महाभारत · अध्याय 14.98
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.98.1
एवं श्रुत्वा वचस्तस्य धर्मपुत्रोऽच्युतस्य तु ।
पप्रच्छ पुनरप्यन्यं धर्मं धर्मात्मजो हरिम् ॥ १४.९८.१ ॥
असे त्याचे बोल ऐकून धर्मपुत्राने अच्युताला (कृष्णाला) पुन्हा आणखी एक धर्मविषयक प्रश्न विचारला.
14.98.2
वृथा च कति जन्मानि वृथा दानानि कानि च ।
वृथा च जीवितं केषां नराणां पुरुषोत्तम ॥ १४.९८.२ ॥
हे पुरुषोत्तमा! किती जन्म व्यर्थ जातात, कोणती दाने व्यर्थ होतात आणि माणसांपैकी कोणांचे जीवन व्यर्थ जाते?
14.98.3
कीदृशासु ह्यवस्थासु दानं दत्तं जनार्दन ।
इह लोकेऽनुभवति पुरुषः पुरुषोत्तम ॥ १४.९८.३ ॥
हे जनार्दना! कोणत्या परिस्थितीत दिलेल्या दानाचे फळ माणूस या लोकात भोगतो, हे पुरुषोत्तमा?
14.98.4
गर्भस्थः किं समश्नाति किं बाल्ये वाऽपि केशव ।
यौवनस्थेऽपि किं कृष्ण वार्धके वाऽपि किं भवेत् ॥ १४.९८.४ ॥
हे केशवा! गर्भात असताना काय भोगतो, किंवा बाल्यात काय? हे कृष्णा! तारुण्यात काय, किंवा वार्धक्यात काय होते?
14.98.5
सात्विकं कीदृशं दानं राजसं कीदृशं भवेत् ।
तामसं कीदृशं देव तर्पयिष्यति किं प्रभो ॥ १४.९८.५ ॥
हे देवा! सात्त्विक दान कसे, राजस दान कसे असते? तामस दान कसे असते, हे प्रभो, ते कोणाला तृप्त करील?
14.98.6
उत्तमं कीदृशं दानं तेषां वा किं फलं भवेत् ।
किं दानं नयति ह्यूर्ध्वं किं गतिं मध्यमां नयेत्।
गतिं जघन्यामथवा देवदेव ब्रवीहि मे ॥ १४.९८.६ ॥
उत्तम दान कसे असते आणि त्याचे फळ काय? कोणते दान वर नेते, कोणते मध्यम गतीकडे, किंवा कनिष्ठ गतीकडे नेते? हे देवदेवा, मला सांगा.
14.98.7
एतदिच्छामि विज्ञातुं परं कौतूहलं हि मे ।
त्वदीयं वचनं सत्यं पुण्यं च मधुसूदन ॥ १४.९८.७ ॥
हे जाणून घेण्याची माझी इच्छा आहे; यासाठी मला फार उत्सुकता आहे. हे मधुसूदना, तुमचे वचन सत्य आणि पुण्यकारक आहे.
14.98.8
एवं धर्मं प्रयत्नेन पृष्टः पाण्डुसुतेन वै ।
उवाच वासुदेवोऽथ धर्मान्धर्मात्मजस्य तु ॥ १४.९८.८ ॥
अशा प्रकारे पांडुपुत्राने प्रयत्नपूर्वक धर्माविषयी विचारले, तेव्हा वासुदेव धर्मात्म्याच्या पुत्राला धर्म सांगू लागले.
14.98.9
शृणु राजन्यथान्यायं वचनं तथ्यमुत्तमम् ।
कथ्यमानं मया पुण्यं सर्वपापव्यपोहनम् ॥ १४.९८.९ ॥
हे राजा, न्यायाने ऐक. मी सांगत असलेले हे सत्य आणि उत्तम वचन पुण्यकारक असून सर्व पापांचे निवारण करणारे आहे.
14.98.10
वृथा च दश जन्मानि चत्वारि च नराधिप ।
वृथा दानानि पञ्चाशत्पञ्चैव च यथाक्रमम् ॥ १४.९८.१० ॥
हे नराधिपा, दहा आणि चार जन्म व्यर्थ आहेत; पन्नास आणि पाच दानेही यथाक्रम व्यर्थ आहेत.
14.98.11
वृथा च जीवितं येषां ते च षट् परिकीर्तिताः ।
अनुक्रमेण वक्ष्यामि तानि सर्वाणि पार्थिव ॥ १४.९८.११ ॥
ज्यांचे जीवन व्यर्थ आहे, ते सहा प्रकारचे सांगितले आहेत. हे पार्थिवा, ते सर्व मी क्रमाने सांगेन.
14.98.12
धर्मघ्नानां वृथा जन्म लुब्धानां पापिनां तथा ।
वृथा पाकं च येऽश्नन्ति परदाररताश्च ये।
पाकभेदकरा ये च ये च स्युः सत्यवर्जिताः ॥ १४.९८.१२ ॥
धर्माचा नाश करणाऱ्यांचा, लोभी व पाप्यांचा जन्म व्यर्थ आहे. शिजवलेले अन्न खाणारे, परस्त्रीत रमणारे, अन्नात भेद करणारे आणि सत्यरहित, तेही व्यर्थ आहेत.
