતિ આપે છે; પરંતુ જે અધર્મ સેવે છે તે તિર્યગ્યોનિમાં પડે છે.
14.96.40
इदं रहस्यं कौन्तेय शृणु धर्ममनुत्तमम् ।
कथयिष्ये परं धर्मं तव भक्तस्य पाण्डव ॥ १४.९६.४० ॥
હે કૌંતેય, આ રહસ્ય, અનુત્તમ ધર્મ સાંભળ. હે પાંડવ, તું મારો ભક્ત છે; તને પરમ ધર્મ કહીશ.
14.96.41
इष्टस्त्वमसि मेऽत्यर्थं प्रपन्नश्चापि मां सदा ।
परमार्थमपि ब्रूयां किं पुनर्धर्मसंहिताम् ॥ १४.९६.४१ ॥
તું મને અત્યંત પ્રિય છે અને સદા મારા શરણે છે. પરમાર્થ પણ કહી શકું; ધર્મસંહિતાની તો વાત જ શી.
14.96.42
इदं मे मानुषं जन्म कृतमात्मनि मायया ।
धर्मसंस्थापनार्थाय दुष्टानां नाशनाय च ॥ १४.९६.४२ ॥
આ મારો માનવ જન્મ મેં મારી માયાથી ધારણ કર્યો છે — ધર્મ સ્થાપવા અને દુષ્ટોનો નાશ કરવા માટે.
14.96.43
मानुष्यं भावमापन्नं ये मां गृह्णन्त्यवज्ञया ।
संसारान्तर्हि ते मूढास्तिर्यग्योनिष्वनेकशः ॥ १४.९६.४३ ॥
મનુષ્યભાવ ધારણ કરેલા મને જેઓ અવજ્ઞાથી ગ્રહણ કરે છે, તે મૂઢો સંસારમાં જ અનેકવાર તિર્યગ્યોનિઓમાં જન્મ લે છે.
14.96.44
ये च मां सर्वभूतस्थं पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषा ।
मद्भक्तांस्तान्सदा युक्तान्मत्समीपं नयाम्यहम् ॥ १४.९६.४४ ॥
સર્વ ભૂતોમાં સ્થિત મને જે જ્ઞાનચક્ષુથી જુએ છે, સદા યુક્ત એવા મારા તે ભક્તોને હું મારી સમીપ લઈ જાઉં છું.
14.96.45
मद्भक्ता न विनश्यन्ति मद्भक्ता वीतकल्मषाः ।
मद्भाक्तानां तु मानुष्ये सफल जन्म पाण्डवा ॥ १४.९६.४५ ॥
મારા ભક્તો નાશ પામતા નથી; મારા ભક્તો નિષ્કલંક હોય છે. હે પાંડવો, મારા ભક્તોનો મનુષ્યજન્મ જ સફળ બને છે.
14.96.46
अपि पापेष्वभिरता मद्भक्ताः पाण्डुनन्दन ।
मुच्यन्ते पातकैः सर्वैः पद्मपत्रमिवांभसा ॥ १४.९६.४६ ॥
હે પાંડુપુત્ર, પાપોમાં રત હોવા છતાં મારા ભક્તો સર્વ પાતકોથી મુક્ત થાય છે—કમળપત્ર પાણીથી ભીંજાતું નથી તેમ.
14.96.47
जन्मान्तरसहस्रेषु तपसा भावितात्मनाम् ।
भक्तिरुत्पद्यते तात मनुष्याणां न संशयः ॥ १४.९६.४७ ॥
હે તાત, તપથી શુદ્ધ આત્માવાળા મનુષ્યોમાં હજારો જન્મો પછી ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે—તેમાં સંશય નથી.
14.96.48
यच्च रूपं परं गुह्यं कूटस्तमचलं ध्रुवम् ।
न दृश्यते तता देवैर्मद्भक्तैर्दृश्यते यथा ॥ १४.९६.४८ ॥
જે કૂટસ્થ, અચલ, ધ્રુવ એવું પરમ ગુહ્ય રૂપ છે, તે દેવોને દેખાતું નથી; પરંતુ મારા ભક્તોને તે એ રીતે દેખાય છે.
