महाभारत · अध्याय 14.96
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.96.1
अश्वमेधे पुरावृत्ते केशवं केशिसूदनम् ।
धर्मसंशयमुद्दिश्य किमपृच्छत्पितामहः ॥ १४.९६.१ ॥
पूर्वी झालेल्या अश्वमेध यज्ञाच्या प्रसंगी, धर्मसंशयाविषयी पितामहांनी केशिसूदन केशवाला काय विचारले?
14.96.2
पश्चिमेनाश्वमेधेन यदा स्नातो युधिष्ठिरः ।
तदा राजा नमस्कृत्य केशवं पुनरब्रवीत् ॥ १४.९६.२ ॥
शेवटच्या अश्वमेध यज्ञानंतर युधिष्ठिर स्नान करून झाल्यावर, राजाने केशवाला नमस्कार करून पुन्हा म्हटले.
14.96.3
भववन्वैष्णवा धर्माः किंफलाः किंपरायणाः ।
किं धर्ममधिकृत्याथ भवतोत्पादिताः पुरा ॥ १४.९६.३ ॥
आपण पूर्वी कोणत्या धर्माला धरून हे वैष्णव धर्म सांगितले? त्यांचे फळ काय आणि परम ध्येय कोणते?
14.96.4
यदि तेहमनुग्राह्यः प्रियोस्मि मधुसूदन ।
श्रोतव्या यदि मे कृष्ण तन्मे कथय सुव्रत ॥ १४.९६.४ ॥
मधुसूदना, मी आपल्या कृपेस पात्र आणि प्रिय असल्यास, कृष्णा, ते ऐकण्यायोग्य असल्यास, हे सुव्रता, ते मला सांगा.
14.96.5
पवित्रा किल ते धर्माः सर्वपापप्रणाशनाः ।
सर्वधर्मोत्तमाः पुण्या भगवंस्त्वन्मुखोद्गताः ॥ १४.९६.५ ॥
आपले धर्म खरोखर पवित्र आहेत, सर्व पापांचा नाश करणारे, सर्व धर्मांत श्रेष्ठ आणि पुण्यकारक आहेत; हे भगवन्, ते आपल्या मुखातून प्रकट झालेले आहेत.
14.96.6
याञ्श्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो मातृहा गुरुतल्पगः ।
पाकर्भेदी कृतघ्नश्च सुरापो ब्रह्मविक्रयी ॥ १४.९६.६ ॥
ज्यांचे श्रवण करून ब्रह्महत्या करणारा, गोहत्या करणारा, मातृहत्या करणारा, गुरुपत्नीगामी, विश्वासघातकी, कृतघ्न, मद्यपी आणि ब्रह्मविक्रयी—
14.96.7
मित्रविश्वासघाती च वीरहा भ्रूणहा तथा ।
तपोविक्रयिणश्चैव दानविक्रयिणस्तथा ॥ १४.९६.७ ॥
मित्राच्या विश्वासाचा घात करणारे, वीरांचा वध करणारे, गर्भहत्या करणारे, तपाची विक्री करणारे आणि दानाची विक्री करणारे.
14.96.8
आत्मविक्रमयिणो मूढा जीवेद्यश्च विकर्मभिः ।
पापाः शठा नैकृतिका डांभिका दूषकास्तथा ॥ १४.९६.८ ॥
स्वतःलाच विकणारे मूर्ख, दुष्कर्मांनी जगणारे, पापी, शठ, कपटी, ढोंगी आणि दूषक.
14.96.9
रसभेदकरा ये च ये च स्युर्ब्रह्मघातकाः ।
शूद्रप्रेष्यकराश्चोरा विप्रा ये च पुरोहिताः ॥ १४.९६.९ ॥
रसभेद करणारे, ब्राह्मणाचा घात करणारे, शूद्रांची सेवा करणारे, चोर आणि जे ब्राह्मण पुरोहित आहेत.
