મહાભારત · અધ્યાય 14.98
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.98.1
एवं श्रुत्वा वचस्तस्य धर्मपुत्रोऽच्युतस्य तु ।
पप्रच्छ पुनरप्यन्यं धर्मं धर्मात्मजो हरिम् ॥ १४.९८.१ ॥
આ રીતે તેમનાં વચનો સાંભળીને ધર્મપુત્રે અચ્યુત (કૃષ્ણ)ને ફરી બીજો ધર્મવિષયક પ્રશ્ન પૂછ્યો.
14.98.2
वृथा च कति जन्मानि वृथा दानानि कानि च ।
वृथा च जीवितं केषां नराणां पुरुषोत्तम ॥ १४.९८.२ ॥
હે પુરુષોત્તમ! કેટલા જન્મો વ્યર્થ જાય છે, કયાં દાન વ્યર્થ જાય છે, અને માણસોમાં કોનું જીવન વ્યર્થ જાય છે?
14.98.3
कीदृशासु ह्यवस्थासु दानं दत्तं जनार्दन ।
इह लोकेऽनुभवति पुरुषः पुरुषोत्तम ॥ १४.९८.३ ॥
હે જનાર્દન! કઈ પરિસ્થિતિઓમાં આપેલા દાનનું ફળ માણસ આ લોકમાં ભોગવે છે, હે પુરુષોત્તમ?
14.98.4
गर्भस्थः किं समश्नाति किं बाल्ये वाऽपि केशव ।
यौवनस्थेऽपि किं कृष्ण वार्धके वाऽपि किं भवेत् ॥ १४.९८.४ ॥
હે કેશવ! ગર્ભમાં રહેલો શું ભોગવે છે, કે બાળપણમાં શું? હે કૃષ્ણ! યૌવનમાં શું, કે વૃદ્ધાવસ્થામાં શું થાય છે?
14.98.5
सात्विकं कीदृशं दानं राजसं कीदृशं भवेत् ।
तामसं कीदृशं देव तर्पयिष्यति किं प्रभो ॥ १४.९८.५ ॥
હે દેવ! સાત્ત્વિક દાન કેવું હોય, રાજસ દાન કેવું હોય? તામસ દાન કેવું હોય, હે પ્રભુ, તે કોને તૃપ્ત કરશે?
14.98.6
उत्तमं कीदृशं दानं तेषां वा किं फलं भवेत् ।
किं दानं नयति ह्यूर्ध्वं किं गतिं मध्यमां नयेत्।
गतिं जघन्यामथवा देवदेव ब्रवीहि मे ॥ १४.९८.६ ॥
ઉત્તમ દાન કેવું હોય અને તેનું ફળ શું? કયું દાન ઊર્ધ્વ લોકમાં લઈ જાય, કયું મધ્યમ ગતિમાં, કે અધમ ગતિમાં લઈ જાય? હે દેવદેવ, મને કહો.
14.98.7
एतदिच्छामि विज्ञातुं परं कौतूहलं हि मे ।
त्वदीयं वचनं सत्यं पुण्यं च मधुसूदन ॥ १४.९८.७ ॥
આ જાણવાની મારી ઇચ્છા છે; આ વિશે મને ઘણી ઉત્સુકતા છે. હે મધુસૂદન, તમારું વચન સત્ય અને પુણ્યદાયી છે.
14.98.8
एवं धर्मं प्रयत्नेन पृष्टः पाण्डुसुतेन वै ।
उवाच वासुदेवोऽथ धर्मान्धर्मात्मजस्य तु ॥ १४.९८.८ ॥
આ રીતે પાંડુપુત્રે પ્રયત્નપૂર્વક ધર્મ વિશે પૂછ્યું, ત્યારે વાસુદેવે ધર્માત્માના પુત્રને ધર્મો કહ્યા.
14.98.9
शृणु राजन्यथान्यायं वचनं तथ्यमुत्तमम् ।
कथ्यमानं मया पुण्यं सर्वपापव्यपोहनम् ॥ १४.९८.९ ॥
હે રાજન, ન્યાયપૂર્વક સાંભળ. મારું કહેવાતું આ સત્ય અને ઉત્તમ વચન પુણ્યદાયી છે અને સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.
14.98.10
वृथा च दश जन्मानि चत्वारि च नराधिप ।
वृथा दानानि पञ्चाशत्पञ्चैव च यथाक्रमम् ॥ १४.९८.१० ॥
હે નરાધિપ, દસ અને ચાર જન્મ વ્યર્થ છે; પચાસ અને પાંચ દાનો પણ ક્રમાનુસાર વ્યર્થ છે.
14.98.11
वृथा च जीवितं येषां ते च षट् परिकीर्तिताः ।
अनुक्रमेण वक्ष्यामि तानि सर्वाणि पार्थिव ॥ १४.९८.११ ॥
જેમનું જીવન વ્યર્થ છે, તેઓ છ પ્રકારના કહેવાયા છે. હે પાર્થિવ, તે બધાને ક્રમાનુસાર હું કહીશ.
14.98.12
धर्मघ्नानां वृथा जन्म लुब्धानां पापिनां तथा ।
वृथा पाकं च येऽश्नन्ति परदाररताश्च ये।
पाकभेदकरा ये च ये च स्युः सत्यवर्जिताः ॥ १४.९८.१२ ॥
ધર્મનો નાશ કરનારાઓનો, લોભીઓનો અને પાપીઓનો જન્મ વ્યર્થ છે. રાંધેલું ભોજન ખાનારા, પરસ્ત્રીમાં રત, ભોજનમાં ભેદ પાડનારા અને સત્યરહિત લોકો પણ વ્યર્થ છે.
