महाभारत · अध्याय 14.99
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.99.1
श्रुत्वैवं सात्विकं दानं राजसं तामसं तथा ।
पृथक्पृथक्त्वेन गतिं फलं चापि पृथक्पृथक् ॥ १४.९९.१ ॥
इस प्रकार सात्विक, राजस और तामस दान को सुनकर, तथा उनकी अलग-अलग गति और फल को भी सुनकर।
14.99.2
अवितृप्तः प्रहृष्टात्मा पुण्यं धर्मामृतं पुनः ।
युधिष्ठिरो धर्मरतः केशवं पुनरब्रवीत् ॥ १४.९९.२ ॥
धर्मामृत के उस पुण्य से अब भी अतृप्त और हर्षित मन वाले धर्मरत युधिष्ठिर ने फिर केशव से कहा।
14.99.3
बीजयोनिविशुद्धानां लक्षणानि वदस्व मे ।
बीजदोषेण लोकेश जायन्ते च कथं नराः ॥ १४.९९.३ ॥
हे लोकेश, बीज और योनि से शुद्ध लोगों के लक्षण मुझसे कहिए। बीज के दोष से मनुष्य कैसे उत्पन्न होते हैं?
14.99.4
आचारदोषं देवेशं वक्तुगर्हस्यशेषतः ।
ब्राह्मणानां विशेषं च गुणदोषौ च केशव ॥ १४.९९.४ ॥
हे देवेश, आचार के दोष को पूर्णतः कहना आपके योग्य है, तथा ब्राह्मणों की विशेषता, गुण और दोष भी, हे केशव।
14.99.5
चातुर्वर्ण्यस्य कुत्स्नस्य वर्तमानाः प्रतिग्रहे ।
केन विप्रा विशेषेण तरन्ते तारयन्ति च।
एतान्कथय देवेश त्वद्भक्तस्य नमोस्तु ते ॥ १४.९९.५ ॥
समस्त चार वर्णों में जो लोग दान लेने में लगे हैं, उनमें से विप्र किस प्रकार विशेष रूप से तरते हैं और दूसरों को तारते हैं? हे देवेश, इन्हें कहिए। आपके भक्त का नमस्कार हो।
14.99.6
शृणु राजन्यथावृत्तं बीजयोनिं शुभाशुभम् ।
येन तिष्ठति लोकोयं विनश्यति च पाण्डव ॥ १४.९९.६ ॥
हे राजन, सुनो, जैसा है वैसा बीज और योनि का शुभ-अशुभ, जिससे यह लोक टिकता है और नष्ट भी होता है, हे पाण्डव।
14.99.7
अविप्लुतब्रह्मचर्यो यस्तु विप्रो यथाविधि ।
स बीजं नाम विज्ञेयं तस्य बीजं शुभं भवेत् ॥ १४.९९.७ ॥
जो ब्राह्मण विधिपूर्वक अखंड ब्रह्मचर्य का पालन करता है, उसे बीज कहा जाना चाहिए; उसका बीज शुभ होता है।
14.99.8
कन्या चाक्षतयोनिः स्यात्कुलीना पितृमातृतः ।
ब्राह्मणादिषु विवाहेषु परिणीता यथाविधि।
सा प्रशस्ता वरारोहा तस्या योनिः प्रशस्यते ॥ १४.९९.८ ॥
जो कन्या अक्षतयोनि हो, माता-पिता दोनों ओर से कुलीन हो, और ब्राह्मण आदि विवाहों में विधिपूर्वक ब्याही गई हो, वह प्रशस्त है; सुंदर कटिवाली उस स्त्री की योनि प्रशंसित होती है।
14.99.9
मनसा कर्मणा वाचा या गच्छेत्परपूरुषम् ।
योनिस्तस्या नरश्रेष्ठ गर्भाधानं न चार्हति ॥ १४.९९.९ ॥
जो स्त्री मन, कर्म और वाणी से परपुरुष के पास जाती है, हे नरश्रेष्ठ, उसकी योनि गर्भाधान के योग्य नहीं है।