14.96.10
निक्षेपहारिणः स्त्रीघ्नास्तथा ये पारदारिकाः ।
एते चान्ये च पापा ये मुच्यन्तेतेऽपि किल्बिषात् ॥ १४.९६.१० ॥
ठेवी लुबाडणारे, स्त्रियांचे घातकी, परस्त्रीगामी, हे आणि इतर पापी सुद्धा पापातून मुक्त होतात.
14.96.11
तानाचक्ष्व सुरश्रेष्ठ त्वद्भक्तस्य ममाच्युत ॥ १४.९६.११ ॥
हे देवश्रेष्ठा, हे अच्युता! तुझ्या भक्त असलेल्या मला त्यांच्याविषयी सांग.
14.96.12
इत्येवं कथिते देवे धर्मपुत्रेण संसदि ।
वसिष्ठाद्यास्तपोयुक्ता मुनयस्तत्वदर्शिनः ॥ १४.९६.१२ ॥
धर्मपुत्राच्या सभेत देवाने असे सांगितल्यावर, वसिष्ठादि तपोनिष्ठ तत्त्वदर्शी मुनी तेथे होते.
14.96.13
श्रोतुकामाः परं गुह्यं वैष्णवं धर्ममुत्तमम् ।
तथा भागवताश्चैव ततस्तं पर्यवारयन् ॥ १४.९६.१३ ॥
परम गुह्य, उत्तम वैष्णव धर्म ऐकण्याच्या इच्छेने भागवतांनी त्यांना सभोवार घेरले.
14.96.14
तत्वतस्तव भावेन पादमूलमुपागतम् ।
यदि जानासि मां भक्तं स्निग्धं वा भक्तवत्सल ॥ १४.९६.१४ ॥
हे भक्तवत्सला, तुमच्या भावाने तुमच्या पादमूली आलेल्या मला जर तुम्ही खरोखर भक्त किंवा स्नेहपात्र म्हणून जाणत असाल...
14.96.15
धर्मगुह्यानि सर्वाणि वेत्तुमिच्छामि तत्वतः ।
धर्मान्कथय मे देव यद्यनुग्रहभागहम् ॥ १४.९६.१५ ॥
धर्माची सर्व गुह्ये मला तत्त्वतः जाणून घ्यायची इच्छा आहे. हे देवा, मी तुमच्या अनुग्रहास पात्र असेन तर मला धर्म सांगा.
14.96.16
श्रुता मे मानवा धर्मा वासिष्ठाः काश्यपास्तथा ।
गार्गीया गौतमीयाश्च तथा गोपालकस्य च ॥ १४.९६.१६ ॥
मनूचे धर्म, वसिष्ठ, कश्यप, गार्ग्य, गौतम आणि गोपालक यांचे धर्म मी ऐकले आहेत.
14.96.17
पराशरकृताः पूर्वा मैत्रेयस्य च धीमतः ।
औमा माहेश्वराश्चैव नन्दिधर्माश्च पावनाः ॥ १४.९६.१७ ॥
पराशरांनी रचलेले पूर्वीचे धर्म, बुद्धिमान मैत्रेयांचे, तसेच औम, माहेश्वर आणि नंदीचे पावन धर्म.
14.96.18
ब्रह्मणा कथिता ये च कौमाराश्च श्रुता मया ।
धूमायनकृता धर्माः काण्डवैश्वानरा अपि ॥ १४.९६.१८ ॥
ब्रह्मदेवांनी सांगितलेले धर्म, मी ऐकलेले कुमारांचे धर्म, धूमायनांनी रचलेले धर्म, तसेच काण्ड आणि वैश्वानरांचे धर्म.
14.96.19
भार्गवा याज्ञवल्क्याश्च मार्कण्डेयकृता अपि ।
भारद्वाजकृता ये च बृहस्पतिकृताश्च ये ॥ १४.९६.१९ ॥
भृगुवंशीयांचे, याज्ञवल्क्याचे, मार्कंडेयाने रचलेले, भारद्वाजाने रचलेले आणि बृहस्पतीने रचलेले जे धर्म आहेत, तेही (मी ऐकले आहेत).