14.98.13
मृष्टमश्नाति यश्चैकः क्लिस्यमानैस्तु बान्धवैः ।
पितरं मातरं चैव उपाध्यायं गुरुं तथा।
मातुलं मातुलानीं च यो निहन्याच्छपेत वा ॥ १४.९८.१३ ॥
नातेवाईक दुःखात असताना जो एकटाच चविष्ट अन्न खातो, आणि जो पिता, माता, उपाध्याय, गुरू, मामा किंवा मामीला ठार मारतो किंवा शाप देतो.
14.98.14
ब्राह्मणश्चैव यो भूत्वा सन्ध्योपासनवर्जितः ।
निस्स्वाहो निस्स्वधश्चैव शूद्राणामन्नभुग्द्विजः ॥ १४.९८.१४ ॥
ब्राह्मण असूनही संध्योपासनेने रहित, स्वाहा-स्वधाहीन, आणि शूद्रांचे अन्न खाणारा द्विज.
14.98.15
मम वा शंकरस्याथ ब्रह्मणो वा युधिष्ठिर ।
अथवा ब्राह्मणानां तु ये न भक्ता नराधमाः।
वृथाजन्मान्यथैतेषां पापिनां विद्धि डव ॥ १४.९८.१५ ॥
हे युधिष्ठिरा! माझे, शंकराचे, ब्रह्मदेवाचे किंवा ब्राह्मणांचे जे भक्त नाहीत, त्या नराधमांचा जन्म व्यर्थ; त्या पापी लोकांना असे समज, ……
14.98.16
अश्रद्धयाऽपि यद्दत्तमवामानेन वाऽपि यत् ।
डंभार्थमपि यद्दत्तं यत्पाषण्डिहृतं नृप ॥ १४.९८.१६ ॥
हे राजा! श्रद्धेविना दिलेले, अपमानाने दिलेले, दिखाव्यासाठी दिलेले, आणि पाखंड्यांनी घेतलेले दान.
14.98.17
शूद्राचाराय यद्दत्तं यद्दत्त्वा चानुकीर्तितम् ।
रोषयुक्तं तु यद्दत्तं यद्दत्तमनुशोचितम् ॥ १४.९८.१७ ॥
शूद्राचारी व्यक्तीला दिलेले, देऊन नंतर गाजावाजा केलेले, रागाने दिलेले, आणि दिल्यानंतर पश्चात्ताप केलेले दान.
14.98.18
डंभार्जितं च यद्दत्तं यच्च वाऽप्यनृतार्जितम् ।
ब्राह्मणस्वं च यद्दत्तं चौर्येणाप्यार्जितं च यत् ॥ १४.९८.१८ ॥
दांभिकतेने मिळवून दिलेले, असत्याने मिळवलेले, ब्राह्मणाचे धन दिलेले, आणि चोरीने मिळवून दिलेले दान.
14.98.19
अभिशास्ताहृतं यत्तु यद्दत्तं पतिते द्विजे ।
निर्ब्रह्माभिहृतं यत्तु यद्दत्तं सर्वयाचकैः ॥ १४.९८.१९ ॥
अभिशस्ताकडून हरण केलेले, पतित द्विजाला दिलेले, वेदत्यागीने हरण केलेले, सर्व याचकांनी दिलेले—
14.98.20
व्राप्यैस्तु यद्धृतं दानमारूढपतितैश्च यत् ।
यद्दत्तं स्वैरिणीभर्तुः श्वशुराननुवर्तिने ॥ १४.९८.२० ॥
व्रात्यांनी घेतलेले दान, आरूढपतितांनी हरण केलेले, स्वैरिणीच्या पतीला दिलेले, सासऱ्याचे अनुसरण करणाऱ्याला दिलेले—
14.98.21
यद्ग्रामयाचकहृतं यत्कृतघ्नहृतं तथा ।
उपपातकिने दत्तं देवविक्रयिणे च यत् ॥ १४.९८.२१ ॥
गावातील याचकाने हरण केलेले, कृतघ्नाने हरण केलेले, उपपातकीला दिलेले, देवविक्रयीला दिलेले—
14.98.22
स्त्रीजिताय च यद्दत्तं यद्दत्तं राजसेविने ।
गणकाय च यद्दत्तं यच्च कारणिकाय च ॥ १४.९८.२२ ॥
स्त्रीजिताला दिलेले, राजसेवकाला दिलेले, गणकाला दिलेले, कारणिकाला दिलेले—
14.98.23
वृषलीपतये दत्तं यद्दत्तं शस्त्रजीविने ।
भृतकाय च यद्दत्तं व्यालग्राहिहृतं च यत् ॥ १४.९८.२३ ॥
वृषलीच्या पतीला दिलेले, शस्त्रजीविला दिलेले, भृतकाला दिलेले, व्यालग्राह्याने हरण केलेले—
14.98.24
पुरोहिताय यद्दत्तं चिकित्सकहृतं च यत् ।
यद्वणिंक्कर्मिणे दत्तं क्षुद्रमन्त्रोपजीविने ॥ १४.९८.२४ ॥
पुरोहिताला दिलेले, चिकित्सकाने हरण केलेले, वणिककर्म्याला दिलेले, क्षुद्रमंत्रावर उपजीविका करणाऱ्याला दिलेले—
14.98.25
यच्छूद्रजीविने दत्तं यच्च देवलकाय च ।
देवद्रव्याशिने यच्च यद्दत्तं चित्रकर्मिणे ॥ १४.९८.२५ ॥
शूद्रसेवेवर जगणाऱ्यास दिलेले, देवलकास दिलेले, देवद्रव्य खाणाऱ्यास दिलेले आणि चित्रकारास दिलेले.