14.99.10
स्वैरिण्या यस्तु पापात्मा संतानार्थमिहेच्छति ।
स कुलान्पातयत्याशु दशपूर्वान्दशापरान् ॥ १४.९९.१० ॥
जो पापात्मा स्वैरिणी स्त्री से यहाँ संतान की इच्छा करता है, वह शीघ्र ही दस पूर्व और दस बाद की पीढ़ियों सहित कुलों को गिरा देता है।
14.99.11
दुष्टयोनौ तु यो मोहाद्रेतः सिञ्चति मूढधीः ।
तद्रेतसा समुत्पन्नः षडङ्गविदपि द्विजः।
साधुभिः स बहिष्कार्यः श्वापाक इव पार्थिवा ॥ १४.९९.११ ॥
जो मूढ़बुद्धि मोह से दूषित योनि में वीर्य सींचता है, उस वीर्य से उत्पन्न द्विज, भले ही षडंगों का ज्ञाता हो, हे राजन, सज्जनों द्वारा श्वपाक की भाँति बहिष्कृत किया जाना चाहिए।
14.99.12
कर्मणा मनसा वाचा या भवेत्स्वैरचारिणी ।
सा कुलघ्रीति विज्ञेया तस्यां जातः श्वपाचकः ॥ १४.९९.१२ ॥
जो स्त्री कर्म, मन और वाणी से स्वैरचारिणी होती है, उसे कुलघ्नी जानना चाहिए; और उसमें उत्पन्न पुत्र श्वपाक होता है।
14.99.13
दैवे पित्र्ये तथा दाने भोजने सहभाषणे ।
शयने सहसंबन्धे न योग्या दृष्टयोनिजाः ॥ १४.९९.१३ ॥
देवकार्य, पितृकार्य, दान, भोजन, साथ बातचीत, शयन और सम्बन्ध में दृष्टयोनि से उत्पन्न (संतान) योग्य नहीं होती।
14.99.14
न तस्माद्दुष्टयोन्यां तु गर्भमुत्पादयेद्बुधः ।
मोहेन कुरुते यस्तु कुलं हन्ति त्रिपूरुषम् ॥ १४.९९.१४ ॥
इसलिए बुद्धिमान पुरुष दुष्ट योनि में गर्भ उत्पन्न न करे। जो मोह से ऐसा करता है, वह तीन पीढ़ियों तक कुल का नाश कर देता है।
14.99.15
कानीकनश्च सहोञश्च तथोभौ कुण्डगोलकै ।
आरूढपतिताज्जातः परितस्यापि यः सुतः।
षडेते विप्रचण्डाला निकृष्टाः श्वपचादपि ॥ १४.९९.१५ ॥
कानीक, सहोज, तथा कुण्ड और गोलक—ये दोनों, तथा आरूढ़ और पतिता से उत्पन्न जो पुत्र है, ये छह विप्र-चाण्डाल हैं, जो श्वपच से भी निकृष्ट हैं।
14.99.16
यो यत्र तत्र वा रेतः सिक्त्वा शूद्रासु वा चरेत् ।
कामचारी स पापात्मा बीजं तस्याशुभं भवेत् ॥ १४.९९.१६ ॥
जो जहाँ-तहाँ वीर्य सींचकर शूद्र स्त्रियों के साथ विचरता है, वह कामचारी पापात्मा है; उसका बीज अशुभ हो जाता है।
14.99.17
अशुद्धं तद्भवेद्बीजं शुद्धां योनि न चार्हति ।
दूषयत्यपि तां योनिं शुना लीढं हविर्यथा ॥ १४.९९.१७ ॥
वह बीज अशुद्ध हो जाता है; वह शुद्ध योनि के योग्य नहीं है। वह उस योनि को भी दूषित कर देता है, जैसे कुत्ते द्वारा चाटी गई हवि।
14.99.18
शूद्रयोनौ पतेद्बीजं हाहाशब्दं द्विजन्मनः ।
कुर्यात्पुरीषगर्तेषु पतितोऽस्मीति दुःखितः ॥ १४.९९.१८ ॥
