महाभारत · अध्याय 2.67
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.67.1
नैषा चेदिपतेर्बुद्धिर्यया त्वाह्वयतेऽच्युतम् ।
नूनमेव जगद्भर्तुः कृष्णस्यैव विनिश्चयः। ॥ २.६७.१ ॥
ही चेदिराजाची बुद्धी नाही, ज्यामुळे तो अच्युताला आव्हान देतो. निश्चितच हा जगाचा धारक कृष्णाचाच निश्चय आहे.
2.67.2
को हि मां भीमसेनाद्य क्षितावर्हति पार्थिवः ।
क्षेप्तुं कालपरीतात्मा यथैष कुलपांसनः ॥ २.६७.२ ॥
आज भीमसेनासमोर, पृथ्वीवर कोणता राजा मला अपमानित करण्यास पात्र आहे? काळाने ग्रासलेल्या मनाचा, कुळाला कलंक लावणारा हा असा करतो.
2.67.3
एष ह्यस्य महाबाहुस्तेर्जोशश्च हरेर्ध्रुवम् ।
तमेव पुनरादातुं कुरुतेऽत्र मतिं हरिः ॥ २.६७.३ ॥
निश्चितच हा त्या महाबाहू हरीच्या तेजाचा अंश आहे. हरी त्याला पुन्हा परत घेण्याचा विचार येथे करीत आहे.
2.67.4
येनैष कुरुशार्दूल शार्दूल इव चेदिराट् ।
गर्जत्यतीव दुर्बुद्धिः सर्वानस्मानचिन्तयन् ॥ २.६७.४ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, ज्याच्या बळावर हा चेदिराज वाघासारखा अति गर्जतो आहे; हा दुर्बुद्धी आपणा सर्वांना न मोजता.
2.67.5
ततो न ममृषे चैद्यस्तद्भीष्मवचनं तदा ।
उवाच चैन सङ्क्रुद्धः पुनर्भीष्ममथोत्तरम् ॥ २.६७.५ ॥
तेव्हा चैद्य (शिशुपाल) भीष्माचे ते शब्द सहन करू शकला नाही; अत्यंत क्रोधित होऊन त्याने भीष्मांना पुन्हा उत्तरादाखल सांगितले.
2.67.6
द्विषतां नोऽस्तु भीष्मैष प्रभावः केशवस्य यः ।
यस्य संस्तववक्ता त्वं बन्दिवत्सततोत्थितः ॥ २.६७.६ ॥
आमच्या शत्रूंना, हे भीष्मा, केशवाचा हाच प्रभाव असो; ज्याचा स्तुतिपाठक तू आहेस, सदैव बंदीप्रमाणे उभा राहणारा.
2.67.7
संस्तवे चमनो भीष्म परेषां रमते यदि ।
तदा संस्तुहि राज्ञस्त्वमिमं हित्वा जनार्दनम् ॥ २.६७.७ ॥
हे भीष्मा, जर इतरांच्या स्तुतीत तुझे मन रमत असेल, तर या जनार्दनाला सोडून राजांची स्तुती कर.
2.67.8
दरदं स्तुहि बाह्लीकमिमं पार्थिवसत्तमम् ।
जायमानेन येनेयभवद्दारिता मही ॥ २.६७.८ ॥
दरद आणि बाह्लीक यांची स्तुती कर; या श्रेष्ठ राजाच्या जन्मानेच ही पृथ्वी फाटली.
2.67.9
वङ्गाङ्गविषयाध्यक्षं सहस्राक्षसमं बले ।
स्तुहि कर्णमिमं भीष्म महाचापविकर्षणम् ॥ २.६७.९ ॥
हे भीष्मा, वंग आणि अंग देशांचा अधिपती, बलात इंद्रासमान, मोठे धनुष्य ओढणारा या कर्णाची स्तुती कर.
2.67.10
यस्येमे कुण्डले दिव्ये सहजे देवनिर्मिते ।
कवचं च महाबाहो बालार्कसदृशप्रभम् ॥ २.६७.१० ॥
ज्याची ही दिव्य, जन्मजात, देवनिर्मित कुंडले; हे महाबाहो, बालसूर्यासारखे तेजस्वी कवच.
2.67.11
वासवप्रतिमो येन जरासन्धोऽतिदुर्जयः ।
विजितो बाहुयुद्धेन देहभेदं च लम्भितः ॥ २.६७.११ ॥
ज्याने इंद्रासमान, अतिदुर्जय जरासंधाला बाहुयुद्धात जिंकले आणि त्याचा देह फाडवला.