14.98.26
रङ्गोपजीविने दत्तं यच्च मांसोपजीविने ।
सेवकाय च यद्दत्तं यद्दत्तं ब्राह्मणब्रुवे ॥ १४.९८.२६ ॥
रंगमंचावर जगणाऱ्यास दिलेले, मांसविक्रीवर जगणाऱ्यास दिलेले, सेवकास दिलेले आणि स्वतःला ब्राह्मण म्हणवणाऱ्यास दिलेले.
14.98.27
अदेशिने च यद्दत्तं दत्तं वार्धुषिकाय च ।
यदनाचारिणे दत्तं यत्तु दत्तमनग्रये ॥ १४.९८.२७ ॥
स्थिर निवासरहितास दिलेले, सावकारास दिलेले, अनाचारीस दिलेले आणि अग्निरहितास दिलेले.
14.98.28
असन्ध्योपासिने दत्तं यच्छूद्रग्रामवासिने ।
यन्मिथ्यालिङ्गिने दत्तं दत्तं सर्वाशिने च यत् ॥ १४.९८.२८ ॥
संध्योपासना न करणाऱ्यास दिलेले, शूद्रग्रामात राहणाऱ्यास दिलेले, खोटी चिन्हे धारण करणाऱ्यास दिलेले आणि सर्वभक्षकास दिलेले.
14.98.29
नास्तिकाया च यद्दत्तं धर्मविक्रयिणे च यत् ।
वराकाय च यद्दत्तं यद्दत्तं कूटसाक्षिणे ॥ १४.९८.२९ ॥
नास्तिकास दिलेले, धर्मविक्रय करणाऱ्यास दिलेले, दीनास दिलेले आणि खोटा साक्षीदार असलेल्यास दिलेले.
14.98.30
ग्रामकूटाय यद्दत्तं दानं पार्तिवपुङ्गव ।
वृथा भवति तत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा ॥ १४.९८.३० ॥
हे राजश्रेष्ठा! ग्रामकूटास दिलेले दान सर्व व्यर्थ होते; यात विचार करू नये.
14.98.31
विप्राणामधरा एते लोलुपा ब्राह्मणाधमाः ।
नात्मानं तारयन्त्येते न दातारं युधिष्ठिर ॥ १४.९८.३१ ॥
हे युधिष्ठिरा, हे ब्राह्मणांमधील अधम, लोभी आहेत. हे स्वतःलाही तारत नाहीत, दात्यालाही तारत नाहीत.
14.98.32
एतेभ्यो दत्तमात्राणि दानानि सुबहून्यपि ।
वृथा भवन्ति राजेन्द्र भस्मन्याज्याहुतिर्यथा ॥ १४.९८.३२ ॥
हे राजेंद्रा, यांना दिलेली अनेक दानेही व्यर्थ होतात, राखेत टाकलेल्या तुपाच्या आहुतीप्रमाणे.
14.98.33
एतेषु यत्फलं किंचिद्भविष्यति कथंचन ।
राक्षसाश्च पिशाचाश्च तद्विलुंपन्ति हर्षिताः ॥ १४.९८.३३ ॥
यांच्यामध्ये जे काही फल कसेही होईल, ते राक्षस आणि पिशाच हर्षाने लुटून नेतात.
14.98.34
वृथा ह्येतानि दत्तानि कथितानि समासतः ।
जीवितं तु वृथा येषां चच्छृणुष्व युधिष्ठिर ॥ १४.९८.३४ ॥
यांना दिलेली दाने व्यर्थ आहेत, हे मी थोडक्यात सांगितले. हे युधिष्ठिरा, ज्यांचे जीवनच व्यर्थ आहे त्यांच्याविषयीही ऐक.
14.98.35
ये मां न प्रतिपद्यन्ते शङ्करं वा नराधमाः ।
ब्रैह्मणान्वा महीदेवान्वृथा जीवन्ति ते नराः ॥ १४.९८.३५ ॥
जे अधम मानव मला, शंकराला किंवा भूदेव ब्राह्मणांना मानत नाहीत, ते मानव व्यर्थ जगतात.
14.98.36
हेतुशास्त्रेषु ये सक्ताः कुदृष्टिपथमाश्रिताः ।
देवान्निन्दन्त्यनाचारा वृथा जीवन्ति ते नराः ॥ १४.९८.३६ ॥
जे लोक तर्कशास्त्रांत आसक्त होऊन कुदृष्टीचा मार्ग स्वीकारतात आणि दुराचारी होऊन देवांची निंदा करतात, ते मानव व्यर्थ जगतात.
14.98.37
कुशलैः कृतशास्त्राणि पठित्वा ये नराधमाः ।
विप्रान्निन्दन्ति यज्ञांश्च वृथा जीवन्ति ते नराः ॥ १४.९८.३७ ॥
कुशल विद्वानांनी रचलेली शास्त्रे वाचूनही जे नराधम ब्राह्मणांची आणि यज्ञांची निंदा करतात, ते मनुष्य व्यर्थ जगतात.