द्विजन्मा का बीज शूद्र योनि में गिरे, तो वह 'हाय-हाय' चिल्लाए; मल के गड्ढों में गिरे हुए की तरह दुःखी होकर कहे, 'मैं पतित हो गया हूँ।'
14.99.19
मामधःपातयन्नेष पापात्मा काममोहितः ।
अधोगतिं प्रजोत्क्षिप्रमिति शप्त्वा पतेत्तु तत् ॥ १४.९९.१९ ॥
यह पापात्मा, काम से मोहित होकर, मुझे नीचे गिराता है। 'शीघ्र ही संतान नीचे की गति को प्राप्त हो' — ऐसा शाप देकर वह स्वयं गिर पड़े।
14.99.20
आत्मा हि शुक्लमुद्दिष्टं दैवतं परमं महत् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन निरुन्ध्याच्छुक्लमात्मनः ॥ १४.९९.२० ॥
आत्मा ही शुक्ल कहा गया है, परम और महान देवता। इसलिए सब प्रयत्न से मनुष्य को अपने शुक्र (वीर्य) को रोकना चाहिए।
14.99.21
आयुस्तेजो बलं वीर्यं प्रज्ञा श्रीश्च महद्यशः ।
पुण्यं च मत्प्रियत्वं च लभते ब्रह्मचर्यया ॥ १४.९९.२१ ॥
आयु, तेज, बल, वीर्य, प्रज्ञा, श्री, महान यश, पुण्य, और मेरा प्रिय होना — ब्रह्मचर्य से मनुष्य यह सब प्राप्त करता है।
14.99.22
अविप्लुतब्रह्मचर्यैर्गृहस्थश्रममाश्रितैः ।
पञ्चयज्ञपरैर्धर्मः स्थाप्यते पृथिवीतले ॥ १४.९९.२२ ॥
जिनका ब्रह्मचर्य अखंडित है, जिन्होंने गृहस्थ आश्रम अपनाया है और जो पंच यज्ञों में तत्पर हैं — उनसे धर्म पृथ्वी पर स्थापित होता है।
14.99.23
सायंप्रातस्तु ये सन्ध्यां सम्यङ्नित्यमुपासते ।
नावं वेदमयीं कृत्वा तरन्ते तारयन्ति च ॥ १४.९९.२३ ॥
जो लोग सायं और प्रातः सदा भली प्रकार संध्या की उपासना करते हैं, वे वेदमयी नौका बनाकर पार हो जाते हैं और दूसरों को भी पार कराते हैं।
14.99.24
यो जपेत्पावनीं देवीं गायत्रीं वेदमातरम् ।
न सीदेत्प्रतिगृह्णानः पृथिवीं च ससागराम् ॥ १४.९९.२४ ॥
जो पावनी देवी, वेदों की माता गायत्री का जप करता है, वह दान ग्रहण करते हुए भी नहीं डूबता — चाहे पृथ्वी और उसके सागर ही क्यों न हों।
14.99.25
ये चास्य दुःस्थिताः केचिद्ग्रहाः सूर्यादयो दिवि ।
ते चास्य सौम्या जायन्ते शिवाः शुभकरास्तथा ॥ १४.९९.२५ ॥
और उसके लिए आकाश में सूर्य आदि जो कोई ग्रह बुरी स्थिति में हैं, वे भी उसके लिए सौम्य, शिव और शुभकारी हो जाते हैं।
14.99.26
यत्र यत्र स्थिताश्चैव दारुणाः पिशिताशनाः ।
घोररूपा महाकाया धर्षयन्ति न तं द्विजम् ॥ १४.९९.२६ ॥
जहाँ-जहाँ भी स्थित दारुण, मांसभक्षी, घोर रूप वाले और विशाल शरीर वाले प्राणी हों, वे उस द्विज पर आक्रमण नहीं करते।
14.99.27
पुनन्तीह पृथिव्यां च चीर्णवेदव्रता नराः ।
चतुर्णामपि वेदानां सा हि राजन्गरीयसी ॥ १४.९९.२७ ॥