14.98.13
मृष्टमश्नाति यश्चैकः क्लिस्यमानैस्तु बान्धवैः ।
पितरं मातरं चैव उपाध्यायं गुरुं तथा।
मातुलं मातुलानीं च यो निहन्याच्छपेत वा ॥ १४.९८.१३ ॥
સ્વજનો દુઃખી હોય ત્યારે જે એકલો મિષ્ટ ભોજન કરે છે, અને જે પિતા, માતા, ઉપાધ્યાય, ગુરુ, મામા કે મામીને મારે અથવા શાપ આપે.
14.98.14
ब्राह्मणश्चैव यो भूत्वा सन्ध्योपासनवर्जितः ।
निस्स्वाहो निस्स्वधश्चैव शूद्राणामन्नभुग्द्विजः ॥ १४.९८.१४ ॥
બ્રાહ્મણ હોવા છતાં સંધ્યોપાસનાથી રહિત, સ્વાહા-સ્વધાથી રહિત, અને શૂદ્રોનું અન્ન ખાનાર દ્વિજ.
14.98.15
मम वा शंकरस्याथ ब्रह्मणो वा युधिष्ठिर ।
अथवा ब्राह्मणानां तु ये न भक्ता नराधमाः।
वृथाजन्मान्यथैतेषां पापिनां विद्धि डव ॥ १४.९८.१५ ॥
હે યુધિષ્ઠિર! મારા, શંકરના, બ્રહ્માના કે બ્રાહ્મણોના જે ભક્ત નથી, તે નરાધમોનો જન્મ વ્યર્થ છે; તે પાપીઓને એમ જાણ, ……
14.98.16
अश्रद्धयाऽपि यद्दत्तमवामानेन वाऽपि यत् ।
डंभार्थमपि यद्दत्तं यत्पाषण्डिहृतं नृप ॥ १४.९८.१६ ॥
હે રાજન! શ્રદ્ધા વિના આપેલું, અપમાન સાથે આપેલું, દેખાડા માટે આપેલું, અને પાખંડીઓએ લીધેલું દાન.
14.98.17
शूद्राचाराय यद्दत्तं यद्दत्त्वा चानुकीर्तितम् ।
रोषयुक्तं तु यद्दत्तं यद्दत्तमनुशोचितम् ॥ १४.९८.१७ ॥
શૂદ્રાચારીને આપેલું, આપીને પછી ગાજેલું, ક્રોધથી આપેલું, અને આપ્યા પછી પસ્તાવો કરેલું દાન.
14.98.18
डंभार्जितं च यद्दत्तं यच्च वाऽप्यनृतार्जितम् ।
ब्राह्मणस्वं च यद्दत्तं चौर्येणाप्यार्जितं च यत् ॥ १४.९८.१८ ॥
દંભથી કમાઈને આપેલું, જૂઠથી કમાયેલું, બ્રાહ્મણનું ધન આપેલું, અને ચોરીથી કમાઈને આપેલું દાન.
14.98.19
अभिशास्ताहृतं यत्तु यद्दत्तं पतिते द्विजे ।
निर्ब्रह्माभिहृतं यत्तु यद्दत्तं सर्वयाचकैः ॥ १४.९८.१९ ॥
અભિશસ્તનું હરણ કરેલું, પતિત દ્વિજને આપેલું, વેદત્યાગીએ હરણ કરેલું, સર્વ યાચકોએ આપેલું—
14.98.20
व्राप्यैस्तु यद्धृतं दानमारूढपतितैश्च यत् ।
यद्दत्तं स्वैरिणीभर्तुः श्वशुराननुवर्तिने ॥ १४.९८.२० ॥
વ્રાત્યો દ્વારા ગ્રહણ કરેલું દાન, આરૂઢપતિતોએ હરણ કરેલું, સ્વૈરિણીના પતિને આપેલું, સસરાને અનુસરનારને આપેલું—
14.98.21
यद्ग्रामयाचकहृतं यत्कृतघ्नहृतं तथा ।
उपपातकिने दत्तं देवविक्रयिणे च यत् ॥ १४.९८.२१ ॥
ગ્રામયાચકે હરણ કરેલું, કૃતઘ્ને હરણ કરેલું, ઉપપાતકીને આપેલું, દેવવિક્રયીને આપેલું—
14.98.22
स्त्रीजिताय च यद्दत्तं यद्दत्तं राजसेविने ।
गणकाय च यद्दत्तं यच्च कारणिकाय च ॥ १४.९८.२२ ॥
સ્ત્રીજિતને આપેલું, રાજસેવકને આપેલું, ગણકને આપેલું, કારણિકને આપેલું—
14.98.23
वृषलीपतये दत्तं यद्दत्तं शस्त्रजीविने ।
भृतकाय च यद्दत्तं व्यालग्राहिहृतं च यत् ॥ १४.९८.२३ ॥
વૃષલીના પતિને આપેલું, શસ્ત્રજીવીને આપેલું, ભૃતકને આપેલું, વ્યાલગ્રાહીએ હરણ કરેલું—
14.98.24
पुरोहिताय यद्दत्तं चिकित्सकहृतं च यत् ।
यद्वणिंक्कर्मिणे दत्तं क्षुद्रमन्त्रोपजीविने ॥ १४.९८.२४ ॥
પુરોહિતને આપેલું, ચિકિત્સકે હરણ કરેલું, વણિકકર્મીને આપેલું, ક્ષુદ્રમંત્રથી જીવનાર ને આપેલું—
14.98.25
यच्छूद्रजीविने दत्तं यच्च देवलकाय च ।
देवद्रव्याशिने यच्च यद्दत्तं चित्रकर्मिणे ॥ १४.९८.२५ ॥
શૂદ્રસેવાથી જીવનારને જે આપ્યું, દેવલકને જે આપ્યું, દેવદ્રવ્ય ખાનારને જે આપ્યું, અને ચિત્રકારને જે આપ્યું.