14.96.20
कुणेश्च कुणिबाहोश्च विश्वामित्रकृताश्च ये ।
सुमन्तुजैमिनिकृताः शाकुनेयास्तथैव च ॥ १४.९६.२० ॥
कुणीचे, कुणिबाहूचे, विश्वामित्राने रचलेले, सुमंतु व जैमिनीने रचलेले आणि शाकुनेयाचे जे धर्म आहेत, तेही (मी ऐकले आहेत).
14.96.21
पुलस्त्यपुलहोद्गीताः पावकीयास्तथैव च ।
अगस्त्यगीता मौद्गल्याः शाण्डिल्याः शलभायनाः ॥ १४.९६.२१ ॥
पुलस्त्य आणि पुलह यांनी गायलेले, पावकीयांचे, तसेच अगस्त्याने गायलेले, मौद्गल्यांचे, शाण्डिल्यांचे, शलभायनांचे (धर्म मी ऐकले आहेत).
14.96.22
वालखिल्यकृता ये च ये च सप्तर्षिभिस्तथा ।
आपस्तंबकृता धर्माः शङ्खस्य लिखितस्य च ॥ १४.९६.२२ ॥
वालखिल्यांनी रचलेले, सप्तर्षींनी रचलेले, तसेच आपस्तंबाने रचलेले धर्म, शंख आणि लिखित यांचे धर्म (मी ऐकले आहेत).
14.96.23
प्राजापत्यास्तथा याम्या माहेन्द्राश्च श्रुता मया ।
वैयाघ्रव्यासकीयाश्च विभण्डककृताश्च ये ॥ १४.९६.२३ ॥
प्रजापतीचे, तसेच यमाचे, इंद्राचे धर्म मी ऐकले आहेत; वैयाघ्र आणि व्यासकांचे, विभण्डकाने रचलेले जे आहेत तेही.
14.96.24
नारदीयाः श्रुता धर्माः कापोताश्च श्रुता मया ।
तथा विदुरवाक्यानि भृगोरङ्गिरसस्तथा ॥ १४.९६.२४ ॥
नारदाचे धर्म मी ऐकले आहेत, कापोतांचेही ऐकले आहेत; तसेच विदुराची वचने, भृगु आणि अंगिरसांची (वचनेही).
14.96.25
क्रौञ्चा मृदङ्गगीताश्च सौर्या हारीतकाश्च ये ।
ये पिशङ्गकृताश्चापि कातपायाः सुवालकाः ॥ १४.९६.२५ ॥
मृदंगाच्या स्वरात गायिलेले क्रौंच, सौर्य आणि हारीतक, पिशंगाने रचलेले, तसेच कातपाय आणि सुवालक.
14.96.26
उद्दालककृता धर्मा औशनस्यास्तथैव च ।
वैशंपायनगीताश्च ये चान्येऽप्येवमादितः ॥ १४.९६.२६ ॥
उद्दालकाने रचलेले धर्म, उशनसाचे धर्म, वैशंपायनाने गायिलेले, आणि अशा प्रकारे सुरू होणारे इतरही.
14.96.27
एतेभ्यः सर्वधर्मेभ्यो देव त्वन्मुखनिस्सृताः ।
पावनात्वात्पवित्रत्वाद्विशिष्टा इति मे मतिः ॥ १४.९६.२७ ॥
या सर्व धर्मांपेक्षा, हे देवा, तुझ्या मुखातून निघालेले धर्म पावन व पवित्र असल्यामुळे श्रेष्ठ आहेत, असे माझे मत आहे.
14.96.28
तस्माद्धि त्वां प्रपन्नस्य त्वद्भक्तस्य च केशव ।
युष्मदीयान्वरान्धर्मान्पुण्यान्कथय मेच्युत ॥ १४.९६.२८ ॥
म्हणून हे केशवा, मी तुला शरण आलो असून तुझा भक्त आहे; हे अच्युता, तुझे पुण्य वरधर्म मला सांग.