14.96.49
अपरं यच्च मे रूपं पर्रादुर्भावेषु दृश्यते ।
तदर्चयन्ति सर्वार्थैः सर्वभूतानि पाण्डव ॥ १४.९६.४९ ॥
હે પાંડવ, પછીના અવતારોમાં દેખાતું મારું બીજું રૂપ સર્વ પ્રાણીઓ સર્વ પ્રકારની સામગ્રીથી પૂજે છે.
14.96.50
कल्पकोटिसहस्रेषु व्यतीतेष्वागते च ।
दर्शयामीह तद्रूपं यच्च पश्यन्ति मे सुराः ॥ १४.९६.५० ॥
કરોડો-હજારો કલ્પો વીતી ગયા અને આવશે તોપણ, દેવો જે મારું રૂપ જુએ છે તે રૂપ હું અહીં બતાવું છું.
14.96.51
स्तित्युत्पत्त्यव्ययकरं यो मां ज्ञात्वा प्रपद्यते ।
अनुगृह्णाम्यहं तं वै संसारान्मोचयामि च ॥ १४.९६.५१ ॥
સ્થિતિ, ઉત્પત્તિ અને લય કરનારો એવો મને જાણીને જે મારું શરણ લે છે, તેના પર હું અવશ્ય કૃપા કરું છું અને તેને સંસારથી મુક્ત કરું છું.
14.96.52
अहमादिर्हि देवानां सृष्टा ब्रह्मादयो मया ।
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य जगत्सर्वं सृजाम्यहम् ॥ १४.९६.५२ ॥
હું જ દેવોનો આદિ છું; બ્રહ્મા આદિ મારાથી સર્જાયા છે. મારી પોતાની પ્રકૃતિનો આધાર લઈને હું જ સમસ્ત જગતનું સર્જન કરું છું.
14.96.53
तमोमूलोहमव्यक्तो रजोमध्ये प्रतिष्ठितः ।
ऊर्ध्वं सत्त्वं विना लोभं ब्रह्मादिस्तंबपर्यतः ॥ १४.९६.५३ ॥
મારું મૂળ તમોગુણ છે; હું અવ્યક્ત છું. રજોગુણના મધ્યમાં હું સ્થિત છું. સત્ત્વ વિના, ઉપર બ્રહ્માથી ઘાસના અંકુર સુધી.
14.96.54
मूर्धानं मे विद्धि दिवं चन्द्रादित्यौ च लोचने ।
गावोग्निर्बाह्मणो वक्त्रं मारुतः श्वसनं च मे ॥ १४.९६.५४ ॥
મારું મસ્તક સ્વર્ગ જાણ; ચંદ્ર અને સૂર્ય મારાં બે નેત્રો છે. ગાય (પૃથ્વી), અગ્નિ, બ્રાહ્મણ મારું મુખ; વાયુ મારો શ્વાસ.
14.96.55
दिशो मे बाहवश्चाष्टौ नक्षत्राणि च भूषणम् ।
अन्तरिक्षमुरो विद्धि सर्वभूतावकाशकम्।
मार्गो मेघानिलाभ्यां तु यन्ममोदरमव्ययम् ॥ १४.९६.५५ ॥
દિશાઓ મારી આઠ ભુજાઓ છે, આઠ નક્ષત્રો મારાં આભૂષણો છે. અંતરિક્ષને મારી છાતી જાણ; તે સર્વ ભૂતોને અવકાશ આપે છે. મેઘ અને વાયુનો માર્ગ એ જ મારું અવિનાશી ઉદર છે.
14.96.56
पृथिवीमण्डलं यद्वै द्वीपार्णवनगैर्युतम् ।
सर्वसंधारणोपेतं पादौ मम युधिष्ठिर ॥ १४.९६.५६ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, દ્વીપ, સમુદ્ર અને પર્વતોથી યુક્ત, સર્વને ધારણ કરવાની શક્તિવાળું આ પૃથ્વીમંડળ જ મારા પગ છે.