14.98.38
ये दुर्गां वा कुमारं वा वायुमग्निं जलं रविम् ।
पितरं मातरं चैव गुरुमिन्द्रं निशाकरम्।
मूढा निन्दन्त्यनाचारा वृथा जीवन्ति ते नराः ॥ १४.९८.३८ ॥
दुर्गा, कुमार, वायू, अग्नी, जल, रवी, माता-पिता, गुरू, इंद्र किंवा चंद्र यांची निंदा करणारे मूढ आणि दुराचारी मनुष्य व्यर्थ जगतात.
14.98.39
विद्यमाने धने यस्तु दानधर्मविवर्जितः ।
मृष्टमश्नाति यश्चैको वृथा जीवति सोपि च ॥ १४.९८.३९ ॥
धन असूनही दानधर्माविना जो एकटाच चविष्ट अन्न खातो, तोही व्यर्थ जगतो.
14.98.40
वृथा जीवितमाख्यातं दानकालं ब्रवीमि ते ॥ १४.९८.४० ॥
व्यर्थ जीवनाचे वर्णन झाले; आता तुला दानाचा काळ सांगतो.
14.98.41
तमोनिविष्टचित्तेन दत्तं दानं तु यद्भवेत् ।
तदस्य फलमश्नाति नरो गर्भगतो नृप ॥ १४.९८.४१ ॥
अंधकारात बुडालेल्या मनाने जे दान दिले जाते, हे नृपा, त्याचे फल मनुष्य गर्भात असतानाच भोगतो.
14.98.42
ईर्ष्यामत्सरसंयुक्तो डंभार्थं चार्थकारणात् ।
ददाति दानं यो मर्त्यो बालभावे तदश्नुते ॥ १४.९८.४२ ॥
ईर्ष्या आणि मत्सराने युक्त होऊन, दिखाव्यासाठी किंवा स्वार्थासाठी जो मनुष्य दान देतो, तो बाल्यावस्थेत त्याचे फल भोगतो.
14.98.43
भोक्तं भोगमशक्तस्तु व्याधिभिः पीडितो भृशम् ।
ददाति दानं यो मर्त्यो वृद्धभावे तदश्नुते ॥ १४.९८.४३ ॥
रोगांनी अत्यंत पीडित होऊन भोग भोगण्यास असमर्थ झालेला, वृद्धावस्थेत दान देणारा मनुष्य त्याचे फळ प्राप्त करतो.
14.98.44
श्रद्धायुक्तः शुचिः स्नातः प्रसन्नेन्द्रियमानसः ।
ददाति दानं यो मर्त्यो यौवने स तदश्नुते ॥ १४.९८.४४ ॥
श्रद्धायुक्त, शुचिर्भूत, स्नान केलेला, प्रसन्न इंद्रिये व मन असलेला, यौवनात दान देणारा मनुष्य त्याचे फळ प्राप्त करतो.
14.98.45
स्वयं नीत्वा तु यद्दानं भक्त्या पात्रे प्रदीयते ।
तत्सार्वकालिकं विद्धि दानमामरणान्तिकम् ॥ १४.९८.४५ ॥
स्वतः आणून भक्तीने सुपात्राला दिलेले दान सर्वकालीन, मृत्यूपर्यंत टिकणारे दान आहे असे जाण.
14.98.46
राजसं सात्विकं चापि तामसं च युधिष्ठिर ।
दानं दानफलं चैव गतिं च त्रिविधां शृणु ॥ १४.९८.४६ ॥
हे युधिष्ठिरा! राजसिक, सात्त्विक आणि तामसिक दान, त्याचे फळ आणि त्रिविध गती ऐक.
14.98.47
दानं दातव्यमित्येव मतिं कृत्वा द्विजाय वै ।
उपकारवियुक्ताय यद्दत्तं तद्धि सात्विकम् ॥ १४.९८.४७ ॥
‘दान द्यायलाच हवे’ असा निश्चय करून ब्राह्मणाला, उपकाराची अपेक्षा न धरता जे दिले जाते, तेच सात्त्विक दान होय.
14.98.48
श्रोत्रियाय दरिद्राय बहुभृत्याय पाण्डव ।
दीयते यत्प्रहृष्टेन तत्सात्विकमुदाहृतम् ॥ १४.९८.४८ ॥
हे पांडवा! वेदज्ञ, दरिद्री आणि पुष्कळ आश्रित असलेल्या ब्राह्मणाला आनंदाने जे दिले जाते, त्याला सात्त्विक दान म्हटले आहे.
14.98.49
वेदाक्षरविहीनाय यत्तु पूर्वोपकारिणे ।
समृद्धाय च यद्दत्तं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ १४.९८.४९ ॥
वेदाक्षरज्ञानरहित, पूर्वी उपकार केलेल्या किंवा समृद्ध व्यक्तीला दिलेले दान राजस मानले जाते.
14.98.50
संबन्धिने च यद्दत्तं प्रमत्ताय च पाण्डव ।
फलार्थिभिरपात्राय तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ १४.९८.५० ॥
हे पाण्डवा, नातेवाईकाला, प्रमादी व्यक्तीला आणि फलाची इच्छा धरून अपात्राला दिलेले दान राजस मानले जाते.
14.98.51
वैश्वदेवविहीनाय दानमश्रोत्रियाय च ।
दीयते तस्करायापि तद्दानं तामसं स्मृतम् ॥ १४.९८.५१ ॥
वैश्वदेवरहित, अश्रोत्रिय व्यक्तीला आणि चोरालाही दिलेले दान तामस मानले जाते.