14.98.26
रङ्गोपजीविने दत्तं यच्च मांसोपजीविने ।
सेवकाय च यद्दत्तं यद्दत्तं ब्राह्मणब्रुवे ॥ १४.९८.२६ ॥
રંગમંચથી જીવનારને જે આપ્યું, માંસ વેચીને જીવનારને જે આપ્યું, સેવકને જે આપ્યું, અને પોતાને બ્રાહ્મણ કહેનારને જે આપ્યું.
14.98.27
अदेशिने च यद्दत्तं दत्तं वार्धुषिकाय च ।
यदनाचारिणे दत्तं यत्तु दत्तमनग्रये ॥ १४.९८.२७ ॥
સ્થાયી નિવાસ વિનાના ને જે આપ્યું, વ્યાજખોરને જે આપ્યું, અનાચારીને જે આપ્યું, અને અગ્નિહીનને જે આપ્યું.
14.98.28
असन्ध्योपासिने दत्तं यच्छूद्रग्रामवासिने ।
यन्मिथ्यालिङ्गिने दत्तं दत्तं सर्वाशिने च यत् ॥ १४.९८.२८ ॥
સંધ્યોપાસના ન કરનારને જે આપ્યું, શૂદ્રગ્રામમાં વસનારને જે આપ્યું, ખોટા ચિહ્નો ધરનારને જે આપ્યું, અને સર્વભક્ષીને જે આપ્યું.
14.98.29
नास्तिकाया च यद्दत्तं धर्मविक्रयिणे च यत् ।
वराकाय च यद्दत्तं यद्दत्तं कूटसाक्षिणे ॥ १४.९८.२९ ॥
નાસ્તિકને જે આપ્યું, ધર્મ વેચનારને જે આપ્યું, દીનને જે આપ્યું, અને ખોટા સાક્ષીને જે આપ્યું.
14.98.30
ग्रामकूटाय यद्दत्तं दानं पार्तिवपुङ्गव ।
वृथा भवति तत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा ॥ १४.९८.३० ॥
હે રાજશ્રેષ્ઠ! ગ્રામકૂટને આપેલું દાન બધું વ્યર્થ થાય છે; આમાં વિચાર કરવાનો નથી.
14.98.31
विप्राणामधरा एते लोलुपा ब्राह्मणाधमाः ।
नात्मानं तारयन्त्येते न दातारं युधिष्ठिर ॥ १४.९८.३१ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, આ બ્રાહ્મણોમાં અધમ, લોભી છે. આ પોતાને પણ તારતા નથી, દાતાને પણ તારતા નથી.
14.98.32
एतेभ्यो दत्तमात्राणि दानानि सुबहून्यपि ।
वृथा भवन्ति राजेन्द्र भस्मन्याज्याहुतिर्यथा ॥ १४.९८.३२ ॥
હે રાજેન્દ્ર, આમને આપેલાં અનેક દાન પણ વ્યર્થ થાય છે, રાખમાં હોમેલી ઘીની આહુતિ જેમ.
14.98.33
एतेषु यत्फलं किंचिद्भविष्यति कथंचन ।
राक्षसाश्च पिशाचाश्च तद्विलुंपन्ति हर्षिताः ॥ १४.९८.३३ ॥
આમનામાં જે કંઈ ફળ કોઈ રીતે થાય, તેને રાક્ષસો અને પિશાચો હર્ષથી લૂંટી લે છે.
14.98.34
वृथा ह्येतानि दत्तानि कथितानि समासतः ।
जीवितं तु वृथा येषां चच्छृणुष्व युधिष्ठिर ॥ १४.९८.३४ ॥
આમને આપેલાં દાન વ્યર્થ છે, એ મેં સંક્ષેપમાં કહ્યું. હે યુધિષ્ઠિર, જેમનું જીવન જ વ્યર્થ છે તેમના વિશે પણ સાંભળ.
14.98.35
ये मां न प्रतिपद्यन्ते शङ्करं वा नराधमाः ।
ब्रैह्मणान्वा महीदेवान्वृथा जीवन्ति ते नराः ॥ १४.९८.३५ ॥
જે અધમ મનુષ્યો મને, શંકરને કે ભૂદેવ બ્રાહ્મણોને માનતા નથી, તે મનુષ્યો વ્યર્થ જીવે છે.
14.98.36
हेतुशास्त्रेषु ये सक्ताः कुदृष्टिपथमाश्रिताः ।
देवान्निन्दन्त्यनाचारा वृथा जीवन्ति ते नराः ॥ १४.९८.३६ ॥
જે લોકો તર્કશાસ્ત્રોમાં આસક્ત થઈ, કુદ્રષ્ટિનો માર્ગ અપનાવી, દુરાચારી બનીને દેવોની નિંદા કરે છે, તે મનુષ્યો વ્યર્થ જીવે છે.
14.98.37
कुशलैः कृतशास्त्राणि पठित्वा ये नराधमाः ।
विप्रान्निन्दन्ति यज्ञांश्च वृथा जीवन्ति ते नराः ॥ १४.९८.३७ ॥
કુશળ વિદ્વાનોએ રચેલા શાસ્ત્રો ભણીને પણ જે અધમ મનુષ્યો બ્રાહ્મણો અને યજ્ઞોની નિંદા કરે છે, તેઓ વ્યર્થ જીવે છે.