पृथ्वी पर वेदव्रत पूर्ण करने वाले मनुष्य यहाँ पवित्र करते हैं; हे राजन्, चारों वेदों की भी उसी से बढ़कर महिमा है।
14.99.28
अचीर्णिव्रतवेदा ये विकर्मफलमाश्रिताः ।
ब्राह्ममा नाममात्रेण तेऽपि पूज्या युधिष्ठिर।
किं पुनर्यस्तु सन्ध्ये द्वे नित्यमेवोपतिष्ठते ॥ १४.९९.२८ ॥
जो ब्राह्मण वेदव्रत पूरे नहीं करते और पाप-कर्मों के फल पर निर्भर हैं, वे नाममात्र के ब्राह्मण भी हे युधिष्ठिर पूज्य हैं; फिर जो दोनों संध्याओं में नित्य उपासना करता है, उसकी तो बात ही क्या।
14.99.29
शीलमध्ययनं दानं शौचं मार्दवमार्जवम् ।
तस्माद्वेदाद्विशिष्टानि मनुराह प्रजापतिः ॥ १४.९९.२९ ॥
शील, अध्ययन, दान, शौच, मृदुता और सरलता — इन्हें प्रजापति मनु ने वेद से भी श्रेष्ठ कहा है।
14.99.30
भूर्भुवस्स्वरिति ब्रह्म यो वेदनिरतो द्विजः ।
स्वदारनिरतो दान्तः स विद्वान्स च भूसुरः ॥ १४.९९.३० ॥
जो द्विज 'भूः भुवः स्वः' ब्रह्म में और वेद में लीन है, अपनी ही पत्नी में अनुरक्त तथा संयमी है, वही विद्वान है और वही भूसुर (पृथ्वी का देवता) है।
14.99.31
सन्ध्यामुपासते ये वै नित्यमेव द्विजोत्तमाः ।
ते यान्ति नरशार्दूल ब्रह्मलोकं न संशयः ॥ १४.९९.३१ ॥
हे नरश्रेष्ठ, जो श्रेष्ठ द्विज सदा संध्योपासना करते हैं, वे निस्संदेह ब्रह्मलोक को जाते हैं।
14.99.32
सावित्रीमात्रसारोपि वरो विप्रः सुयन्त्रितः ।
नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी ॥ १४.९९.३२ ॥
जो विप्र केवल सावित्री का सार जानता है पर भली प्रकार संयमी है, वह श्रेष्ठ है; असंयमी चारों वेदों का ज्ञाता भी सब कुछ खाने और सब कुछ बेचने वाला है।
14.99.33
सावित्रीं चैव वेदांश्च तुलयाऽतोलयन्पुरा ।
सदेवर्षिगणाश्चैव सर्वे ब्रह्मपुरस्सराः।
चतुर्णामपि वेदानां सा हि राजन्गरीयसी ॥ १४.९९.३३ ॥
पूर्वकाल में देवताओं और ऋषिगणों ने ब्रह्मा के नेतृत्व में सावित्री और वेदों को तुला पर तौला; हे राजन, चारों वेदों से भी वह अधिक भारी सिद्ध हुई।
14.99.34
यथा विकसिते पुष्पे मधु गृह्णन्ति षट्पदाः ।
एवं गृहीता सावित्री सर्ववेदे च पाण्डवः ॥ १४.९९.३४ ॥
जैसे खिले हुए फूल में भौंरे मधु ग्रहण करते हैं, वैसे ही हे पाण्डव, सावित्री सभी वेदों में ग्रहण की जाती है।
14.99.35
तस्मात्तु सर्ववेदानां सावित्री प्राण उच्यते ।
निर्जीवा हीतरे वेदा विना सावित्रिया नृपः ॥ १४.९९.३५ ॥
इसलिए सभी वेदों का प्राण सावित्री कही जाती है; हे नृप, सावित्री के बिना अन्य वेद निर्जीव ही हैं।