14.98.52
सरोषमवधूतं च क्लेशयुक्तमवज्ञया ।
सेवकाय च यद्दतं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १४.९८.५२ ॥
रागाने, तिरस्काराने, क्लेशासह, अवज्ञेने सेवकाला दिलेले दान तामस म्हटले आहे.
14.98.53
देवाः पितृगणाश्चैव मुनयश्चाग्नयस्तथा ।
सात्विकं दानमश्नन्ति तुष्यन्ति च नरेश्वर ॥ १४.९८.५३ ॥
देव, पितृगण, मुनी आणि अग्नी सात्त्विक दान स्वीकारून संतुष्ट होतात, हे नरेश्वरा.
14.98.54
दानवा दैत्यसङ्गाश्च ग्रहा यक्षाः सराक्षसाः ।
राजसं दानमश्नन्ति वर्जितं पितृदैवतैः ॥ १४.९८.५४ ॥
दानव, दैत्यसमूह, ग्रह, यक्ष आणि राक्षस पितर व देव यांनी वर्ज्य केलेले राजस दान भक्षण करतात.
14.98.55
पिशाचाः प्रेतसङ्घाश्च कश्मला ये मलीमसाः ।
तामसं दानमश्नन्ति गतिं च त्रिविधां शृणु ॥ १४.९८.५५ ॥
पिशाच, प्रेतसमूह आणि जे मलिन, अशुद्ध कश्मल आहेत, ते तामस दान भोगतात. आता त्रिविध गती ऐक.
14.98.56
सात्विकानां तु दानानामुत्तमं फलमश्नुते ।
मध्यमं राजसानां तु तामसानां तु पश्चिमम् ॥ १४.९८.५६ ॥
सात्त्विक दानांचे उत्तम फल प्राप्त होते; राजस दानांचे मध्यम आणि तामस दानांचे शेवटचे फल मिळते.
14.98.57
अभिगम्योपनीतानां दानानामुत्तमं फलम् ।
मध्यमं तु समाहूय जघन्यं याचते फलम् ॥ १४.९८.५७ ॥
स्वतः जाऊन दिलेल्या दानाचे फल उत्तम; बोलावून दिलेल्या दानाचे मध्यम; आणि याचनेनंतर दिलेल्या दानाचे फल निकृष्ट.
14.98.58
अयाचितप्रदाता यः स याति गतिमुत्तमाम् ।
समाहूय तु यो दद्यान्मध्यमां स गतिं व्रजेत्।
याचितो यश्च वै दद्याज्जघन्यां स गतिं व्रजेत् ॥ १४.९८.५८ ॥
जो न मागता दान देतो तो उत्तम गतीला जातो; जो बोलावून दान देतो तो मध्यम गतीला जातो; आणि जो मागणी केल्यावर दान देतो तो निकृष्ट गतीला जातो.
14.98.59
उत्तमा दैविकी ज्ञेया मध्यमा मानुषी गतिः ।
गतिर्जघन्या तिर्यक्षु गतिरेषा त्रिधा स्मृता ॥ १४.९८.५९ ॥
उत्तम गती दैवी जाणावी, मध्यम मानुषी; निकृष्ट गती तिर्यक् योनींमध्ये. ही गती त्रिविध मानली गेली आहे.
14.98.60
पात्रभूतेषु विप्रेषु संस्थितेष्वाहिताग्निषु ।
यत्तु निक्षिप्यते दानमक्षयं संप्रकीर्तितम् ॥ १४.९८.६० ॥
पात्र, स्थिर आणि आहिताग्नी असलेल्या ब्राह्मणांना जे दान दिले जाते ते अक्षय असल्याचे सांगितले आहे.
14.98.61
श्रोत्रियाणां दरिद्राणां भरणं कुरु पार्थिव ।
समृद्धानां द्विजातीनां कुर्यास्तेषां तु रक्षणम् ॥ १४.९८.६१ ॥
हे राजा! वेदज्ञ दरिद्र श्रोत्रियांचे पालनपोषण कर; समृद्ध द्विजांचे रक्षण कर.
14.98.62
दरिद्रान्वित्तहीनांश्च प्रदानैः सुष्ठु पूजय ।
आतुरस्यैषधैः कार्यं नीरुजस्य किमौषधैः ॥ १४.९८.६२ ॥
दरिद्र आणि धनहीनांचा दानाने चांगला सत्कार कर. आजारी माणसावर औषधोपचार करावेत; निरोगी माणसाला औषधाचे काय प्रयोजन?
14.98.63
पापं प्रतिग्रहीतारं प्रदातुरपगच्छति ।
प्रतिग्रहीतुर्यत्पुण्यं प्रदातारमुपैति तत्।
तस्माद्दानं सदा कार्यं परत्र हितमिच्छता ॥ १४.९८.६३ ॥
दात्याचे पाप प्रतिग्रहीत्याकडे जाते; प्रतिग्रहीत्याचे जे पुण्य ते दात्याला प्राप्त होते. म्हणून परलोकाचे हित इच्छिणाऱ्याने सदैव दान करावे.
