Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 2.4

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

2.4.1

तां तु कृत्वा सभां श्रेष्ठां मयश्चार्जुनमब्रवीत् ।
भूतानां च महावीर्यो ध्वजाग्रे किङ्करो गणः ॥ २.४.१ ॥

उस श्रेष्ठ सभा को बनाकर मय ने अर्जुन से कहा — महापराक्रमी भूतगण ध्वज के अग्रभाग पर सेवक बनकर रहेंगे।

2.4.2

तव विष्फारघोषेण मेघवन्निनदिष्यति ।
अयं हि सूर्यसङ्काशो ज्वलनस्य रथो महान् ॥ २.४.२ ॥

तुम्हारी प्रत्यंचा की टंकार के साथ यह मेघ की तरह गरजेगा। यह महान रथ सूर्य के समान तेजस्वी है और अग्नि का है।

2.4.3

इमे च दिविजाः श्वेता वीर्यवन्तो हयोत्तमाः ।
मायामयः कृतो ह्येष ध्वजो वानरलक्षणः ॥ २.४.३ ॥

ये स्वर्ग में उत्पन्न, श्वेत, वीर्यवान उत्तम घोड़े हैं। और यह ध्वज माया से बना है, जिस पर वानर का चिह्न है।

2.4.4

असज्जमानो वृक्षेषु धूमकेतुरिवोच्छ्रितः ।
बहुवर्णं हि लक्ष्येत ध्वजं वानरलक्षणम् ॥ २.४.४ ॥

वृक्षों से न अटकता हुआ, धूमकेतु की तरह ऊँचा उठा हुआ, बहुरंगी वानर-चिह्न वाला यह ध्वज दिखाई देगा।

2.4.5

ध्वजोत्कटं ह्यनवमं युद्धे द्रक्ष्यसि विष्ठितम् ।
एव वीरः सव्यसाचिन्ध्वजस्यान्ते भविष्यति ॥ २.४.५ ॥

युद्ध में ध्वज पर ऊँचा, अतुलनीय खड़ा हुआ तुम देखोगे। हे सव्यसाची, इसी ध्वज के सिरे पर वीर (वानर) रहेगा।

2.4.6

इत्युक्त्वाऽऽलिङ्ग्य वीभत्सुं विसृष्टः प्रययौ मयः। ॥ २.४.६ ॥

ऐसा कहकर और वीभत्सु (अर्जुन) को आलिंगन करके, विदा किए गए मय चले गए।

2.4.7

ततः प्रवेशनं तस्यां चक्रे राजा युधिष्ठिरः ।
अयुतं भोजयित्वा तु ब्राह्मणानां नराधिपः ॥ २.४.७ ॥

तत्पश्चात् राजा युधिष्ठिर ने उस भवन में प्रवेश-उत्सव किया और दस हज़ार ब्राह्मणों को भोजन कराया।

2.4.8

साज्येन पायसेनैव मधुना मिश्रितेन च ।
भक्ष्यैर्मूलैः फलैश्चैव मांसैर्वाराहहारिणैः।
कृसरेणाथ जीवन्त्या हविष्येण च सर्वशः ॥ २.४.८ ॥

घी और मधु मिले खीर के साथ, भक्ष्य पदार्थों, कंद-मूल, फलों, वाराह के मांस, कृसर, जीवन्ती और हविष्य सहित, सब प्रकार से।

2.4.9

मांसप्रकारैर्विविधैः खाद्यैश्चापि तथा नृप ।
चोष्यैश्च विविधै राजन्पेयैश्च बहुविस्तरैः ॥ २.४.९ ॥

हे नृप, विविध प्रकार के मांस, खाद्य पदार्थ, चूसने योग्य वस्तुएँ, और अनेक प्रकार के पेय भी, बहुत विस्तार से।

2.4.10

अहतैश्चैव वासोभिर्माल्यैरुच्चावचैरपि ।
तर्पयामास विप्रेन्द्रान्नानादिग्भ्यः समागतान् ॥ २.४.१० ॥

