महाभारत · अध्याय 2.100
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.100.1
आमन्त्रयामि भरतांस्तथा वृद्धं पितामहम् ।
राजानं सोमदत्तं च महाराजं च बाह्लिकम् ॥ २.१००.१ ॥
मैं भरतवंशियों से, तथा वृद्ध पितामह, राजा सोमदत्त, महाराज बाह्लिक से विदा लेता हूँ।
2.100.2
द्रोणं कृपं नृपांश्चान्यानश्वत्थामानमेव च ।
विदुरं धृतराष्ट्रं च धार्तराष्ट्रांश्च सर्वशः ॥ २.१००.२ ॥
द्रोण, कृप, अन्य राजाओं, अश्वत्थामा, विदुर, धृतराष्ट्र और सभी धृतराष्ट्र-पुत्रों से भी (मैं विदा लेता हूँ)।
2.100.3
सौमदत्तिं महावीर्यं विकर्णं च महामतिम् ।
युयुत्सुं सञ्जयं चैव तथैवान्यान्सभासदः ॥ २.१००.३ ॥
सोमदत्त के महाबली पुत्र, महामति विकर्ण, युयुत्सु, सञ्जय तथा सभा के अन्य सदस्यों से भी (मैं विदा लेता हूँ)।
2.100.4
गान्धारीं च महाभागां मातरं च तथा पृथाम् ।
सर्वानामन्त्र्य गच्छामि द्रष्टाऽस्मि पुनरेत्य वः ॥ २.१००.४ ॥
महाभागा गान्धारी, माता पृथा, और सबसे विदा लेकर मैं जा रहा हूँ; फिर लौटकर आप सबको देखूँगा।
2.100.5
न च किञ्चिदथोचुस्तं ह्रियाऽऽसन्ना युधिष्ठिरम् ।
मनोभिरेव कल्याणं दध्युस्ते तस्य धीमतः ॥ २.१००.५ ॥
लज्जा से भरे हुए वे युधिष्ठिर के निकट होकर भी कुछ नहीं बोले; उस बुद्धिमान के कल्याण की कामना उन्होंने केवल मन में की।
2.100.6
आर्या पृथा राजपुत्री नारण्यं गन्तुमर्हति ।
सुकुमारी च वृद्धा च नित्यं चैव सुखोचिता ॥ २.१००.६ ॥
आर्या पृथा, राजकुमारी, वन में जाने योग्य नहीं हैं; वे सुकुमार और वृद्धा हैं, और सदा सुख में पली हैं।
2.100.7
इह वत्स्यति कल्याणी सत्कृता मम वेश्मनि ।
इति पार्था विजानीध्वमगदं वोऽस्तु सर्वशः ॥ २.१००.७ ॥
यह कल्याणी मेरे घर में आदर से रहेगी। हे पार्थो, यह जान लो कि तुम्हारा सब प्रकार से कुशल हो।
2.100.8
तथेत्युक्त्वाऽब्रुवन्सर्वे यथा नो वदसेऽनघ ।
त्वं पितृव्यः पितृसमो वयं च त्वत्परायणाः ॥ २.१००.८ ॥
'ऐसा ही हो' कहकर सब बोले: हे निष्पाप, जैसा आप कहते हैं वैसा ही होगा। आप हमारे पितृव्य हैं, पिता के समान हैं, और हम आप पर ही निर्भर हैं।
2.100.9
यथाऽऽज्ञापयसे विद्वंस्त्वं हि नः परमो गुरुः ।
यच्चान्यदपि कर्तव्यं तद्विधत्स्व महामते ॥ २.१००.९ ॥
हे विद्वान, जैसी आप आज्ञा देते हैं, क्योंकि आप ही हमारे परम गुरु हैं। और जो कुछ अन्य भी करना हो, हे महामति, उसकी व्यवस्था कीजिए।
2.100.10
युधिष्ठिर विजानीहि ममेदं भरतर्षभ ।
नाधर्मेण जितः कश्चिद्व्यथते वै पराजये ॥ २.१००.१० ॥
हे युधिष्ठिर, मेरी यह बात समझो, हे भरतश्रेष्ठ। अधर्म से जीता गया कोई भी पराजय में व्यथित नहीं होता।
2.100.11
त्वं वै धर्मं विजानीषे युद्धे जेता धनञ्जयः ।
हन्ताऽरीणां भीमसेनो नकुलस्त्वर्थसङ्ग्रही ॥ २.१००.११ ॥
तुम धर्म को जानते हो; युद्ध में विजेता धनंजय होगा, शत्रुओं का संहार करनेवाला भीमसेन होगा, और नकुल धन-संग्रह करनेवाला होगा।
2.100.12
संयन्ता सहदेवस्तु धौम्यो ब्रह्मविदुत्तमः ।
धर्मार्थकुशला चैव द्रौपदी धर्मचारिणी ॥ २.१००.१२ ॥
संयमी सहदेव होगा; और ब्रह्मज्ञानियों में श्रेष्ठ धौम्य। धर्म और अर्थ में कुशल तथा धर्म का आचरण करनेवाली द्रौपदी भी है।
2.100.13
अन्योन्यस्य प्रियाः सर्वे तथैव प्रियदर्शनाः ।
परैरभेद्याः सन्तुष्टाः को वोन न स्पृहयेदिह ॥ २.१००.१३ ॥
वे सभी एक-दूसरे के प्रिय थे, वैसे ही सुंदर दर्शन वाले, दूसरों से अभेद्य और संतुष्ट थे; यहाँ कौन उनकी स्पृहा न करता?