14.98.38
ये दुर्गां वा कुमारं वा वायुमग्निं जलं रविम् ।
पितरं मातरं चैव गुरुमिन्द्रं निशाकरम्।
मूढा निन्दन्त्यनाचारा वृथा जीवन्ति ते नराः ॥ १४.९८.३८ ॥
દુર્ગા, કુમાર, વાયુ, અગ્નિ, જળ, રવિ, માતા-પિતા, ગુરુ, ઇન્દ્ર કે ચંદ્રની નિંદા કરનારા મૂઢ અને દુરાચારી મનુષ્યો વ્યર્થ જીવે છે.
14.98.39
विद्यमाने धने यस्तु दानधर्मविवर्जितः ।
मृष्टमश्नाति यश्चैको वृथा जीवति सोपि च ॥ १४.९८.३९ ॥
ધન હોવા છતાં દાનધર્મ વિનાનો જે એકલો સ્વાદિષ્ટ ભોજન કરે છે, તે પણ વ્યર્થ જીવે છે.
14.98.40
वृथा जीवितमाख्यातं दानकालं ब्रवीमि ते ॥ १४.९८.४० ॥
વ્યર્થ જીવનનું વર્ણન થયું; હવે તને દાનનો કાળ કહું છું.
14.98.41
तमोनिविष्टचित्तेन दत्तं दानं तु यद्भवेत् ।
तदस्य फलमश्नाति नरो गर्भगतो नृप ॥ १४.९८.४१ ॥
અંધકારમાં ડૂબેલા મનથી જે દાન અપાય છે, હે નૃપ, તેનું ફળ મનુષ્ય ગર્ભમાં આવીને ભોગવે છે.
14.98.42
ईर्ष्यामत्सरसंयुक्तो डंभार्थं चार्थकारणात् ।
ददाति दानं यो मर्त्यो बालभावे तदश्नुते ॥ १४.९८.४२ ॥
ઈર્ષ્યા અને મત્સરથી યુક્ત થઈને, દેખાડા માટે કે સ્વાર્થ માટે જે મનુષ્ય દાન આપે છે, તે બાલ્યાવસ્થામાં તેનું ફળ ભોગવે છે.
14.98.43
भोक्तं भोगमशक्तस्तु व्याधिभिः पीडितो भृशम् ।
ददाति दानं यो मर्त्यो वृद्धभावे तदश्नुते ॥ १४.९८.४३ ॥
રોગોથી અત્યંત પીડિત થઈ ભોગ ભોગવવા અસમર્થ બનેલો, વૃદ્ધાવસ્થામાં દાન આપનાર મનુષ્ય તેનું ફળ પામે છે.
14.98.44
श्रद्धायुक्तः शुचिः स्नातः प्रसन्नेन्द्रियमानसः ।
ददाति दानं यो मर्त्यो यौवने स तदश्नुते ॥ १४.९८.४४ ॥
શ્રદ્ધાયુક્ત, શુચિ, સ્નાન કરેલો, પ્રસન્ન ઇન્દ્રિયો અને મનવાળો થઈ યૌવનમાં દાન આપનાર મનુષ્ય તેનું ફળ પામે છે.
14.98.45
स्वयं नीत्वा तु यद्दानं भक्त्या पात्रे प्रदीयते ।
तत्सार्वकालिकं विद्धि दानमामरणान्तिकम् ॥ १४.९८.४५ ॥
પોતે લાવીને ભક્તિથી સુપાત્રને અપાતું દાન સર્વકાલિક, મૃત્યુ સુધી ટકનારું દાન છે એમ જાણ.
14.98.46
राजसं सात्विकं चापि तामसं च युधिष्ठिर ।
दानं दानफलं चैव गतिं च त्रिविधां शृणु ॥ १४.९८.४६ ॥
હે યુધિષ્ઠિર! રાજસિક, સાત્વિક અને તામસિક દાન, તેનું ફળ અને ત્રિવિધ ગતિ સાંભળ.
14.98.47
दानं दातव्यमित्येव मतिं कृत्वा द्विजाय वै ।
उपकारवियुक्ताय यद्दत्तं तद्धि सात्विकम् ॥ १४.९८.४७ ॥
‘દાન આપવું જ જોઈએ’ એવો નિશ્ચય કરી બ્રાહ્મણને, ઉપકારની અપેક્ષા વિના જે અપાય તે સાત્વિક દાન છે.
14.98.48
श्रोत्रियाय दरिद्राय बहुभृत्याय पाण्डव ।
दीयते यत्प्रहृष्टेन तत्सात्विकमुदाहृतम् ॥ १४.९८.४८ ॥
હે પાંડવ! વેદજ્ઞ, દરિદ્ર અને ઘણા આશ્રિતવાળા બ્રાહ્મણને હર્ષથી જે અપાય છે, તે સાત્વિક દાન કહેવાયું છે.
14.98.49
वेदाक्षरविहीनाय यत्तु पूर्वोपकारिणे ।
समृद्धाय च यद्दत्तं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ १४.९८.४९ ॥
વેદાક્ષરજ્ઞાન વિનાના, પૂર્વે ઉપકાર કરનાર કે સમૃદ્ધને આપેલું દાન રાજસ કહેવાય છે.
14.98.50
संबन्धिने च यद्दत्तं प्रमत्ताय च पाण्डव ।
फलार्थिभिरपात्राय तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ १४.९८.५० ॥
હે પાંડવ, સંબંધીને, પ્રમાદીને અને ફળની ઇચ્છાથી અપાત્રને આપેલું દાન રાજસ કહેવાય છે.
14.98.51
वैश्वदेवविहीनाय दानमश्रोत्रियाय च ।
दीयते तस्करायापि तद्दानं तामसं स्मृतम् ॥ १४.९८.५१ ॥
વૈશ્વદેવ વિનાના, અશ્રોત્રિય અને ચોરને પણ આપેલું દાન તામસ કહેવાય છે.