नए वस्त्रों और विविध प्रकार की मालाओं से भी उन्होंने विप्र-श्रेष्ठों को तृप्त किया, जो नाना दिशाओं से आए थे।

2.4.11

ददौ तेभ्यः सहस्राणि गवां प्रत्येकशः पुनः ।
पुण्याहघोषस्तत्रासीद्दिवस्पृगिव भारत ॥ २.४.११ ॥

उन्होंने उन्हें फिर प्रत्येक को हज़ारों गौएँ दान दीं। हे भारत, वहाँ पुण्याहवाचन की ध्वनि ऐसी उठी मानो आकाश को छू रही हो।

2.4.12

वादित्रैर्विविधैर्दिव्यैर्गन्धैरुच्चावचैरपि ।
पूजयित्वा कुरुश्रेष्ठो देवतानि निवेश्य च ॥ २.४.१२ ॥

विविध दिव्य वाद्यों और नाना प्रकार की सुगंधों से भी कुरुश्रेष्ठ ने देवताओं की पूजा करके उन्हें प्रतिष्ठित किया।

2.4.13

तत्र मल्ला नटा झल्लाः सूता वैतालिकास्तथा ।
उपतस्थुर्महात्मानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ २.४.१३ ॥

वहाँ मल्ल, नट, झल्ल, सूत तथा वैतालिक भी महात्मा धर्मपुत्र युधिष्ठिर की सेवा में उपस्थित हुए।

2.4.14

तथा स कृत्वा पूजां तां भ्रातृभिः सह पाण्डवः ।
तस्यां सभायां रम्यायां रेमे शक्रो यथा दिवि ॥ २.४.१४ ॥

इस प्रकार वह पाण्डव अपने भाइयों के साथ वह पूजा सम्पन्न करके उस रमणीय सभा में वैसे ही आनन्द करने लगे जैसे स्वर्ग में इन्द्र।

2.4.15

सभायामृषयस्तस्यां पाण्डवैः सह आसते ।
आसाञ्चक्रुर्नरेन्द्राश्च नानादेशसमागताः ॥ २.४.१५ ॥

उस सभा में पाण्डवों के साथ ऋषि बैठे, और अनेक देशों से आए हुए राजाओं ने भी अपने आसन ग्रहण किए।

2.4.16

असितो देवलः सत्यः सर्पिर्माली महाशिराः ।
अर्वा वसुः सुमित्रश्च मैत्रेयः शुनको बलिः ॥ २.४.१६ ॥

असित, देवल, सत्य, सर्पिर्माली, महाशिरा, अर्वा, वसु, सुमित्र, मैत्रेय, शुनक और बलि (ये ऋषि सभा में थे)।

2.4.17

बको दाल्भ्यः स्थूलशिराः कृष्णद्वैपायनः शुकः ।
सुमन्तुर्जैमिनिः पैलो व्यासशिष्यास्तथा वयम् ॥ २.४.१७ ॥

बक, दाल्भ्य, स्थूलशिरा, कृष्णद्वैपायन (व्यास), शुक, सुमन्तु, जैमिनि, पैल; और व्यास के शिष्य, तथा हम भी।

2.4.18

तित्तिरिर्याज्ञवल्क्यश्च ससुतो रोमहर्षणः ।
अप्सुहोम्यश्च धौम्यश्च अणीमाण्डव्यकौशिकौ ॥ २.४.१८ ॥

तित्तिरि, याज्ञवल्क्य, अपने पुत्र सहित रोमहर्षण, अप्सुहोम्य, धौम्य, तथा अणीमाण्डव्य और कौशिक।

2.4.19

दामोष्णीपस्त्रैबलीश्च पर्णादो घटजानुकः ।
मौञ्जायनो वायुभक्षः पाराशर्यश्च सारिकः ॥ २.४.१९ ॥