14.98.64
वेदविद्यावदातेषु सदा शूद्रान्नवर्जिषु ।
प्रयत्नेन विधातव्यो महादानमयो निधिः ॥ १४.९८.६४ ॥
वेदविद्येने पवित्र आणि शूद्राचे अन्न वर्ज्य करणाऱ्या ब्राह्मणांना सदैव प्रयत्नपूर्वक दान द्यावे; तो महादानमय निधी आहे.
14.98.65
येषां दाराः प्रतीक्षन्ते सहस्रस्येव लम्भनम् ।
भुक्तशेषस्य भक्तस्य तान्निमन्त्रय पाण्डव ॥ १४.९८.६५ ॥
ज्यांच्या पत्न्या हजारपट लाभाप्रमाणे जेवणातून उरलेल्या अन्नाची वाट पाहतात, हे पाण्डवा! त्या भक्तांना आमंत्रित कर.
14.98.66
आमन्त्र्य तु निराशानि न कर्तव्यानि भारत ।
कुलानि सुदरिद्राणि तेषामाशा हता भवेत् ॥ १४.९८.६६ ॥
हे भारता! निमंत्रण देऊन त्यांना निराश करू नये. अत्यंत दरिद्री कुलांची आशा भंग पावेल.
14.98.67
मद्भक्ता ये नरश्रेष्ठ मद्गता मत्परायणाः ।
मद्याजिनो मन्नियमास्तान्प्रयत्नेन पूजयेत् ॥ १४.९८.६७ ॥
हे नरश्रेष्ठा, जे माझे भक्त आहेत, माझ्यापर्यंत पोहोचलेले, मलाच परम आश्रय मानणारे, माझे यजन करणारे आणि माझ्या नियमांनी बांधलेले आहेत, त्यांची यत्नपूर्वक पूजा करावी.
14.98.68
तेषां तु पावनायाहं नित्यमेव युधिष्ठिर ।
उभे सन्ध्येऽधितिष्ठामि ह्यस्कन्नं तद्व्रतं मम ॥ १४.९८.६८ ॥
हे युधिष्ठिरा, त्यांना पावन करण्यासाठी मी नेहमीच दोन्ही संध्यांमध्ये त्यांच्याजवळ उपस्थित असतो; माझे ते व्रत अखंड आहे.
14.98.69
तस्मादष्टाक्षरं मन्त्रं मद्भक्तैर्वीतकल्मषैः ।
सन्ध्याकाले तु जप्तव्यं सततं चात्मशुद्धये ॥ १४.९८.६९ ॥
म्हणून, पापरहित माझ्या भक्तांनी संध्याकाळी अष्टाक्षर मंत्राचा सतत जप करावा, आत्मशुद्धीसाठीही.
14.98.70
अन्येषामपि विप्राणां किल्बिषं हि विनश्यति ।
उभे सन्ध्येप्युपासीत तस्माद्विप्रो विशुद्धये। ॥ १४.९८.७० ॥
इतर ब्राह्मणांचेही पाप नष्ट होते; म्हणून ब्राह्मणाने शुद्धीसाठी दोन्ही संध्यांमध्ये उपासना करावी.
14.98.71
दैवे श्राद्धेपि विप्रः स नियोक्तव्योऽजुगुप्सया ।
जुगुप्सितस्तु यः श्राद्धं दहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥ १४.९८.७१ ॥
देवकार्यात आणि श्राद्धातही अशा ब्राह्मणाची तिरस्कार न करता नियुक्ती करावी; परंतु जो निंदित आहे, तो श्राद्धाला अग्नी इंधनाला जाळतो तसे जाळतो.
14.98.72
भारतं मानवो धर्मो वेदाः साङ्गाश्चिकित्सितम् ।
आज्ञासिद्धानि चत्वारि न हन्तव्यानि हेतुभिः ॥ १४.९८.७२ ॥
महाभारत, मनूचा धर्म, अंगांसह वेद आणि चिकित्साशास्त्र — ही चार आज्ञेने सिद्ध आहेत; तर्काने त्यांचे खंडन करू नये.
14.98.73
न ब्राह्मणान्परीक्षेत दैवे कर्मणि धर्मवित् ।
महान्भवेत्परीवादो ब्राह्मणानां परीक्षणे ॥ १४.९८.७३ ॥
धर्म जाणणाऱ्याने दैव कर्मात ब्राह्मणांची परीक्षा घेऊ नये. ब्राह्मणांची परीक्षा घेण्यात मोठी निंदा होते.
14.98.74
ब्राह्मणानां परीवादं यः कुर्यात्स नराधमः ।
रासभानां शुनां योनिं गच्छेत्पुरुषदूषकः ॥ १४.९८.७४ ॥
जो ब्राह्मणांची निंदा करतो तो नीच मनुष्य होय. पुरुषांना दूषित करणारा गाढव व कुत्र्यांच्या योनीत जातो.
14.98.75
श्वत्वं प्राप्नोति निन्दित्वा परीवादात्खरो भवेत् ।
कृमिर्भवत्यभिभवात्कीटो भवति मत्सरात् ॥ १४.९८.७५ ॥
निंदा केल्याने कुत्र्याचा जन्म मिळतो; परिवादाने गाढव होतो. अपमानाने किडा आणि मत्सराने कीटक होतो.