14.96.29
एवं पृष्टस्तु धर्मज्ञो धर्मपुत्रेण केशवः ।
उवाच धर्मान्सूक्ष्मार्थान्धर्मपुत्रस्य हर्षितः ॥ १४.९६.२९ ॥
धर्मपुत्राने असे विचारल्यावर धर्मज्ञ केशव आनंदित होऊन धर्मपुत्राला सूक्ष्म अर्थाचे धर्म सांगू लागले.
14.96.30
एवं ते यस्य कौन्तेय यत्नो धर्मेषु सुव्रत ।
तस्य ते दुर्लभो लोके न कश्चिदपि विद्येत ॥ १४.९६.३० ॥
हे कौन्तेया, हे सुव्रता, धर्मांबद्दल ज्याचा असा प्रयत्न आहे, त्याला तू या जगात दुर्लभ आहेस; असा कोणीही आढळणार नाही.
14.96.31
धर्मः श्रुतो वा दृष्टो वा कथितो वा कृतोपि वा ।
अनुमोदितो वा राजेन्द्र नयतीन्द्रपदं नरम् ॥ १४.९६.३१ ॥
हे राजेंद्रा, धर्म ऐकलेला असो, पाहिलेला असो, सांगितलेला असो, आचरलेला असो किंवा अनुमोदित असो, तो माणसाला इंद्रपदाकडे नेतो.
14.96.32
धर्मः पिता च माता च धर्मो नाथः सुहृत्तथा ।
धर्मो भ्राता सखा चैव धर्मः स्वामी परंतप ॥ १४.९६.३२ ॥
धर्म हाच पिता, धर्मच माता; धर्म हाच रक्षक आणि तसाच सुहृद. धर्मच बंधू, धर्मच सखा; हे परंतप, धर्मच स्वामी.
14.96.33
धर्मादर्थश्च कामश्च धर्माद्भोगाः सुखानि च ।
धर्मार्दैश्वर्यमेवाग्र्यं धर्मात्स्वर्गगतिः परा ॥ १४.९६.३३ ॥
धर्मापासूनच अर्थ आणि काम प्राप्त होतात; धर्मापासूनच भोग आणि सुख मिळते. धर्मापासूनच श्रेष्ठ ऐश्वर्य मिळते, आणि धर्मापासूनच परम स्वर्गगती मिळते.
14.96.34
धर्मोयं सेवितः शुद्धस्त्रायते महतो भयात् ।
धर्माद्द्विजत्वं देवत्वं धर्मः पावयते नरम् ॥ १४.९६.३४ ॥
हा शुद्ध धर्म आचरला असता तो महान भयापासून रक्षण करतो. धर्मापासून द्विजत्व आणि देवत्व प्राप्त होते; धर्म माणसाला पवित्र करतो.
14.96.35
यदा च क्षीयते पापं कालेन पुरुषस्य तु ।
तदा संजायते बुद्धिर्धर्मं कर्तुं युधिष्ठिर ॥ १४.९६.३५ ॥
कालांतराने माणसाचे पाप क्षीण होते, तेव्हा हे युधिष्ठिरा, धर्म करण्याची बुद्धी उत्पन्न होते.
14.96.36
जन्मान्तरसहस्रैस्तु मनुष्यत्वं हि दुर्लभम् ।
तद्गत्वापीह यो धर्मं न करोति स्ववञ्चितः ॥ १४.९६.३६ ॥
हजारो इतर जन्मांनंतरही मनुष्यजन्म दुर्लभ आहे. तो मिळूनही जो येथे धर्म करत नाही, तो स्वतःलाच फसवतो.
14.96.37
कुत्सिता ये दरिद्राश्च विरूपा व्याधितास्तथा ।
परद्वेष्याश्च मूर्खाश्च न तैर्धर्मः कृतः पुरा ॥ १४.९६.३७ ॥
जे निंदित, दरिद्री, विरूप, रोगी, इतरांकडून द्वेष्य आणि मूर्ख आहेत, त्यांनी पूर्वी धर्म केला नव्हता.