दामोष्णीप, त्रैबली, पर्णाद, घटजानुक, मौञ्जायन, वायुभक्ष, पाराशर्य और सारिक।

2.4.20

बलिवाकः सिनीवाकः सप्तपालः कृतश्रमः ।
जातूकर्णः शिखावांश्च आलम्बः पारिजातकः ॥ २.४.२० ॥

बलिवाक, सिनीवाक, सप्तपाल, कृतश्रम, जातूकर्ण, शिखावान, आलम्ब और पारिजातक।

2.4.21

पर्वतश्च महाभागो मार्कण्डेयो महामुनिः ।
पवित्रपाणिः सावर्णो भालुकिर्गालवस्तथा ॥ २.४.२१ ॥

पर्वत, महाभाग मार्कण्डेय, महामुनि, पवित्रपाणि, सावर्ण, भालुकि और गालव भी।

2.4.22

जङ्घाबन्धुश्च रैभ्यश्च कोपवेगस्तथा भृगुः ।
हरिबभ्रुश्च कौण्डिन्यो बभ्रुमाली सनातनः ॥ २.४.२२ ॥

जङ्घाबन्धु, रैभ्य, कोपवेग, भृगु, हरिबभ्रु, कौण्डिन्य, बभ्रुमाली और सनातन।

2.4.23

काक्षीवानौशिजश्चैव नाचिकेतोऽथ गौतमः ।
पैङ्ग्यो वराहः शुनकः शाण्डिल्यश्च महातपाः ॥ २.४.२३ ॥

काक्षीवान, औशिज, नाचिकेत, फिर गौतम, पैङ्ग्य, वराह, शुनक, शाण्डिल्य और महातपस्वी।

2.4.24

कुक्कुरो वेणुजङ्घोऽथ कालापः कठ एव च ।
मुनयो धर्मविद्वांसो धृतात्मानो जितेन्द्रियाः ॥ २.४.२४ ॥

कुक्कुर, वेणुजङ्घ, फिर कालाप और कठ भी। ये मुनि धर्म के ज्ञाता, आत्मसंयमी और इन्द्रियजयी थे।

2.4.25

एते चान्ये च बहवो वेदवेदाङ्गपारगाः ।
उपासते महात्मानं सभायामृषिसत्तमाः ॥ २.४.२५ ॥

ये और दूसरे बहुत से वेद और वेदांगों के पारंगत, श्रेष्ठ ऋषि सभा में महात्मा (युधिष्ठिर) की उपासना करते हैं।

2.4.26

कथयन्तः कथाः पुण्या धर्मज्ञाः शुचयोऽमलाः ।
तथैव क्षत्रियश्रेष्ठा धर्मराजमुपासते ॥ २.४.२६ ॥

धर्म जानने वाले, पवित्र और निर्मल होकर पुण्य कथाएँ सुनाते हुए, उसी प्रकार क्षत्रियों में श्रेष्ठ (राजा) धर्मराज (युधिष्ठिर) की उपासना करते हैं।

2.4.27

श्रीमान्महात्मा धर्मात्मा मुञ्जकेतुर्विवर्धनः ।
सङ्ग्रामजिद्दुर्मुखश्च उग्रसेनश्च वीर्यवान्। ॥ २.४.२७ ॥

श्रीमान्, महात्मा, धर्मात्मा मुञ्जकेतु, विवर्धन, संग्रामजित्, दुर्मुख, और वीर्यवान उग्रसेन (भी उपासना करते हैं)।

2.4.28

कक्षसेनः क्षितिपतिः क्षेमकश्चापराजितः ।
कम्बोजराजः कमठः कम्पनश्च महाबलः ॥ २.४.२८ ॥

कक्षसेन, क्षितिपति, क्षेमक, अपराजित, कम्बोजराज कमठ, और महाबली कम्पन (भी उपासना करते हैं)।

2.4.29

सततं कम्पयामास यवनानेक एव यः ।
बलपौरुषसम्पन्नान्कृतास्त्रानमितौजसः।
यथाऽसुरान्कालकेयान्देवो वज्रधरस्तथा ॥ २.४.२९ ॥