14.98.76
दुर्वृत्ता वा सुवृत्ता वा प्राकृता वा सुसंस्कृताः ।
ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ना इवाग्नयः ॥ १४.९८.७६ ॥
दुराचारी असोत वा सदाचारी, सामान्य असोत वा सुसंस्कृत, ब्राह्मणांचा अपमान करू नये; ते राखेने झाकलेल्या अग्नींसारखे आहेत.
14.98.77
क्षत्रियं चैव सर्पं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् ।
नावमन्येत मेधावी कृशानपि कदाचन ॥ १४.९८.७७ ॥
क्षत्रिय, साप आणि बहुश्रुत ब्राह्मण यांचा बुद्धिमान माणसाने कधीही अपमान करू नये, ते कृश असले तरी.
14.98.78
एतत्त्रयं हि पुरुषं निर्दहेदवमानितम् ।
तस्मादेतत्प्रयत्नेन नावमन्येत बुद्धिमान् ॥ १४.९८.७८ ॥
हे तिघे अपमानित झाल्यास माणसाला भस्म करतात; म्हणून बुद्धिमान माणसाने यत्नपूर्वक यांचा अपमान करू नये.
14.98.79
यथा सर्वास्ववस्थासु पावको दैवतं महत् ।
तथा सर्वास्ववस्थासु ब्राह्मणो दैवतं महत् ॥ १४.९८.७९ ॥
जसा सर्व अवस्थांमध्ये अग्नी हा एक महान देव आहे, तसाच सर्व अवस्थांमध्ये ब्राह्मण हा एक महान देव आहे.
14.98.80
व्यङ्गाः काणाश्च कुब्जाश्च वामनाङ्गास्तथैव च ।
सर्वे दैवे नियोक्तव्या व्यामिश्रा वेदपारगैः ॥ १४.९८.८० ॥
व्यंग, काणे, कुबडे आणि वामन — हे सर्व वेदपारंगतांनी देवकार्यात मिसळून नियुक्त करावेत.
14.98.81
मन्युं नोत्पादयेत्तेषां न चारिष्टं समाचरेत् ।
मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्राः शश्त्रपाणयः ॥ १४.९८.८१ ॥
त्यांच्याविषयी राग उत्पन्न करू नये आणि त्यांचे अहित करू नये. ब्राह्मण हे क्रोधालाच शस्त्र करणारे असतात, हाती शस्त्र धरणारे नव्हेत.
14.98.82
मन्युना घ्नन्ति ते शत्रून्वज्रेणेन्द्र इवासुरान् ।
ब्राह्मणो हि महद्दैवं जातिमात्रेण जायते ॥ १४.९८.८२ ॥
ते क्रोधाने शत्रूंचा नाश करतात, जसा इंद्र वज्राने असुरांचा करतो. ब्राह्मण हा केवळ जन्मानेच एक महान देव म्हणून जन्मतो.
14.98.83
ब्राह्मणः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये ।
किं पुनर्ये च कौन्तेय सन्ध्यां नित्यमुपासते ॥ १४.९८.८३ ॥
ब्राह्मण हा सर्व प्राणिमात्रांच्या आणि धर्मकोशाच्या रक्षणासाठी असतो. हे कौन्तेया, जे नित्य संध्योपासना करतात त्यांच्याबद्दल तर बोलायलाच नको!
14.98.84
यस्यास्येन समश्नन्ति हव्यानि त्रिदिवौकसः ।
कव्यानि चैव पितरः किं भूतमधिकं ततः ॥ १४.९८.८४ ॥
ज्याच्या मुखाद्वारे स्वर्गवासी हविर्द्रव्य आणि पितर कव्य सेवन करतात, त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणता प्राणी असू शकतो?
14.98.85
उत्पत्तिरेव विप्रस्य मूर्तिधर्मस्य शाश्वती ।
स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.९८.८५ ॥
ब्राह्मणाचा जन्मच मूर्तिमंत शाश्वत धर्म आहे. धर्मासाठीच तो उत्पन्न झाला असून ब्रह्मभावास पात्र ठरतो.
14.98.86
स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च ।
आनृशंस्याद्ब्राह्मणस्य भुञ्जते हीतरे जनाः।
तस्मात्ते नावमन्तव्या मद्भक्ता हि द्विजाः सदा ॥ १४.९८.८६ ॥
ब्राह्मण स्वतःचेच खातो, स्वतःच्याच घरात राहतो आणि स्वतःचेच दान करतो. ब्राह्मणाच्या कारुण्यामुळेच इतर लोक उपभोग घेतात. म्हणून माझे भक्त असलेल्या द्विजांचा कधीही अपमान करू नये.
14.98.87
आरण्यकोपनिषदि ये तु पश्यन्ति मां द्विजाः ।
निगूढं निष्कलावस्थं तान्प्रयत्नेन पूजय ॥ १४.९८.८७ ॥
आरण्यक आणि उपनिषदांमध्ये जे द्विज मला गूढ, निष्कल स्वरूपात पाहतात, त्यांची प्रयत्नपूर्वक पूजा कर.
14.98.88
स्वगृहे वा प्रवासे वा दिवारात्रमथापि वा ।
श्रद्धया ब्राह्मणाः पूज्या मद्भक्ता ये च पाण्डव ॥ १४.९८.८८ ॥
स्वतःच्या घरी असो वा प्रवासात, दिवसा असो वा रात्री, श्रद्धेने ब्राह्मणांची पूजा करावी. हे पाण्डवा, जे माझे भक्त आहेत तेही पूज्य आहेत.