14.96.38
ये च दीर्घायुषः शूराः पण्डिता भोगिनस्तथा ।
नीरोगा रूपसंपन्नास्तैर्धर्मः सुकृतः पुरा ॥ १४.९६.३८ ॥
जे दीर्घायुषी, शूर, पंडित, भोगी, निरोगी आणि रूपसंपन्न आहेत, त्यांनी पूर्वी उत्तम धर्म केला होता.
14.96.39
एवं धर्मः कृतः शुद्धो नयते गतिमुत्तमाम् ।
अधर्मं सेवते यस्तु तिर्यग्योन्यां पतत्यसौ ॥ १४.९६.३९ ॥
अशा प्रकारे शुद्ध केलेला धर्म उत्तम गतीकडे नेतो; परंतु जो अधर्माचे सेवन करतो, तो तिर्यग्योनीत पडतो.
14.96.40
इदं रहस्यं कौन्तेय शृणु धर्ममनुत्तमम् ।
कथयिष्ये परं धर्मं तव भक्तस्य पाण्डव ॥ १४.९६.४० ॥
हे कौन्तेया, हे रहस्य, अनुत्तम धर्म ऐक. हे पांडवा, तू माझा भक्त आहेस; तुला परम धर्म सांगेन.
14.96.41
इष्टस्त्वमसि मेऽत्यर्थं प्रपन्नश्चापि मां सदा ।
परमार्थमपि ब्रूयां किं पुनर्धर्मसंहिताम् ॥ १४.९६.४१ ॥
तू मला अत्यंत प्रिय आहेस आणि सदैव माझा शरणागत आहेस. परमार्थही मी सांगू शकतो; धर्मसंहितेची तर गोष्टच काय.
14.96.42
इदं मे मानुषं जन्म कृतमात्मनि मायया ।
धर्मसंस्थापनार्थाय दुष्टानां नाशनाय च ॥ १४.९६.४२ ॥
हा माझा मानवी जन्म मी माझ्या मायेने धारण केला आहे — धर्मस्थापनेसाठी आणि दुष्टांच्या नाशासाठी.
14.96.43
मानुष्यं भावमापन्नं ये मां गृह्णन्त्यवज्ञया ।
संसारान्तर्हि ते मूढास्तिर्यग्योनिष्वनेकशः ॥ १४.९६.४३ ॥
मनुष्यभाव धारण केलेल्या मला जे अवज्ञेने स्वीकारतात, ते मूढ संसारातच अनेकदा तिर्यग्योनींमध्ये जन्म घेतात.
14.96.44
ये च मां सर्वभूतस्थं पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषा ।
मद्भक्तांस्तान्सदा युक्तान्मत्समीपं नयाम्यहम् ॥ १४.९६.४४ ॥
सर्व भूतांमध्ये स्थित असलेल्या मला जे ज्ञानचक्षूने पाहतात, सदैव युक्त असलेल्या माझ्या त्या भक्तांना मी स्वतःजवळ नेतो.
14.96.45
मद्भक्ता न विनश्यन्ति मद्भक्ता वीतकल्मषाः ।
मद्भाक्तानां तु मानुष्ये सफल जन्म पाण्डवा ॥ १४.९६.४५ ॥
माझे भक्त नाश पावत नाहीत; माझे भक्त निष्कलंक असतात. हे पांडवांनो, माझ्या भक्तांचा मनुष्यजन्मच सफल होतो.
14.96.46
अपि पापेष्वभिरता मद्भक्ताः पाण्डुनन्दन ।
मुच्यन्ते पातकैः सर्वैः पद्मपत्रमिवांभसा ॥ १४.९६.४६ ॥
हे पांडुनंदना, पापांत रमलेले असले तरी माझे भक्त सर्व पातकांतून मुक्त होतात—कमळपान पाण्याने भिजत नाही तसे.