14.98.52
सरोषमवधूतं च क्लेशयुक्तमवज्ञया ।
सेवकाय च यद्दतं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १४.९८.५२ ॥
ક્રોધ સાથે, તિરસ્કારથી, ક્લેશ સાથે, અવજ્ઞાથી સેવકને આપેલું દાન તામસ કહેવાય છે.
14.98.53
देवाः पितृगणाश्चैव मुनयश्चाग्नयस्तथा ।
सात्विकं दानमश्नन्ति तुष्यन्ति च नरेश्वर ॥ १४.९८.५३ ॥
દેવો, પિતૃગણો, મુનિઓ અને અગ્નિઓ સાત્ત્વિક દાન સ્વીકારીને પ્રસન્ન થાય છે, હે નરેશ્વર.
14.98.54
दानवा दैत्यसङ्गाश्च ग्रहा यक्षाः सराक्षसाः ।
राजसं दानमश्नन्ति वर्जितं पितृदैवतैः ॥ १४.९८.५४ ॥
દાનવો, દૈત્યગણો, ગ્રહો, યક્ષો અને રાક્ષસો પિતૃ તથા દેવો વર્જિત રાજસ દાન ભોગવે છે.
14.98.55
पिशाचाः प्रेतसङ्घाश्च कश्मला ये मलीमसाः ।
तामसं दानमश्नन्ति गतिं च त्रिविधां शृणु ॥ १४.९८.५५ ॥
પિશાચો, પ્રેતસમૂહો અને જે મલિન, અશુદ્ધ કશ્મલો છે, તેઓ તામસ દાન ભોગવે છે. હવે ત્રિવિધ ગતિ સાંભળ.
14.98.56
सात्विकानां तु दानानामुत्तमं फलमश्नुते ।
मध्यमं राजसानां तु तामसानां तु पश्चिमम् ॥ १४.९८.५६ ॥
સાત્ત્વિક દાનોનું ઉત્તમ ફળ મળે છે; રાજસ દાનોનું મધ્યમ, અને તામસ દાનોનું અંતિમ ફળ.
14.98.57
अभिगम्योपनीतानां दानानामुत्तमं फलम् ।
मध्यमं तु समाहूय जघन्यं याचते फलम् ॥ १४.९८.५७ ॥
પાસે જઈને અપાયેલા દાનનું ફળ ઉત્તમ છે; બોલાવીને અપાયેલાનું મધ્યમ; અને યાચના થયા પછી અપાયેલાનું ફળ નિકૃષ્ટ.
14.98.58
अयाचितप्रदाता यः स याति गतिमुत्तमाम् ।
समाहूय तु यो दद्यान्मध्यमां स गतिं व्रजेत्।
याचितो यश्च वै दद्याज्जघन्यां स गतिं व्रजेत् ॥ १४.९८.५८ ॥
જે માંગ્યા વિના દાન આપે છે તે ઉત્તમ ગતિ પામે છે; જે બોલાવીને દાન આપે તે મધ્યમ ગતિ પામે; અને જે માંગણી પર દાન આપે તે નિમ્ન ગતિ પામે છે.
14.98.59
उत्तमा दैविकी ज्ञेया मध्यमा मानुषी गतिः ।
गतिर्जघन्या तिर्यक्षु गतिरेषा त्रिधा स्मृता ॥ १४.९८.५९ ॥
ઉત્તમ ગતિ દૈવી જાણવી, મધ્યમ માનુષી; નિમ્ન ગતિ તિર્યક્ યોનિઓમાં. આ ગતિ ત્રણ પ્રકારની કહેવાઈ છે.
14.98.60
पात्रभूतेषु विप्रेषु संस्थितेष्वाहिताग्निषु ।
यत्तु निक्षिप्यते दानमक्षयं संप्रकीर्तितम् ॥ १४.९८.६० ॥
પાત્ર, સ્થિર અને આહિતાગ્નિ બ્રાહ્મણોને જે દાન અર્પાય છે તે અક્ષય કહેવાયું છે.
14.98.61
श्रोत्रियाणां दरिद्राणां भरणं कुरु पार्थिव ।
समृद्धानां द्विजातीनां कुर्यास्तेषां तु रक्षणम् ॥ १४.९८.६१ ॥
હે રાજન! વેદજ્ઞ દરિદ્ર શ્રોત્રિયોનું ભરણપોષણ કરો; સમૃદ્ધ દ્વિજોનું રક્ષણ કરો.
14.98.62
दरिद्रान्वित्तहीनांश्च प्रदानैः सुष्ठु पूजय ।
आतुरस्यैषधैः कार्यं नीरुजस्य किमौषधैः ॥ १४.९८.६२ ॥
દરિદ્ર અને ધનહીનોનો દાનથી સારી રીતે સત્કાર કરો. રોગીની ઔષધથી સારવાર કરવી; નિરોગીને ઔષધથી શું?
14.98.63
पापं प्रतिग्रहीतारं प्रदातुरपगच्छति ।
प्रतिग्रहीतुर्यत्पुण्यं प्रदातारमुपैति तत्।
तस्माद्दानं सदा कार्यं परत्र हितमिच्छता ॥ १४.९८.६३ ॥
દાતાનું પાપ પ્રતિગ્રહીતાને લાગે છે; પ્રતિગ્રહીતાનું જે પુણ્ય છે તે દાતાને મળે છે. તેથી પરલોકનું હિત ઇચ્છનારે સદા દાન કરવું.
14.98.64
वेदविद्यावदातेषु सदा शूद्रान्नवर्जिषु ।
प्रयत्नेन विधातव्यो महादानमयो निधिः ॥ १४.९८.६४ ॥
વેદવિદ્યાથી પવિત્ર અને શૂદ્રનું અન્ન વર્જનારા બ્રાહ્મણોને સદા પ્રયત્નપૂર્વક દાન આપવું; તે મહાદાનમય નિધિ છે.