14.98.89
नास्ति विप्रसमं दैवं नास्ति विप्रसमो गुरुः ।
नास्ति विप्रात्परो बन्धुर्नास्ति विप्रात्परो निधिः।
नास्ति विप्रात्परं तीर्थं न पुण्यं ब्राह्मणात्परम्। ॥ १४.९८.८९ ॥
ब्राह्मणासारखे दैवत नाही; ब्राह्मणासारखा गुरू नाही. ब्राह्मणापेक्षा श्रेष्ठ बंधू नाही; ब्राह्मणापेक्षा श्रेष्ठ निधी नाही. ब्राह्मणापेक्षा श्रेष्ठ तीर्थ नाही; ब्राह्मणापेक्षा श्रेष्ठ पुण्य नाही.
14.98.90
न पवित्रं परं विप्रान्न द्विजात्पावनं परम् ।
नास्ति विप्राप्तरो धर्मो नास्ति विप्रात्परा गतिः ॥ १४.९८.९० ॥
ब्राह्मणापेक्षा पवित्र काही नाही, द्विजापेक्षा पावन काही नाही. ब्राह्मणापेक्षा श्रेष्ठ धर्म नाही, ब्राह्मणापेक्षा श्रेष्ठ गती नाही.
14.98.91
पापकर्मसमाक्षिप्तं पतन्तं नरके नरम् ।
त्रायते पात्रमप्येकं पात्रभूते तु तद्द्विजे ॥ १४.९८.९१ ॥
पापकर्मांमुळे नरकात पडणाऱ्या माणसाला, एकही पात्र द्विज वाचवतो.
14.98.92
बालाहिताग्नयो ये च शान्ताः शूद्रान्नवर्जिताः ।
मामर्चयन्ति तद्भक्तास्तेभ्यो दत्तमिहाक्षयम् ॥ १४.९८.९२ ॥
बालकांकडून अग्नी राखले जाणारे, शांत, शूद्रान्न वर्ज्य करणारे, माझी पूजा करणारे माझे भक्त—त्यांना येथे दिलेले दान अक्षय होते.
14.98.93
प्रदानैः पूजितो विप्रो वन्दितो वापि संस्कृतः ।
सम्भाषितो वा दृष्टो वा मद्भक्तो दिवमुन्नयेत् ॥ १४.९८.९३ ॥
दानांनी पूजलेला, वंदलेला, किंवा यथाविधी सत्कारलेला, संभाषण केलेला किंवा दर्शन घेतलेला—माझा भक्त असलेला ब्राह्मण स्वर्गाला नेतो.
14.98.94
ये पठन्ति नमस्यन्ति ध्यायन्ति पुरुषास्तु माम् ।
स तान्स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च नरः पापैः प्रमुच्यते ॥ १४.९८.९४ ॥
जे पुरुष माझे पठण करतात, नमन करतात, ध्यान करतात—त्यांना स्पर्श करून आणि पाहून माणूस पापांपासून पूर्णपणे मुक्त होतो.
14.98.95
मद्भक्ता मद्गतप्राणा मद्गीता मत्परायणाः ।
बीजयोनिविशुद्धा यै श्रोत्रियाः संयतेन्द्रियाः।
शूद्रान्नविरता नित्यं ते पुनन्तीह दर्शनात् ॥ १४.९८.९५ ॥
माझे भक्त, ज्यांचे प्राण माझ्यात लागलेले, जे माझे गीत गातात, माझ्या ठायी परायण, बीज-योनी शुद्ध, श्रोत्रिय, संयतेंद्रिय, आणि नित्य शूद्रान्न वर्ज्य करणारे—ते येथे केवळ दर्शनाने पवित्र करतात.
14.98.96
स्वंय नीत्वा विशेषेण दानं तेषां गृहेष्वथ ।
निवापयेत्तु यद्भक्त्या तद्दानं कोटिसंमितम् ॥ १४.९८.९६ ॥
स्वतः नेऊन विशेषतः त्यांच्या घरी भक्तीने अर्पण केलेले दान कोटी दानांइतके आहे.
14.98.97
जाग्रतः स्वपतो वापि प्रवासेषु गृहेष्वथ ।
हृदये न प्रणश्यामि यस्य विप्रस्य भावतः ॥ १४.९८.९७ ॥
जागा असो वा झोपलेला, प्रवासात असो वा घरी, ज्या ब्राह्मणाच्या हृदयात भावाने मी कधीही नष्ट होत नाही.
14.98.98
स पूजितो वा दृष्टो वा स्पृष्टो वापि द्विजोत्तमः ।
सम्भाषितो वा राजेन्द्र पुनात्येव नरं सदा ॥ १४.९८.९८ ॥
तो श्रेष्ठ द्विज पूजिला गेला, दिसला, स्पर्शिला गेला वा त्याच्याशी संभाषण झाले, हे राजेंद्रा, तो नेहमी माणसाला पवित्र करतो.
14.98.99
एवं सर्वास्ववस्थासु सर्वदानानि पाण्डव ।
मद्भक्तेभ्यः प्रदत्तानि स्वर्गमार्गप्रदानि वै ॥ १४.९८.९९ ॥
अशाप्रकारे सर्व अवस्थांमध्ये, हे पांडवा, माझ्या भक्तांना दिलेली सर्व दाने स्वर्गमार्ग देणारी आहेत.