14.99.36
नायन्त्रितश्चतुर्वेदी शीलभ्रष्टः स कुत्सितः ।
शीलवृत्तसमायुक्तः सावित्रीपाठको वरः ॥ १४.९९.३६ ॥
असंयमी चारों वेदों का ज्ञाता भी आचरण से भ्रष्ट और निंदनीय है; शील और सदाचार से युक्त सावित्री का पाठ करने वाला ही श्रेष्ठ है।
14.99.37
सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् ।
सावित्रीं जप कौतेय सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥ १४.९९.३७ ॥
हे कुन्तीपुत्र, सहस्रगुना श्रेष्ठ, सौ गुना मध्यम और दस गुना न्यून देवी सावित्री का जप करो, जो सभी पापों का नाश करने वाली है।
14.99.38
त्रैलोक्यनाथ हे कृष्ण सर्वभूतात्मको ह्यसि ।
नानायोगपर श्रेष्ठ तुष्यसे केन कर्मणा ॥ १४.९९.३८ ॥
हे त्रैलोक्यनाथ, हे कृष्ण, आप सभी प्राणियों की आत्मा हैं। अनेक योगों में तत्पर, हे श्रेष्ठ, आप किस कर्म से प्रसन्न होते हैं?
14.99.39
यदि भारसहस्रं तु गुग्गुल्वादि प्रधूपयेत् ।
करोति चेन्नमस्कारमुपहारं च कारयेत् ॥ १४.९९.३९ ॥
यदि कोई हज़ार भार गुग्गुल आदि की धूप जलाए, और नमस्कार करे तथा भेंट भी चढ़ाए,
14.99.40
स्तौति यः स्तुतिभिर्मां च ऋग्यजुस्सामभिः सदा ।
न तोषयति चेद्धिप्रान्नाहं तुष्यामि भारत ॥ १४.९९.४० ॥
जो सदा ऋग्, यजुः और साम के स्तोत्रों से मेरी स्तुति करता है, किन्तु यदि ब्राह्मणों को संतुष्ट नहीं करता, तो हे भरत, मैं प्रसन्न नहीं होता।
14.99.41
ब्राह्मणे पूजिते नित्यं पूजितोस्मि न संशयः ।
आक्रुष्टे चाहमाक्रुष्टो भवामि भरतर्षभ ॥ १४.९९.४१ ॥
ब्राह्मण का नित्य सम्मान होने पर मैं निस्संदेह सम्मानित होता हूँ; और उसके अपमानित होने पर मैं अपमानित होता हूँ, हे भरतश्रेष्ठ।
14.99.42
परा मयि गतिस्तेषां पूजयन्ति द्विजं हि ये ।
यदहं द्विजरूपेण वसामि वसुधातले ॥ १४.९९.४२ ॥
जो लोग ब्राह्मण का सम्मान करते हैं, उनकी परम गति मुझमें है, क्योंकि मैं ब्राह्मण के रूप में पृथ्वी-तल पर निवास करता हूँ।
14.99.43
यस्तान्पूजयति प्राज्ञो मद्गतेनान्तरात्मना ।
तमहं स्वेन रूपेण पश्यामि नरपुङ्गव ॥ १४.९९.४३ ॥
जो बुद्धिमान उनका सम्मान करता है, अपने अन्तरात्मा को मुझमें लगाकर, उसे मैं अपने स्वरूप में देखता हूँ, हे नरश्रेष्ठ।
14.99.44
कुब्जाः काणा वामनाश्च दरिद्रा व्याधितास्तथा ।
नावमान्या द्विजाः प्राज्ञैर्मम रूपा हि ते द्विजाः ॥ १४.९९.४४ ॥
कुबड़े, काने, बौने, दरिद्र और इसी प्रकार रोगी — ब्राह्मणों का अपमान बुद्धिमान लोग न करें; वे द्विज मेरे ही रूप हैं।
14.99.45