2.67.12
द्रोणं द्रौणिं च साधु त्वं पितापुत्रौ महारथौ ।
स्तुहि स्तुत्यावुभौ भीष्म सततं द्विजसत्तमौ ॥ २.६७.१२ ॥
हे भीष्मा, द्रोण आणि द्रौणी—या पितापुत्र महारथींची चांगली स्तुती कर; दोघेही स्तुत्य आणि द्विजश्रेष्ठ आहेत.
2.67.13
ययोरन्यतरो भीष्म सङ्क्रुद्धः सचराचराम् ।
इमां वसुमतीं कुर्यान्निः शेषामिति मे मतिः ॥ २.६७.१३ ॥
हे भीष्मा, यांपैकी कोणीही एक क्रुद्ध झाला तर चराचरांसह ही पृथ्वी पूर्णपणे नष्ट करू शकेल, असे माझे मत आहे.
2.67.14
द्रोणस्य हि समं युद्धे न पश्यामि नराधिपम् ।
नाश्वत्थाम्नः समं भीष्म न च तौ स्तोतुमिच्छसि ॥ २.६७.१४ ॥
हे भीष्मा, युद्धात द्रोणाच्या बरोबरीचा एकही नरपती मला दिसत नाही, आणि अश्वत्थाम्याच्याही बरोबरीचा नाही; तरीही तुम्हाला त्या दोघांची स्तुती करायची इच्छा नाही.
2.67.15
पृथिव्यां सागरान्तायां यो वैप्रतिसमो भवेत् ।
दुर्योधनं त्वं राजेन्द्रमतिक्रम्य महाभुजम् ॥ २.६७.१५ ॥
सागरांनी वेढलेल्या या पृथ्वीवर जो त्याच्याबरोबरीचा असेल, त्या राजेंद्र महाबाहू दुर्योधनालाही ओलांडून तुम्ही कोणाची स्तुती करता?
2.67.16
जयद्रथं च राजानं कृतास्त्रं दृढविक्रमम् ।
द्रुमं किम्पुरुषाचार्यं लोके प्रथितविक्रमम्।
अतिक्रम्य महावीर्यं किं प्रशंससि केशवम् ॥ २.६७.१६ ॥
शस्त्रविद्येत निपुण, दृढ पराक्रमी राजा जयद्रथ आणि किंपुरुषांचे आचार्य, जगप्रसिद्ध पराक्रमी द्रुम यांनाही ओलांडून तुम्ही महापराक्रमी केशवाची स्तुती का करता?
2.67.17
वृद्धं च भरताचार्यं तथा शारद्वतं कृपम् ।
अतिक्रम्य महावीर्यं किं प्रशंससि केशवम् ॥ २.६७.१७ ॥
वृद्ध, भरतवंशाचे आचार्य शारद्वताचा पुत्र कृप यांनाही ओलांडून तुम्ही महापराक्रमी केशवाची स्तुती का करता?
2.67.18
धनुर्धराणां प्रवरं रुक्मिणं पुरुषोत्तमम् ।
अतिक्रम्य महावीर्यं किं प्रशंससि केशवम् ॥ २.६७.१८ ॥
धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ, पुरुषोत्तम रुक्मी यांनाही ओलांडून तुम्ही महापराक्रमी केशवाची स्तुती का करता?
2.67.19
भीष्मकं च महावीर्यं दन्तवक्त्रं च भूमिपम् ।
भगदत्तं यूपकेथु जयत्सेनं च मागधम् ॥ २.६७.१९ ॥
महापराक्रमी भीष्मक, भूपती दन्तवक्त्र, भगदत्त, यूपकेतु आणि मगधाचा जयत्सेन.
2.67.20
विराटद्रुपदौ चोभौ शकुनिं च बहद्बलम् ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पाण्ड्यं श्वेतमथोत्तमम् ॥ २.६७.२० ॥
विराट आणि द्रुपद दोघेही, बृहद्बल शकुनी, अवंतीचे विंद आणि अनुविंद, पांड्य आणि उत्तम श्वेत.
2.67.21
शङ्खं च सुमहाभागं वृषसेनं च मानिनम् ।
एकलव्यं च विक्रान्तं कालिङ्गं च महारथम् ॥ २.६७.२१ ॥
अतिभाग्यवान शंख, मानी वृषसेन, पराक्रमी एकलव्य आणि कलिंगाचा महारथी.