2.100.14
एष वै सर्वकल्याणः समाधिस्तव भारत ।
नैनं शत्रुर्विषहते शक्रेणापि समोऽप्युत ॥ २.१००.१४ ॥
हे भारत, यह तुम्हारी सर्वमंगलमय समृद्धि है; इसे शत्रु सह नहीं सकता, चाहे वह इन्द्र के समान ही क्यों न हो।
2.100.15
हिमवत्यनुशिष्टोऽसि मेरुसावर्णिना पुरा ।
द्वैपायनेन कृष्णेन नगरे वारणावते ॥ २.१००.१५ ॥
पूर्वकाल में हिमालय पर मेरुसावर्णि ने तुम्हें उपदेश दिया था, और वारणावत नगर में द्वैपायन कृष्ण ने।
2.100.16
भृगुतुङ्गे च रामेण दृष्टद्वत्यां च शम्भुना ।
अश्रौषीरसि तस्यापि महर्षेरञ्जनं प्रति ॥ २.१००.१६ ॥
भृगुतुङ्ग पर्वत पर परशुराम से और दृषद्वती के तट पर शम्भु से भी तुमने सुना; उस महर्षि का उपदेश भी, जो अञ्जन के विषय में था।
2.100.17
कल्माषीतीरसंस्थस्य गतस्त्वं शिष्यतां भृगोः ।
द्रष्टा सदा नारदस्ते धौम्यस्तेऽयं पुरोहितः ॥ २.१००.१७ ॥
कल्माषी के तट पर स्थित होकर तुम भृगु के शिष्यत्व को प्राप्त हुए; नारद सदा तुम्हारे द्रष्टा हैं, और यह धौम्य तुम्हारे पुरोहित हैं।
2.100.18
माहासीः साम्पराये त्वं बुद्धिं तामृषिपूजिताम् ।
पुरूरवसमैलं त्वं बुद्ध्या जयसि पाण्डव ॥ २.१००.१८ ॥
युद्ध में तुम उस बुद्धि से विचलित मत होना, जो ऋषियों से पूजित है; हे पाण्डव, तुम बुद्धि से ही ऐल पुरूरवा को जीत लेते हो।
2.100.19
शक्त्या जयसि राज्ञोऽन्यानृषीन्धर्गोपसेवया ।
ऐन्द्रे जये धृतमना याम्ये कोपविधारणे ॥ २.१००.१९ ॥
तुम शक्ति से अन्य राजाओं और ऋषियों को जीतते हो, धर्म के रक्षकों की सेवा से। इन्द्र की दिशा की विजय में स्थिर मन रखकर, और यम की दिशा में क्रोध को रोककर।
2.100.20
तथा विसर्गे कौबेरे वारुणे कोपविधारणे ।
आत्मप्रदानं सौम्यत्वमद्भ्यश्चैवोपजीवनम् ॥ २.१००.२० ॥
उसी प्रकार कुबेर की दिशा में दान में और वरुण की दिशा में क्रोध को रोकने में। आत्मसमर्पण, सौम्यता, और जल से ही जीविका प्राप्त करना।
2.100.21
भूमेः क्षमा च तेजश्च समग्रं सूर्यमण्डलात् ।
वायोर्बलं प्राप्नुहि त्वं भूतेभ्यश्चात्मसम्पदम् ॥ २.१००.२१ ॥
पृथ्वी से क्षमा, और सूर्यमण्डल से समग्र तेज प्राप्त करो। वायु से बल प्राप्त करो, और प्राणियों से आत्मसम्पदा।
2.100.22
अगदं वोऽस्तु भद्रं वो द्रष्टाऽस्मि पुनरागतान् ।
आपद्धर्मार्थकृच्छ्रेषु सर्वकार्येषु वा पुनः ॥ २.१००.२२ ॥
तुम्हारा कल्याण हो, तुम्हारा मंगल हो। मैं फिर लौटे हुए तुम्हें देखूँगा, विपत्ति में, धर्म और अर्थ के कठिन संकटों में, या फिर सभी कार्यों में।
2.100.23
यथावत्प्रतिपद्येथाः काले काले युधिष्ठिर ।
आपृष्टोऽसीह कौन्तेय स्वस्ति प्राप्नुहि भारत ॥ २.१००.२३ ॥
हे युधिष्ठिर, समय-समय पर उचित रूप से आचरण करना। हे कौन्तेय, तुम यहाँ से विदा लिए हुए हो; हे भारत, कल्याण प्राप्त करो।
2.100.24
कृतार्थं स्वस्मिमन्तं त्वां द्रक्ष्यामः पुनरागतम् ।
न हि वो वृजिनं किञ्चिद्वेद कश्चित्पुराकृतम् ॥ २.१००.२४ ॥
अपना कार्य सिद्ध करके लौटे हुए तुम्हें हम देखेंगे। वास्तव में तुम्हारे पूर्वकृत किसी पाप को कोई नहीं जानता।
2.100.25
एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा पाण्डवः सत्यविक्रमः ।
भीष्मद्रोणौ नमस्कृत्य प्रातिष्ठत युधिष्ठिरः ॥ २.१००.२५ ॥
ऐसा कहे जाने पर सत्यपराक्रमी पाण्डव युधिष्ठिर 'ऐसा ही हो' कहकर भीष्म और द्रोण को नमस्कार करके प्रस्थान कर गए।