14.98.65
येषां दाराः प्रतीक्षन्ते सहस्रस्येव लम्भनम् ।
भुक्तशेषस्य भक्तस्य तान्निमन्त्रय पाण्डव ॥ १४.९८.६५ ॥
જેમની પત્નીઓ હજારગણા લાભની જેમ ભોજનશેષની રાહ જુએ છે, હે પાંડવ! તે ભક્તોને નિમંત્રણ આપો.
14.98.66
आमन्त्र्य तु निराशानि न कर्तव्यानि भारत ।
कुलानि सुदरिद्राणि तेषामाशा हता भवेत् ॥ १४.९८.६६ ॥
હે ભારત! નિમંત્રણ આપીને તેમને નિરાશ ન કરવા. અતિ દરિદ્ર કુળોની આશા તૂટી જાય છે.
14.98.67
मद्भक्ता ये नरश्रेष्ठ मद्गता मत्परायणाः ।
मद्याजिनो मन्नियमास्तान्प्रयत्नेन पूजयेत् ॥ १४.९८.६७ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, જેઓ મારા ભક્ત છે, મને પામેલા છે, મારામાં પરાયણ છે, મારું યજન કરે છે અને મારા નિયમોથી બંધાયેલા છે, તેમની પ્રયત્નપૂર્વક પૂજા કરવી.
14.98.68
तेषां तु पावनायाहं नित्यमेव युधिष्ठिर ।
उभे सन्ध्येऽधितिष्ठामि ह्यस्कन्नं तद्व्रतं मम ॥ १४.९८.६८ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, તેમને પવિત્ર કરવા માટે હું સદા બંને સંધ્યાઓમાં તેમની પાસે ઉપસ્થિત રહું છું; મારું તે વ્રત અખંડ છે.
14.98.69
तस्मादष्टाक्षरं मन्त्रं मद्भक्तैर्वीतकल्मषैः ।
सन्ध्याकाले तु जप्तव्यं सततं चात्मशुद्धये ॥ १४.९८.६९ ॥
તેથી, પાપરહિત મારા ભક્તોએ સંધ્યાકાળે અષ્ટાક્ષર મંત્રનો સતત જપ કરવો; આત્મશુદ્ધિ માટે પણ.
14.98.70
अन्येषामपि विप्राणां किल्बिषं हि विनश्यति ।
उभे सन्ध्येप्युपासीत तस्माद्विप्रो विशुद्धये। ॥ १४.९८.७० ॥
અન્ય બ્રાહ્મણોનું પણ પાપ નાશ પામે છે; તેથી બ્રાહ્મણે શુદ્ધિ માટે બંને સંધ્યાઓમાં ઉપાસના કરવી.
14.98.71
दैवे श्राद्धेपि विप्रः स नियोक्तव्योऽजुगुप्सया ।
जुगुप्सितस्तु यः श्राद्धं दहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥ १४.९८.७१ ॥
દેવકાર્ય અને શ્રાદ્ધમાં પણ એવા બ્રાહ્મણની ધિક્કાર વિના નિયુક્તિ કરવી; પણ જે નિંદિત છે, તે શ્રાદ્ધને અગ્નિ બળતણને બાળે તેમ બાળી નાખે છે.
14.98.72
भारतं मानवो धर्मो वेदाः साङ्गाश्चिकित्सितम् ।
आज्ञासिद्धानि चत्वारि न हन्तव्यानि हेतुभिः ॥ १४.९८.७२ ॥
મહાભારત, મનુધર્મ, અંગો સહિતના વેદ અને ચિકિત્સાશાસ્ત્ર — આ ચારેય આજ્ઞાથી સિદ્ધ છે; તેમને તર્કોથી નકારવા ન જોઈએ.
14.98.73
न ब्राह्मणान्परीक्षेत दैवे कर्मणि धर्मवित् ।
महान्भवेत्परीवादो ब्राह्मणानां परीक्षणे ॥ १४.९८.७३ ॥
ધર્મને જાણનારે દૈવ કર્મમાં બ્રાહ્મણોની પરીક્ષા ન લેવી. બ્રાહ્મણોની પરીક્ષા લેવામાં મોટી નિંદા થાય છે.
14.98.74
ब्राह्मणानां परीवादं यः कुर्यात्स नराधमः ।
रासभानां शुनां योनिं गच्छेत्पुरुषदूषकः ॥ १४.९८.७४ ॥
જે બ્રાહ્મણોની નિંદા કરે તે અધમ મનુષ્ય છે. મનુષ્યોને દૂષિત કરનાર ગધેડા અને કૂતરાની યોનિમાં જાય છે.
14.98.75
श्वत्वं प्राप्नोति निन्दित्वा परीवादात्खरो भवेत् ।
कृमिर्भवत्यभिभवात्कीटो भवति मत्सरात् ॥ १४.९८.७५ ॥
નિંદા કરવાથી શ્વાનપણું પામે છે; પરિવાદથી ગધેડો થાય છે. અપમાનથી કૃમિ અને ઈર્ષ્યાથી કીટક થાય છે.
14.98.76
दुर्वृत्ता वा सुवृत्ता वा प्राकृता वा सुसंस्कृताः ।
ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ना इवाग्नयः ॥ १४.९८.७६ ॥
દુરાચારી હોય કે સદાચારી, સામાન્ય હોય કે સુસંસ્કૃત, બ્રાહ્મણોનું અપમાન ન કરવું; તેઓ રાખથી ઢંકાયેલા અગ્નિ જેવા છે.