ये केचित्सागरान्तायां पृथिव्यां द्विजसत्तमाः ।
मम रूपं हि तेष्वेवमर्चितेष्वर्चितोऽस्म्यहम् ॥ १४.९९.४५ ॥
समुद्र तक फैली इस पृथ्वी पर जो भी श्रेष्ठ ब्राह्मण हैं — उनमें मेरा ही रूप है; उनके पूजे जाने पर मैं ही पूजित होता हूँ।
14.99.46
बहवस्तु न जानन्ति नरा ज्ञानबहिष्कृताः ।
यदहं द्विजरूपेण वसामि वसुधातले ॥ १४.९९.४६ ॥
परन्तु बहुत से मनुष्य, जो ज्ञान से वंचित हैं, नहीं जानते कि मैं ब्राह्मण के रूप में इस पृथ्वी-तल पर निवास करता हूँ।
14.99.47
अवमन्यन्ति ये विप्रान्स्वधर्मान्पातयन्ति ते ।
प्रेषणैः प्रेषयन्ते च शुश्रूषां कारयन्ति च ॥ १४.९९.४७ ॥
जो विप्रों का अपमान करते हैं, वे अपने स्वधर्म से गिर जाते हैं; और उन्हें काम पर भेजते हैं और सेवा करवाते हैं।
14.99.48
मृतांश्चात्र परत्रेमान्यमदूता महाबलाः ।
निकृन्तन्ति यथाकामं सूत्रमार्गेण शिल्पिनः ॥ १४.९९.४८ ॥
यहाँ और परलोक में मरे हुए इन लोगों को यम के महाबली दूत, जैसे शिल्पी सूत की रेखा पर चलकर काटते हैं, वैसे ही इच्छानुसार काटते हैं।
14.99.49
आक्रोशपरिवादाभ्यां ये रमन्ते द्विजातिषु ।
तान्मृतान्यमलोकस्थान्निपात्य पृथिवीतले ॥ १४.९९.४९ ॥
जो द्विजों की निंदा और गाली-गलौज में आनंद लेते हैं, यमलोक में स्थित उन मृतकों को पृथ्वी-तल पर गिराकर...
14.99.50
आक्रम्योरसि पादेन क्रूरः संरक्तलोचनः ।
अग्निवर्णैस्तु संदंशैर्यमो जिह्वां समुद्धरेत् ॥ १४.९९.५० ॥
क्रूर यम छाती पर पैर रखकर, लाल आँखों के साथ, अग्नि-से रंग वाले संदंशों से उसकी जीभ खींच निकाले...
14.99.51
ये च विप्रान्निरीक्षन्ते पापाः पापेन चक्षुषा ।
अब्रह्मण्याः श्रुतेर्बाह्या नित्यं ब्रह्मद्विषो नराः ॥ १४.९९.५१ ॥
जो पापी लोग पाप-भरी दृष्टि से ब्राह्मणों को देखते हैं, ब्राह्मणों के प्रति अनादर रखते हैं, वेद से बाहर रहते हैं और सदा ब्रह्म के द्वेषी हैं...
14.99.52
तेषां घोरा महाकाया वक्रतुण्डा महाबलाः ।
उद्धरन्ति मुहूर्तेन स्वगाश्चक्षुर्यमाज्ञया ॥ १४.९९.५२ ॥
उनके भयानक, विशाल शरीर वाले, टेढ़ी चोंच वाले, महाबली (दूत) यमराज की आज्ञा से क्षण भर में उन्हें बाहर खींच लेते हैं...
14.99.53
यः प्रहारं द्विजेन्द्राय दद्यात्कुर्याच्च शोणितम् ।
अस्थिभङ्गं च यः कुर्यात्प्राणैर्वा विप्रयोजयेत्।
सोनुपूर्व्येण यातीमान्नरकानेकविंशतिम् ॥ १४.९९.५३ ॥
जो द्विजश्रेष्ठ पर प्रहार करता है, रक्त बहाता है, हड्डियाँ तोड़ता है या प्राणों से वियुक्त करता है, वह क्रमशः इक्कीस नरकों में जाता है...