14.96.47
जन्मान्तरसहस्रेषु तपसा भावितात्मनाम् ।
भक्तिरुत्पद्यते तात मनुष्याणां न संशयः ॥ १४.९६.४७ ॥
हे तात, तपाने शुद्ध झालेल्या आत्म्यांच्या मनुष्यांमध्ये सहस्र जन्मांनंतर भक्ती उत्पन्न होते—यात संशय नाही.
14.96.48
यच्च रूपं परं गुह्यं कूटस्तमचलं ध्रुवम् ।
न दृश्यते तता देवैर्मद्भक्तैर्दृश्यते यथा ॥ १४.९६.४८ ॥
जे कूटस्थ, अचल, ध्रुव असे परम गुह्य रूप आहे, ते देवांना दिसत नाही; पण माझ्या भक्तांना ते तसे दिसते.
14.96.49
अपरं यच्च मे रूपं पर्रादुर्भावेषु दृश्यते ।
तदर्चयन्ति सर्वार्थैः सर्वभूतानि पाण्डव ॥ १४.९६.४९ ॥
हे पाण्डवा, पुढील अवतारांमध्ये दिसणारे माझे दुसरे रूप सर्व प्राणी सर्व प्रकारच्या अर्घ्यांनी पूजतात.
14.96.50
कल्पकोटिसहस्रेषु व्यतीतेष्वागते च ।
दर्शयामीह तद्रूपं यच्च पश्यन्ति मे सुराः ॥ १४.९६.५० ॥
कोटी सहस्र कल्प गेले आणि येणार असले तरी, देव ज्या माझ्या रूपाचे दर्शन घेतात ते रूप मी येथे दाखवतो.
14.96.51
स्तित्युत्पत्त्यव्ययकरं यो मां ज्ञात्वा प्रपद्यते ।
अनुगृह्णाम्यहं तं वै संसारान्मोचयामि च ॥ १४.९६.५१ ॥
मला स्थिती, उत्पत्ती आणि लय करणारा जाणून जो मला शरण येतो, त्याच्यावर मी अनुग्रह करतो आणि त्याला संसारातून मुक्त करतो.
14.96.52
अहमादिर्हि देवानां सृष्टा ब्रह्मादयो मया ।
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य जगत्सर्वं सृजाम्यहम् ॥ १४.९६.५२ ॥
मीच देवांचा आदि आहे; ब्रह्मादी माझ्याद्वारेच निर्माण झाले आहेत. माझ्या स्वप्रकृतीचा आधार घेऊन मीच सर्व जगाची निर्मिती करतो.
14.96.53
तमोमूलोहमव्यक्तो रजोमध्ये प्रतिष्ठितः ।
ऊर्ध्वं सत्त्वं विना लोभं ब्रह्मादिस्तंबपर्यतः ॥ १४.९६.५३ ॥
माझे मूळ तमोगुण आहे; मी अव्यक्त आहे. रजोगुणाच्या मध्यभागी मी प्रतिष्ठित आहे. सत्त्वगुणाशिवाय, वर ब्रह्म्यापासून गवताच्या टोकापर्यंत.
14.96.54
मूर्धानं मे विद्धि दिवं चन्द्रादित्यौ च लोचने ।
गावोग्निर्बाह्मणो वक्त्रं मारुतः श्वसनं च मे ॥ १४.९६.५४ ॥
माझे मस्तक स्वर्ग जाण; चंद्र आणि सूर्य हे माझे दोन डोळे. गाय (पृथ्वी), अग्नी, ब्राह्मण हे माझे मुख; वारा हा माझा श्वास.
14.96.55
दिशो मे बाहवश्चाष्टौ नक्षत्राणि च भूषणम् ।
अन्तरिक्षमुरो विद्धि सर्वभूतावकाशकम्।
मार्गो मेघानिलाभ्यां तु यन्ममोदरमव्ययम् ॥ १४.९६.५५ ॥
दिशा हे माझे बाहू, आठ नक्षत्रे हे माझे अलंकार. अंतरिक्ष हा माझा वक्षःस्थल आहे असे जाण; ते सर्व भूतांना अवकाश देते. मेघ आणि वायूचा मार्गच माझे अक्षय उदर आहे.