14.96.57
स्थितो ह्येकगुणः खेऽहं द्विगुणश्चास्मि मारुते ।
त्रिगुणोग्नौ स्थितोहं वै सलिले च चतुर्गुणः ॥ १४.९६.५७ ॥
આકાશમાં હું એક ગુણ સાથે સ્થિત છું; વાયુમાં બે ગુણ સાથે. અગ્નિમાં ત્રણ ગુણ સાથે સ્થિત છું; જળમાં ચાર ગુણ સાથે.
14.96.58
शब्दाद्या ये गुणाः पञ्च महाभूतेषु पञ्चसु ।
तन्मात्रासंस्थितः सोहं पृथिव्यां पञ्चधास्थितः ॥ १४.९६.५८ ॥
શબ્દ આદિ જે પાંચ ગુણો પાંચ મહાભૂતોમાં છે, તન્માત્રાઓમાં સ્થિત તે હું જ છું; પૃથ્વી પર હું પાંચ પ્રકારે સ્થિત છું.
14.96.59
अहं सहस्रसीर्षस्तु सहस्रवदनेक्षणः ।
सहस्रबाहूदरधृक्सहस्रोरुः सहस्रपात् ॥ १४.९६.५९ ॥
હું સહસ્ર શીર્ષવાળો, સહસ્ર મુખ અને નેત્રવાળો છું; સહસ્ર ભુજા અને ઉદર ધારણ કરનારો, સહસ્ર સાથળો અને સહસ્ર પગવાળો.
14.96.60
धृत्वोर्वीं सर्वतः सम्यगत्यतिष्ठं दशांगुलम् ।
सर्वभूतात्मभूतस्थः सर्वव्यापी ततोस्म्यहम् ॥ १४.९६.६० ॥
પૃથ્વીને ચારે બાજુથી સારી રીતે ધારણ કરીને હું દસ આંગળ ઉપર સ્થિત રહ્યો. સર્વ ભૂતોનો આત્મા થઈને સ્થિત હોવાથી હું સર્વવ્યાપી છું.
14.96.61
अचिन्त्योहमनन्तोहमजरोहमजो ह्यहम् ।
अनाद्योऽहमवध्योहमप्रमेयोहमव्ययः ॥ १४.९६.६१ ॥
હું અચિંત્ય છું, હું અનંત છું, હું અજર છું, ખરેખર હું અજ છું. હું અનાદિ છું, હું અવધ્ય છું, હું અપ્રમેય છું, હું અવ્યય છું.
14.96.62
निर्गुणोहं निगूढात्मा निर्द्वन्द्वो निर्ममो नृप ।
निष्कलो निर्विकारोहं निदानममृतस्य तु ॥ १४.९६.६२ ॥
હું નિર્ગુણ છું, મારો આત્મા ગૂઢ છે; હું નિર્દ્વંદ્વ અને નિર્મમ છું, હે રાજન. હું નિષ્કળ અને નિર્વિકાર છું; હું જ અમૃતનું મૂળ કારણ છું.
14.96.63
सुधा चाहं स्वधा चाहं स्वाहा चाहं नराधिप ।
तेजसा तपसा चाहं भूतग्रामं चतुर्विधम् ॥ १४.९६.६३ ॥
હું સુધા છું, હું સ્વધા છું, અને હું સ્વાહા પણ છું, હે નરાધિપ. તેજ અને તપથી હું જ ચાર પ્રકારનો ભૂતસમૂહ છું.
14.96.64
स्नेहपाशैर्गुणबद्ध्वा धारयाम्यात्ममायया ।
चातुराश्रमधर्मेहं चातुर्होत्रफलाशनः।
चतुर्मूर्तिश्चतुर्यज्ञश्चतुराश्रमभावनः ॥ १४.९६.६४ ॥
સ્નેહપાશોથી, ગુણોથી બદ્ધ થઈને હું મારી માયાથી ધારણ કરું છું. ચાર આશ્રમધર્મ હું જ છું; ચાર હોતાઓના યજ્ઞફળનો ભોક્તા પણ હું જ છું. હું ચતુર્મૂર્તિ, ચતુર્યજ્ઞ અને ચાર આશ્રમોનો પોષક છું.