जो अकेले ही यवनों को निरंतर कँपाते रहे, बल और पौरुष से युक्त, अस्त्रविद्या में कुशल और अमित तेजस्वी (योद्धाओं को भी), जैसे वज्रधारी देवराज इन्द्र कालकेय असुरों को (कँपाते थे)।

2.4.30

जटासुरो मद्रकानां च राजा ।
कुन्तिः पुलिन्दश्च किरातराजः।
तथाङ्गवाङ्गौ सहपुण्ड्रकेण ।
पाण्ड्योड्रराजौ च सहान्ध्रकेण ॥ २.४.३० ॥

मद्रकों के राजा जटासुर, कुन्ति, पुलिन्द, किरातराज, तथा अंग और वंग, पुण्ड्र के साथ, और पाण्ड्य तथा उड्र के राजा, आन्ध्र के साथ (भी उपासना करते हैं)।

2.4.31

अङ्गो वङ्गः सुमित्रश्च शैब्यश्चामित्रकर्शनः ।
किरातराजः सुमना यवनाधिपतिस्तथा ॥ २.४.३१ ॥

अङ्ग, वङ्ग, सुमित्र, शैब्य और शत्रुओं का दमन करने वाले, किरातों के राजा सुमना, तथा यवनों के अधिपति भी (वहाँ थे)।

2.4.32

चाणूरो देवरातश्च भोजो भीमरथश्च यः ।
श्रुतायुधश्च कालिङ्गो जयसेनश्च मागधः ॥ २.४.३२ ॥

चाणूर, देवरात, भोज, भीमरथ, श्रुतायुध, कलिङ्ग का राजा, जयसेन और मगध का राजा भी (वहाँ थे)।

2.4.33

सुकर्मा चेकितानश्च पुरुश्चामित्रकर्शनः ।
केतुमान्वसुदानश्च वैदेहोऽथ कृतक्षणः ॥ २.४.३३ ॥

सुकर्मा, चेकितान, शत्रुओं का दमन करने वाले पुरु, केतुमान, वसुदान, विदेह के राजा तथा कृतक्षण (भी वहाँ थे)।

2.4.34

सुधर्मा चानिरुद्धश्च श्रुतायुश्च महाबलः ।
अनूपराजो दुर्धर्पः क्रमजिच्च सुदर्शनः ॥ २.४.३४ ॥

सुधर्मा, अनिरुद्ध, महाबली श्रुतायु, अनूप का राजा, दुर्धर्ष, क्रमजित् और सुदर्शन (भी वहाँ थे)।

2.4.35

शिशुपालः सहसुतः करूपाधिपतिस्तथा ।
वृष्णीनां चैव दुर्धर्पाः कुमारा देवरूपिणः ॥ २.४.३५ ॥

पुत्र सहित शिशुपाल, करूप के अधिपति भी (वहाँ थे), तथा वृष्णिवंश के दुर्धर्ष, देवरूप राजकुमार भी।

2.4.36

आहुको विपृथुश्चैव गदः सारण एव च ।
अक्रूरः कृतवर्मा च सत्यकश्च शिनेः सुतः ॥ २.४.३६ ॥

आहुक, विपृथु, गद, सारण, अक्रूर, कृतवर्मा और शिनि के पुत्र सात्यकि भी (वहाँ थे)।

2.4.37

भीष्मकोऽथाकृतिश्चैव द्युमत्सेनश्च वीर्यवान् ।
केकयाश्च महेष्वासा यज्ञसेनश्च सोमकिः ॥ २.४.३७ ॥

भीष्मक, फिर आकृति, और पराक्रमी द्युमत्सेन, महान धनुर्धर केकय (राजकुमार), तथा सोमक का पुत्र यज्ञसेन भी।