14.96.56
पृथिवीमण्डलं यद्वै द्वीपार्णवनगैर्युतम् ।
सर्वसंधारणोपेतं पादौ मम युधिष्ठिर ॥ १४.९६.५६ ॥
युधिष्ठिरा, बेटे, समुद्र आणि पर्वतांनी युक्त, सर्व धारण करण्याच्या शक्तीने संपन्न असे हे पृथ्वीमंडळच माझे पाय आहे.
14.96.57
स्थितो ह्येकगुणः खेऽहं द्विगुणश्चास्मि मारुते ।
त्रिगुणोग्नौ स्थितोहं वै सलिले च चतुर्गुणः ॥ १४.९६.५७ ॥
आकाशात मी एका गुणासह स्थित आहे; वायूत दोन गुणांसह. अग्नीत तीन गुणांसह स्थित आहे; पाण्यात चार गुणांसह.
14.96.58
शब्दाद्या ये गुणाः पञ्च महाभूतेषु पञ्चसु ।
तन्मात्रासंस्थितः सोहं पृथिव्यां पञ्चधास्थितः ॥ १४.९६.५८ ॥
शब्द आदी जे पाच गुण पाच महाभूतांत आहेत, तन्मात्रांमध्ये स्थित तोच मी आहे; पृथ्वीवर मी पाच प्रकारे स्थित आहे.
14.96.59
अहं सहस्रसीर्षस्तु सहस्रवदनेक्षणः ।
सहस्रबाहूदरधृक्सहस्रोरुः सहस्रपात् ॥ १४.९६.५९ ॥
मी सहस्रशीर्ष, सहस्रमुख आणि सहस्रनेत्र आहे; सहस्र बाहू व उदरे धारण करणारा, सहस्र मांड्या व सहस्र पाय असलेला.
14.96.60
धृत्वोर्वीं सर्वतः सम्यगत्यतिष्ठं दशांगुलम् ।
सर्वभूतात्मभूतस्थः सर्वव्यापी ततोस्म्यहम् ॥ १४.९६.६० ॥
पृथ्वीला सर्व बाजूंनी व्यवस्थित धारण करून मी दहा अंगुले वर उभा राहिलो. सर्व भूतांचा आत्मा होऊन स्थित असल्याने मी सर्वव्यापी आहे.
14.96.61
अचिन्त्योहमनन्तोहमजरोहमजो ह्यहम् ।
अनाद्योऽहमवध्योहमप्रमेयोहमव्ययः ॥ १४.९६.६१ ॥
मी अचिंत्य आहे, मी अनंत आहे, मी अजर आहे, खरोखर मी अजन्मा आहे. मी अनादि आहे, मी अवध्य आहे, मी अप्रमेय आहे, मी अव्यय आहे.
14.96.62
निर्गुणोहं निगूढात्मा निर्द्वन्द्वो निर्ममो नृप ।
निष्कलो निर्विकारोहं निदानममृतस्य तु ॥ १४.९६.६२ ॥
मी निर्गुण आहे, माझा आत्मा गूढ आहे; मी निर्द्वंद्व आणि निर्मम आहे, हे राजा. मी निष्कल आणि निर्विकार आहे; मीच अमृताचे मूळ कारण आहे.
14.96.63
सुधा चाहं स्वधा चाहं स्वाहा चाहं नराधिप ।
तेजसा तपसा चाहं भूतग्रामं चतुर्विधम् ॥ १४.९६.६३ ॥
मी सुधा आहे, मी स्वधा आहे, आणि मी स्वाहा आहे, हे नराधिपा. तेज आणि तपाने मीच चार प्रकारचा भूतसमूह आहे.
14.96.64
स्नेहपाशैर्गुणबद्ध्वा धारयाम्यात्ममायया ।
चातुराश्रमधर्मेहं चातुर्होत्रफलाशनः।
चतुर्मूर्तिश्चतुर्यज्ञश्चतुराश्रमभावनः ॥ १४.९६.६४ ॥
स्नेहपाशांनी, गुणांनी बद्ध होऊन मी माझ्या मायेने धारण करतो. चार आश्रमांचा धर्म मीच आहे; चार होत्यांच्या यज्ञफलाचा भोक्ता मीच आहे. मी चतुर्मूर्ती, चतुर्यज्ञ आणि चार आश्रमांचा पालक आहे.