14.96.65
संहृत्याहं जगत्सर्वं कृत्वा वै गर्भमात्मनः ।
शयामि दिव्ययोगेन प्रलयेषु युधिष्ठिर ॥ १४.९६.६५ ॥
સમગ્ર જગતનો સંહાર કરીને, તેને પોતાના ગર્ભમાં રાખીને, દિવ્ય યોગથી હું શયન કરું છું, હે યુધિષ્ઠિર, પ્રલયોમાં.
14.96.66
सहस्रयुगपर्यन्तां ब्राह्मीं रात्रिं महार्णवे ।
स्थित्वा सृजामि भूतानि जङ्गमानि स्थिराणि च ॥ १४.९६.६६ ॥
હજાર યુગો સુધી ચાલતી બ્રાહ્મી રાત્રિમાં મહાસાગરમાં સ્થિત રહીને હું ચર અને અચર ભૂતોની સૃષ્ટિ કરું છું.
14.96.67
कल्पे कल्पे च भूतानि संहरामि सृजामि च ।
न च मां तानि जानन्ति मायया मोहितानि मे ॥ १४.९६.६७ ॥
દરેક કલ્પમાં હું ભૂતોનો સંહાર કરું છું અને તેમને સર્જું છું; પરંતુ મારી માયાથી મોહિત થયેલાં તેઓ મને જાણતાં નથી.
14.96.68
मम चैवान्धकारस्य मार्गितव्यस्य नित्यशः ।
प्रशान्तस्येव दीपस्य गतिर्नैपोपलभ्यते ॥ १४.९६.६८ ॥
અંધકારમાં હંમેશાં શોધવા યોગ્ય મારી ગતિ પણ, બુઝાઈ ગયેલા દીવાની જેમ દેખાતી નથી.
14.96.69
न तदस्ति क्वचिद्राजन्यत्राहं न प्रतिष्ठितः ।
न च तद्विद्यते भूतं मयि यन्न प्रतिष्ठितम् ॥ १४.९६.६९ ॥
હે રાજન્, એવું કંઈ નથી જ્યાં હું પ્રતિષ્ઠિત નથી, અને એવું કોઈ ભૂત નથી જે મારામાં પ્રતિષ્ઠિત નથી.
14.96.70
यावन्मित्रं भवेद्भूतं स्थूलं सूक्ष्ममिदं जगत् ।
दीवभूतो ह्यहं तस्मिंस्तावन्मात्रं प्रतिष्ठितः ॥ १४.९६.७० ॥
આ જગત, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ, જ્યાં સુધી પ્રાણીઓ સાથે છે ત્યાં સુધી, પ્રકાશરૂપે હું તેમાં એટલો જ પ્રતિષ્ઠિત છું.
14.96.71
किंचात्र बहुनोक्तेन सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।
यद्भूतं यद्भविष्यच्च तत्सर्वमहमेव तु ॥ १४.९६.७१ ॥
વધુ કહેવાથી શું લાભ? તને આ જ સત્ય કહું છું — જે થઈ ગયું અને જે થશે, તે બધું હું જ છું.
14.96.72
मया सृष्टानि भूतानि मन्मयानि च भारत ।
मामेव न विजानन्ति मायया मोहितानि वै ॥ १४.९६.७२ ॥
હે ભારત, મારાથી સર્જાયેલાં અને મારામાંથી બનેલાં ભૂતો, મારી માયાથી મોહિત થઈને મને જ જાણતાં નથી.
14.96.73
एवं सर्वं जगदिदं सदेवासुरमानुषम् ।
मत्तः प्रभवते राजन्मय्येव प्रविलीयते ॥ १४.९६.७३ ॥
આ રીતે દેવ, અસુર અને મનુષ્યો સહિત આ સમગ્ર જગત મારાથી ઉત્પન્ન થાય છે, હે રાજન, અને મારામાં જ લીન થાય છે.