2.4.38

केतुमान्वसुमांश्चैव कृतास्त्रश्च महाबलः ।
एते चान्ये च बहवः क्षत्रिया मुख्यसंमताः। ॥ २.४.३८ ॥

केतुमान, वसुमान, शस्त्रविद्या में निपुण महाबली (राजा), और इनके अतिरिक्त अनेक प्रमुख क्षत्रिय (भी)।

2.4.39

उपासते सभायां स्म कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
अर्जुनं ये व संश्रित्य राजपुत्रा महाबलाः ॥ २.४.३९ ॥

सभा में कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर की सेवा में (वे) उपस्थित रहते थे, और अर्जुन का आश्रय लेकर जो महाबली राजकुमार (थे)।

2.4.40

अशिक्षन्त धनुर्वेदं रौरवाजिनवाससः ।
तत्रैव शिक्षिता राजन्कुमारा वृष्णिनन्दनाः। ॥ २.४.४० ॥

रुरु मृग की खाल पहने हुए (वे) धनुर्वेद सीखते थे; हे राजन्, वहीं प्रशिक्षित (होकर) वृष्णिवंश के आनन्द (कुमार)।

2.4.41

रौक्मिणेयश्च साम्बश्च युयुधानश्च सात्यकिः ।
सुधर्मा चानिरुद्धश्च शैव्यश्च नरपुङ्गवः ॥ २.४.४१ ॥

रुक्मिणी के पुत्र, साम्ब, युयुधान, सात्यकि, सुधर्मा, अनिरुद्ध, और नरश्रेष्ठ शैब्य भी।

2.4.42

एते चान्ये च बहवो राजानः पृथिवीपते ।
धनञ्जयसखा चात्र नित्यमास्ते स्म तुम्बुरुः ॥ २.४.४२ ॥

हे पृथ्वीपति, ये और अनेक राजा (वहाँ थे), और धनञ्जय (अर्जुन) का सखा तुम्बुरु भी यहाँ सदा रहता था।

2.4.43

उपासते महात्मानमासीनं सप्तविंशतिः ।
चित्रसेनः सहामात्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ २.४.४३ ॥

सत्ताईस (गन्धर्व) महात्मा (युधिष्ठिर) के समीप बैठे हुए उनकी सेवा करते थे; चित्रसेन अपने मंत्रियों सहित, तथा गन्धर्व और अप्सराएँ भी।

2.4.44

गीतवादित्रकुशलाः साम्यतालविशारदाः ।
प्रमाणोऽथ लये स्थाने किन्नराः कृतनिश्रमाः ॥ २.४.४४ ॥

गीत और वाद्य में कुशल, सामंजस्यपूर्ण ताल में निपुण, लय और स्थान में सही मात्रा से युक्त — ऐसे किन्नर (अभ्यास में) परिश्रम कर चुके थे।

2.4.45

सञ्चोदितास्तुम्बुरुणा गन्धर्वसहितास्तदा ।
गायन्ति दिव्यतानैस्ते यथान्यायं मनस्विनः ॥ २.४.४५ ॥

तुम्बुरु द्वारा प्रेरित होकर, गन्धर्वों सहित, तब वे मनस्वी (किन्नर) दिव्य तानों से यथानियम गाते थे।

2.4.46

पाण्डुपुत्रानृषींश्चैव रमयन्त उपासते ।
तस्यां सभायामासीनाः सुव्रताः सत्यसङ्गराः ॥ २.४.४६ ॥

पाण्डु-पुत्रों और ऋषियों को रमाते हुए वे (गन्धर्व और किन्नर) उपासना करते थे; उस सभा में बैठे हुए, उत्तम व्रत वाले और सत्य-प्रतिज्ञ (ऋषि भी)।

2.4.47

दिवीव देवा ब्रह्माणं युधिष्ठिरमुपासते ॥ २.४.४७ ॥

जैसे स्वर्ग में देवता ब्रह्मा की उपासना करते हैं, वैसे ही (वे) युधिष्ठिर की उपासना करते थे।