14.96.65
संहृत्याहं जगत्सर्वं कृत्वा वै गर्भमात्मनः ।
शयामि दिव्ययोगेन प्रलयेषु युधिष्ठिर ॥ १४.९६.६५ ॥
सर्व जगाचा संहार करून, त्याला स्वतःच्या गर्भात ठेवून, दिव्य योगाने मी शयन करतो, हे युधिष्ठिरा, प्रलयांमध्ये.
14.96.66
सहस्रयुगपर्यन्तां ब्राह्मीं रात्रिं महार्णवे ।
स्थित्वा सृजामि भूतानि जङ्गमानि स्थिराणि च ॥ १४.९६.६६ ॥
हजार युगांपर्यंत चालणाऱ्या ब्राह्मी रात्रीत महासागरात स्थित राहून मी चर आणि अचर भूतांची निर्मिती करतो.
14.96.67
कल्पे कल्पे च भूतानि संहरामि सृजामि च ।
न च मां तानि जानन्ति मायया मोहितानि मे ॥ १४.९६.६७ ॥
प्रत्येक कल्पात मी भूतांचा संहार करतो आणि त्यांची निर्मिती करतो; परंतु माझ्या मायेने मोहित झालेली ती भूते मला ओळखत नाहीत.
14.96.68
मम चैवान्धकारस्य मार्गितव्यस्य नित्यशः ।
प्रशान्तस्येव दीपस्य गतिर्नैपोपलभ्यते ॥ १४.९६.६८ ॥
अंधारात सदैव शोधावयाची माझी गती, विझलेल्या दिव्याप्रमाणे दिसत नाही.
14.96.69
न तदस्ति क्वचिद्राजन्यत्राहं न प्रतिष्ठितः ।
न च तद्विद्यते भूतं मयि यन्न प्रतिष्ठितम् ॥ १४.९६.६९ ॥
हे राजा, असे काहीच नाही जिथे मी प्रतिष्ठित नाही, आणि असे कोणतेही भूत नाही जे माझ्यात प्रतिष्ठित नाही.
14.96.70
यावन्मित्रं भवेद्भूतं स्थूलं सूक्ष्ममिदं जगत् ।
दीवभूतो ह्यहं तस्मिंस्तावन्मात्रं प्रतिष्ठितः ॥ १४.९६.७० ॥
हे जग, स्थूल आणि सूक्ष्म, जोपर्यंत प्राणिमात्रांसह आहे, तोपर्यंत प्रकाशरूपाने मी त्यात तितकाच प्रतिष्ठित आहे.
14.96.71
किंचात्र बहुनोक्तेन सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।
यद्भूतं यद्भविष्यच्च तत्सर्वमहमेव तु ॥ १४.९६.७१ ॥
आणखी बोलून काय उपयोग? तुला हेच सत्य सांगतो — जे घडून गेले आणि जे घडणार, ते सर्व मीच आहे.
14.96.72
मया सृष्टानि भूतानि मन्मयानि च भारत ।
मामेव न विजानन्ति मायया मोहितानि वै ॥ १४.९६.७२ ॥
हे भारता, माझ्याकडून निर्माण झालेली आणि माझ्यानेच बनलेली भूते, माझ्या मायेने मोहित होऊन मलाच ओळखत नाहीत.
14.96.73
एवं सर्वं जगदिदं सदेवासुरमानुषम् ।
मत्तः प्रभवते राजन्मय्येव प्रविलीयते ॥ १४.९६.७३ ॥
अशाप्रकारे देव, असुर आणि मानवांसह हे संपूर्ण जग माझ्यापासून उत्पन्न होते, हे राजा, आणि माझ्यातच विलीन होते.