Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 15.16

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

15.16.1

ततः प्रभाते राजा स धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतः ।
आनाय्य पाण्डवान्वीरान्वनषासे कृतक्षणः ॥ १५.१६.१ ॥

तब प्रभात के समय अम्बिका के पुत्र राजा धृतराष्ट्र ने वीर पाण्डवों को बुलाया और वनप्रस्थ के लिए निश्चय कर लिया।

15.16.2

गान्धारीसहितो धीमानभ्यनन्दद्यथाविधि ।
कार्तिक्यां कारयित्वेष्टिं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ १५.१६.२ ॥

बुद्धिमान् धृतराष्ट्र ने गान्धारी के साथ विधिपूर्वक उसका अनुमोदन किया, और कार्तिक मास में वेदपारंगत ब्राह्मणों से इष्टि-यज्ञ करवाया।

15.16.3

अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य वल्कलाजिनसंवृतः ।
वधूजनवृतो राजा निर्ययौ भवनात्ततः ॥ १५.१६.३ ॥

अग्निहोत्र को आगे रखकर, वल्कल और मृगचर्म धारण किए, स्त्रियों से घिरे राजा तब राजभवन से निकल पड़े।

15.16.4

ततः स्त्रियः कौरवपाण्डवानां ।
याञ्चापराः कौरवराजवंश्याः।
तासां नादः प्रादुरासीत्तदानीं ।
वैचित्रिवीर्ये नृपतौ प्रयाते ॥ १५.१६.४ ॥

तब कौरव और पाण्डव वंश की स्त्रियाँ, जो याचना में लगी थीं और कौरव राजवंश की थीं, उनका रुदन-स्वर उठा, जब विचित्रवीर्य के पुत्र राजा प्रस्थान कर गए।

15.16.5

ततो लाजैः सुमनोभिश्च राजा ।
विचित्राभिस्तद्गृहं पूजयित्वा।
संयोज्याश्वैर्भृत्यवर्गं च सर्वं ।
ततः समुत्सृज्य ययौ नरेन्द्रः ॥ १५.१६.५ ॥

तब राजा ने लाजा (धान की खील) और फूलों तथा विविध वस्तुओं से उस भवन की पूजा की, घोड़ों से सेवकवर्ग को जोड़ा, और सब कुछ छोड़कर नरेन्द्र चल पड़े।

15.16.6

ततो राजा प्राञ्जलिर्वेपमानो ।
युधिष्ठिरः सस्वरं बाष्पकण्ठः।
विनद्योच्चैर्गां महाराज साधो ।
क्व यास्यसीत्यपतत्ताति भूमौ ॥ १५.१६.६ ॥

तब हाथ जोड़े, काँपते हुए युधिष्ठिर ने स्वर भर्राए, कंठ अश्रुओं से रुँधे हुए, ऊँचे स्वर से पुकारा और "हे महाराज, हे साधु, आप कहाँ जाएँगे?" कहकर भूमि पर गिर पड़े।

15.16.7

तथाऽर्जुनस्तीव्रदुःखाभितप्तो ।
मुहुर्मुहुर्निः श्वसन्भारताग्र्यः।
युधिष्ठिरं मैवमित्येवमुक्त्वा ।
निगृह्याथो दीनतरो बभूव ॥ १५.१६.७ ॥

इसी प्रकार अर्जुन तीव्र दुःख से तप्त होकर बार-बार निःश्वास लेते हुए, भरतवंशियों में श्रेष्ठ, युधिष्ठिर से 'ऐसा मत करो' कहकर, फिर स्वयं को रोककर अत्यन्त दीन हो गए।

15.16.8

वृकोदरः फल्गुनश्चैव वीरौ ।
माद्रीपुत्रौ विदुरः संजयश्च।
वैश्यापुत्रः सहितो गौतमेन ।
धौम्यो विप्राश्चान्वयुर्बाष्पकण्ठाः ॥ १५.१६.८ ॥

भीमसेन और अर्जुन, दोनों वीर, माद्री के दोनों पुत्र, विदुर और संजय, वैश्य-पुत्र (युयुत्सु) गौतम (कृप) के साथ, धौम्य तथा ब्राह्मणगण, आँसुओं से रुँधे कंठ लिए पीछे-पीछे चले।

15.16.9

कुन्ती गान्धारीं बद्धनेत्रां व्रजन्तीं ।
स्कन्धासक्तं हस्तमथोद्वहन्ती।
राजा गान्धार्याः स्कन्धदेशेऽवसज्य ।
पाणिं ययौ धृतराष्ट्रः प्रतीतः ॥ १५.१६.९ ॥

कुन्ती आँखों पर पट्टी बाँधे चलती हुई गान्धारी को हाथ से सहारा देती हुई चल रही थी। राजा धृतराष्ट्र गान्धारी के कन्धे पर हाथ रखकर उसके सहारे चलते गए।

15.16.10

तथा कृष्णा द्रौपदी यादवी च ।
बालापत्या चोत्तरा कौरवी च।
चित्राङ्गदा याश्च काश्चित्स्त्रियोऽन्याः ।
सार्धं राज्ञा प्रस्थितास्ता वधूभिः ॥ १५.१६.१० ॥

उसी प्रकार कृष्णा द्रौपदी, यादव कुल की स्त्री, शिशु-संतान वाली उत्तरा, कौरव-वधू, चित्राङ्गदा और अन्य कुछ स्त्रियाँ अपनी वधुओं के साथ राजा के साथ प्रस्थान कर गईं।

15.16.11

तासां नादो रुदतीनां तदाऽऽसी-
द्राजन्दुःखात्कुररीणामिवोच्चैः।
ततो निष्पेतुर्ब्राह्मणक्षत्रियाणां ।
विट्शूद्राणां चैव भार्याः समन्तात् ॥ १५.१६.११ ॥

उनके रोने का स्वर तब, हे राजन, दुःख से कुररियों की भाँति ऊँचे स्वर में उठा। फिर ब्राह्मणों और क्षत्रियों की, तथा वैश्यों और शूद्रों की पत्नियाँ चारों ओर से बाहर निकल आईं।

15.16.12

तन्निर्याणे दुःखितः पौरवर्गो ।
गजाह्वये चैव बभूव राजन्।
यथापूर्वं गच्छतां पाण्डवानां ।
द्यूते राजन्कौरवाणां सभायाम् ॥ १५.१६.१२ ॥

उनके प्रस्थान से नगरवासी दुःखी हो गए, हे राजन, गजाह्वय (हस्तिनापुर) में भी। जैसे पहले पाण्डव जाते समय, हे राजन, कौरवों की सभा में द्यूत के समय दुःखी हुए थे, वैसे ही अब भी हुए।

15.16.13

या नापश्यच्चन्द्रमा नैव सूर्यो ।
रामाः काश्चित्ताः स्म तस्मिन्नरेन्द्रे।
महावनं गच्छति कौरवेन्द्रे ।
शोकेनार्ता राजमार्गं प्रपेदुः ॥ १५.१६.१३ ॥

जो स्त्रियाँ चन्द्रमा और सूर्य को भी नहीं देख पाती थीं, उनमें से कुछ, उस नरेन्द्र कौरवेन्द्र के महावन की ओर जाते समय, शोक से पीड़ित होकर राजमार्ग पर आ गईं।