14.98.77
क्षत्रियं चैव सर्पं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् ।
नावमन्येत मेधावी कृशानपि कदाचन ॥ १४.९८.७७ ॥
ક્ષત્રિય, સાપ અને બહુશ્રુત બ્રાહ્મણનું બુદ્ધિમાને ક્યારેય અપમાન ન કરવું, ભલે તેઓ કૃશ હોય.
14.98.78
एतत्त्रयं हि पुरुषं निर्दहेदवमानितम् ।
तस्मादेतत्प्रयत्नेन नावमन्येत बुद्धिमान् ॥ १४.९८.७८ ॥
આ ત્રણે અપમાનિત થતાં માણસને બાળી નાખે છે; તેથી બુદ્ધિમાને પ્રયત્નપૂર્વક તેમનું અપમાન ન કરવું.
14.98.79
यथा सर्वास्ववस्थासु पावको दैवतं महत् ।
तथा सर्वास्ववस्थासु ब्राह्मणो दैवतं महत् ॥ १४.९८.७९ ॥
જેમ સર્વ અવસ્થાઓમાં અગ્નિ મહાન દેવ છે, તેમ સર્વ અવસ્થાઓમાં બ્રાહ્મણ પણ મહાન દેવ છે.
14.98.80
व्यङ्गाः काणाश्च कुब्जाश्च वामनाङ्गास्तथैव च ।
सर्वे दैवे नियोक्तव्या व्यामिश्रा वेदपारगैः ॥ १४.९८.८० ॥
વિકલાંગ, કાણા, કુબડા અને વામન — આ સર્વને વેદપારંગતોએ દૈવકાર્યમાં ભેળવીને નિયુક્ત કરવા.
14.98.81
मन्युं नोत्पादयेत्तेषां न चारिष्टं समाचरेत् ।
मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्राः शश्त्रपाणयः ॥ १४.९८.८१ ॥
તેમના પ્રત્યે ક્રોધ ઉત્પન્ન ન કરવો અને તેમનું અહિત પણ ન કરવું. બ્રાહ્મણો ક્રોધને જ શસ્ત્ર બનાવનારા છે, હાથમાં શસ્ત્ર ધરનારા નહીં.
14.98.82
मन्युना घ्नन्ति ते शत्रून्वज्रेणेन्द्र इवासुरान् ।
ब्राह्मणो हि महद्दैवं जातिमात्रेण जायते ॥ १४.९८.८२ ॥
તેઓ ક્રોધથી શત્રુઓનો નાશ કરે છે, જેમ ઇન્દ્ર વજ્રથી અસુરોનો કરે છે. બ્રાહ્મણ તો જન્મમાત્રથી જ મહાન દેવ તરીકે જન્મે છે.
14.98.83
ब्राह्मणः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये ।
किं पुनर्ये च कौन्तेय सन्ध्यां नित्यमुपासते ॥ १४.९८.८३ ॥
બ્રાહ્મણ સર્વ પ્રાણીઓ અને ધર્મકોશના રક્ષણ માટે છે. હે કૌંતેય, જેઓ નિત્ય સંધ્યોપાસના કરે છે તેમના વિશે તો શું કહેવું!
14.98.84
यस्यास्येन समश्नन्ति हव्यानि त्रिदिवौकसः ।
कव्यानि चैव पितरः किं भूतमधिकं ततः ॥ १४.९८.८४ ॥
જેના મુખ દ્વારા સ્વર્ગવાસી દેવતાઓ હવ્ય અને પિતૃઓ કવ્ય ગ્રહણ કરે છે, તેનાથી વધુ શ્રેષ્ઠ કયો પ્રાણી હોઈ શકે?
14.98.85
उत्पत्तिरेव विप्रस्य मूर्तिधर्मस्य शाश्वती ।
स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.९८.८५ ॥
બ્રાહ્મણનો જન્મ જ મૂર્તિમાન શાશ્વત ધર્મ છે. તે ધર્મ માટે ઉત્પન્ન થયો છે અને બ્રહ્મભાવ માટે યોગ્ય બને છે.
14.98.86
स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च ।
आनृशंस्याद्ब्राह्मणस्य भुञ्जते हीतरे जनाः।
तस्मात्ते नावमन्तव्या मद्भक्ता हि द्विजाः सदा ॥ १४.९८.८६ ॥
બ્રાહ્મણ પોતાનું જ ખાય છે, પોતાના ઘરમાં જ રહે છે, પોતાનું જ દાન કરે છે. બ્રાહ્મણની કરુણાથી જ બીજા લોકો ભોગવે છે. તેથી મારા ભક્ત દ્વિજોનો ક્યારેય તિરસ્કાર ન કરવો.
14.98.87
आरण्यकोपनिषदि ये तु पश्यन्ति मां द्विजाः ।
निगूढं निष्कलावस्थं तान्प्रयत्नेन पूजय ॥ १४.९८.८७ ॥
આરણ્યક અને ઉપનિષદોમાં જે દ્વિજો મને ગૂઢ, નિષ્કલ સ્વરૂપમાં જુએ છે, તેમની પ્રયત્નપૂર્વક પૂજા કર.
14.98.88
स्वगृहे वा प्रवासे वा दिवारात्रमथापि वा ।
श्रद्धया ब्राह्मणाः पूज्या मद्भक्ता ये च पाण्डव ॥ १४.९८.८८ ॥
પોતાના ઘરમાં હોય કે પ્રવાસમાં, દિવસે કે રાત્રે, શ્રદ્ધાથી બ્રાહ્મણોની પૂજા કરવી. હે પાંડવ, જેઓ મારા ભક્ત છે તેઓ પણ પૂજ્ય છે.