14.99.54
शूलमारोप्यते पश्चाज्ज्वलने परिपच्यते ।
बहुवर्षसहस्राणि पच्यमानस्त्ववाक्छिराः।
नावमुच्येत दुर्मेदा न तस्य क्षीयते गतिः ॥ १४.९९.५४ ॥
फिर उसे शूल पर चढ़ाया जाता है और अग्नि में भली-भाँति पकाया जाता है। सिर नीचे किए हुए वह हजारों वर्षों तक पकता रहता है; वह मूर्ख छूट नहीं पाता, और उसकी गति का अंत नहीं होता...
14.99.55
ब्राह्मणान्वा विचार्यैव व्रजन्तै वधकाङ्क्षया ।
शतर्वषसहस्राणि तामिस्रे परिपच्यते ॥ १४.९९.५५ ॥
जो ब्राह्मणों को सोच-समझकर भी वध की इच्छा से मारने जाते हैं, वे सौ हज़ार वर्षों तक तामिस्र नरक में पकाए जाते हैं।
14.99.56
उत्पाद्य शोणितं गात्रात्संरंभमतिपूर्वकम् ।
सपर्ययेण यातीमान्नरकानेकविंशतिम् ॥ १४.९९.५६ ॥
अत्यधिक क्रोध से शरीर से रक्त निकालने वाला क्रमशः इन इक्कीस नरकों में जाता है।
14.99.57
तस्मान्नाकुशलं ब्रूयान्न शुष्कां गतिमीरयेत् ।
न ब्रूयात्परुषां वाणीं न चैवैनानतिक्रमेत् ॥ १४.९९.५७ ॥
इसलिए अमंगल वचन न बोले, रूखा आचरण न करे, कठोर वाणी न बोले और इन (ब्राह्मणों) का उल्लंघन न करे।
14.99.58
ये विप्राञ्श्लक्ष्णया वाचा पूजयन्ति नरोत्तमाः ।
अर्चितश्च स्तुतश्चैव तैर्भवामि न संशयः ॥ १४.९९.५८ ॥
जो श्रेष्ठ मनुष्य मधुर वाणी से ब्राह्मणों की पूजा करते हैं, उनसे अर्चित और स्तुत होकर मैं निस्संदेह प्रसन्न होता हूँ।
14.99.59
तर्जयन्ति च ये विप्रान्क्रोशयन्ति च भारत ।
आक्रुष्टस्तर्जितश्चाहं तैर्भवामि न संशयः ॥ १४.९९.५९ ॥
हे भारत, जो ब्राह्मणों को धमकाते और गाली देते हैं, उनके द्वारा निंदित और धमकाया गया मैं निस्संदेह उन्हीं रूपों में होता हूँ।
14.99.60
यश्चन्दनैश्चागरुधूपदीपै-
रभ्यर्चयेत्काष्ठमयीं ममार्चाम्।
तेनार्चितो नैव भवामि सम्य-
ग्विप्रार्चनादस्मि समर्चितोऽहम् ॥ १४.९९.६० ॥
जो चंदन, अगरु, धूप और दीप से मेरी काष्ठमयी प्रतिमा की पूजा करता है, उसकी पूजा से मैं पूरी तरह प्रसन्न नहीं होता; ब्राह्मणों की पूजा से ही मैं भली-भाँति पूजित होता हूँ।
14.99.61
विप्रप्रसादाद्धरणीधरोऽहं ।
विप्रप्रसादादसुराञ्जयामि।
विप्रप्रसादाच्च सदक्षिणोऽहं ।
विप्रप्रसादादजितोऽहमस्मि ॥ १४.९९.६१ ॥
ब्राह्मणों की कृपा से मैं पृथ्वी को धारण करता हूँ। ब्राह्मणों की कृपा से मैं असुरों को जीतता हूँ। ब्राह्मणों की कृपा से मैं दक्षिणा सहित होता हूँ। ब्राह्मणों की कृपा से मैं अजेय हूँ।