14.98.89
नास्ति विप्रसमं दैवं नास्ति विप्रसमो गुरुः ।
नास्ति विप्रात्परो बन्धुर्नास्ति विप्रात्परो निधिः।
नास्ति विप्रात्परं तीर्थं न पुण्यं ब्राह्मणात्परम्। ॥ १४.९८.८९ ॥
બ્રાહ્મણ સમાન કોઈ દેવ નથી; બ્રાહ્મણ સમાન કોઈ ગુરુ નથી. બ્રાહ્મણથી શ્રેષ્ઠ કોઈ બંધુ નથી; બ્રાહ્મણથી શ્રેષ્ઠ કોઈ નિધિ નથી. બ્રાહ્મણથી શ્રેષ્ઠ કોઈ તીર્થ નથી; બ્રાહ્મણથી શ્રેષ્ઠ કોઈ પુણ્ય નથી.
14.98.90
न पवित्रं परं विप्रान्न द्विजात्पावनं परम् ।
नास्ति विप्राप्तरो धर्मो नास्ति विप्रात्परा गतिः ॥ १४.९८.९० ॥
બ્રાહ્મણથી વધુ પવિત્ર કોઈ નથી, દ્વિજથી વધુ પાવન કોઈ નથી. બ્રાહ્મણથી વધુ શ્રેષ્ઠ ધર્મ નથી, બ્રાહ્મણથી વધુ શ્રેષ્ઠ ગતિ નથી.
14.98.91
पापकर्मसमाक्षिप्तं पतन्तं नरके नरम् ।
त्रायते पात्रमप्येकं पात्रभूते तु तद्द्विजे ॥ १४.९८.९१ ॥
પાપકર્મોથી નરકમાં પડતા માણસને, એક પણ પાત્ર દ્વિજ બચાવે છે.
14.98.92
बालाहिताग्नयो ये च शान्ताः शूद्रान्नवर्जिताः ।
मामर्चयन्ति तद्भक्तास्तेभ्यो दत्तमिहाक्षयम् ॥ १४.९८.९२ ॥
બાળકો દ્વારા અગ્નિ રખાતા, શાંત, શૂદ્રાન્ન ત્યજનારા, મારી પૂજા કરતા મારા ભક્તો—તેમને અહીં આપેલું દાન અક્ષય થાય છે.
14.98.93
प्रदानैः पूजितो विप्रो वन्दितो वापि संस्कृतः ।
सम्भाषितो वा दृष्टो वा मद्भक्तो दिवमुन्नयेत् ॥ १४.९८.९३ ॥
દાનથી પૂજિત, વંદિત, અથવા વિધિપૂર્વક સત્કારિત, સંભાષિત અથવા દર્શન પામેલો—મારો ભક્ત બ્રાહ્મણ સ્વર્ગે લઈ જાય છે.
14.98.94
ये पठन्ति नमस्यन्ति ध्यायन्ति पुरुषास्तु माम् ।
स तान्स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च नरः पापैः प्रमुच्यते ॥ १४.९८.९४ ॥
જે પુરુષો મને પાઠ કરે, નમસ્કાર કરે, ધ્યાન ધરે—તેમને સ્પર્શીને અને જોઈને માણસ પાપોથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થાય છે.
14.98.95
मद्भक्ता मद्गतप्राणा मद्गीता मत्परायणाः ।
बीजयोनिविशुद्धा यै श्रोत्रियाः संयतेन्द्रियाः।
शूद्रान्नविरता नित्यं ते पुनन्तीह दर्शनात् ॥ १४.९८.९५ ॥
મારા ભક્તો, જેમના પ્રાણ મારામાં લાગેલા, જે મારા ગીત ગાય, મારામાં પરાયણ, બીજ-યોનિથી શુદ્ધ, શ્રોત્રિય, સંયત ઇન્દ્રિયો ધરાવનારા, અને સદા શૂદ્રાન્ન ત્યજનારા—તેઓ અહીં દર્શનમાત્રથી પવિત્ર કરે છે.
14.98.96
स्वंय नीत्वा विशेषेण दानं तेषां गृहेष्वथ ।
निवापयेत्तु यद्भक्त्या तद्दानं कोटिसंमितम् ॥ १४.९८.९६ ॥
પોતે લઈ જઈને વિશેષ રીતે તેમના ઘરોમાં ભક્તિથી અર્પેલું દાન કરોડ દાન સમાન છે.
14.98.97
जाग्रतः स्वपतो वापि प्रवासेषु गृहेष्वथ ।
हृदये न प्रणश्यामि यस्य विप्रस्य भावतः ॥ १४.९८.९७ ॥
જાગતા હોય કે સૂતા, પ્રવાસમાં હોય કે ઘરમાં, જે બ્રાહ્મણના હૃદયમાં ભાવથી હું ક્યારેય નાશ પામતો નથી.
14.98.98
स पूजितो वा दृष्टो वा स्पृष्टो वापि द्विजोत्तमः ।
सम्भाषितो वा राजेन्द्र पुनात्येव नरं सदा ॥ १४.९८.९८ ॥
તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજની પૂજા થાય, દર્શન થાય, સ્પર્શ થાય કે તેની સાથે વાત થાય, હે રાજેન્દ્ર, તે સદા મનુષ્યને પવિત્ર કરે છે.
14.98.99
एवं सर्वास्ववस्थासु सर्वदानानि पाण्डव ।
मद्भक्तेभ्यः प्रदत्तानि स्वर्गमार्गप्रदानि वै ॥ १४.९८.९९ ॥
આ રીતે સર્વ અવસ્થાઓમાં, હે પાંડવ, મારા ભક્તોને અપાયેલાં સર્વ દાન સ્વર્ગનો માર્ગ આપનારાં છે.