2.67.22
अतिक्रम्य महावीर्यं किं प्रशंसति केशवम् ।
शल्यादीनपि कस्मात्त्वं न स्तौषि वसुधाधिपान्।
स्तवाय यदि ते बुद्धिर्वर्तते भीष्म वसुधाधिपान्। ॥ २.६७.२२ ॥
महापराक्रमी सोडून केशवाची स्तुती तू का करतोस? शल्य इत्यादी भूपतींची स्तुती तू का करत नाहीस? भीष्मा, स्तुती करण्याची बुद्धी असेल तर भूपतींची कर.
2.67.23
किं हि शक्यं मया कर्तुं यद्वृद्धानां त्वया नृप ।
पुरा कथयतां नूनं न श्रुतं धर्मवादिनाम् ॥ २.६७.२३ ॥
हे राजा, तू सांगितलेल्या वृद्धांचे वचन मी कसे करू शकेन? पूर्वी धर्मवाद्यांनी सांगितलेले तू निश्चितच ऐकले नाहीस.
2.67.24
आत्मनिन्दात्मपूजा च परनिन्दा परस्तवः ।
अनाचरितमार्याणामिति ते भीष्म न श्रुतम् ॥ २.६७.२४ ॥
आत्मनिंदा, आत्मपूजा, परनिंदा आणि परस्तुती — हे आर्यांनी आचरलेले नाही, असे भीष्मा, तू ऐकले नाहीस काय?
2.67.25
यदस्तव्यमिमं शश्वन्मोहात्संस्तौषि भक्तितः ।
केशवं तच्च ते भीष्म न कश्चिदनुमन्यते ॥ २.६७.२५ ॥
हे भीष्मा, मोहामुळे सतत भक्तीने तू या केशवाची स्तुती करतोस; ते स्तुत्य नाही, ते कोणीही मान्य करत नाही.
2.67.26
कथं भोजस्य पुरुषे वत्सपाले दुरात्मनि ।
समावेशयसे सर्वं जगत्केवलकाम्यया ॥ २.६७.२६ ॥
भोजाच्या त्या माणसात, वासरे राखणाऱ्या त्या दुष्ट आत्म्यात, केवळ इच्छेने तू सर्व जगाला कसे स्थापतोस?
2.67.27
अथ चैषा न ते बुद्धिः प्रकृतिं याति भारत ।
मयैव कथितं पूर्वं कुलिङ्गशकुनिर्यथा ॥ २.६७.२७ ॥
हे भारता, तुझी ही बुद्धी जर आपल्या मूळ स्वभावाकडे परत येत नसेल, तर मी आधीच कुलिंग पक्ष्याबद्दल सांगितले आहे तसे.
2.67.28
कुलिङ्गशकुनिर्नाम पार्श्वे हिमवतः परे ।
भी तस्याः सदा वाचः श्रूयन्तेऽर्थविगर्हिताः ॥ २.६७.२८ ॥
हिमालयाच्या पलीकडे कुलिंग नावाचा पक्षी आहे; त्याची वाणी नेहमी भीतीदायक आणि अर्थाने निंदनीय ऐकू येते.
2.67.29
मा साहसमितीदं सा सततं वाशते किल ।
साहसं चात्मनातीव चरन्ती नावबुध्यते ॥ २.६७.२९ ॥
"साहस करू नकोस" — हेच ती सतत ओरडते; पण स्वतःच्या साहसात अति चालताना तिला ते उमगत नाही.
2.67.30
सा हि मांसार्गलं भीष्म मुखात्सिंहस्य खादतः ।
दन्तान्तरविलग्नं यत्तदादत्तेऽल्पचेतना ॥ २.६७.३० ॥
हे भीष्मा, ती अल्पबुद्धी पक्षिणी सिंह खात असताना त्याच्या तोंडातून दातांमध्ये अडकलेला मांसाचा तुकडा उचलते.
2.67.31
इच्छतः सा हि सिंहस्य भीष्म जीवत्यसंशयम् ।
तद्वत्त्वमप्यधर्मिष्ठ सदा वाचः प्रभाषसे ॥ २.६७.३१ ॥
हे भीष्मा, इच्छा करणाऱ्या सिंहाची ती (इच्छा) निःसंशय जिवंत राहते. तसेच हे अधर्मिष्ठा, तूही नेहमी शब्द बोलत असतोस.
2.67.32
इच्छतां भूमिपालानां भीष्म जीवस्यसंशयम् ।
लोकविद्विष्टकर्मा हि नान्योऽस्ति भवता समः ॥ २.६७.३२ ॥
हे भीष्मा, इच्छा करणाऱ्या भूपालांमध्ये तू निःसंशय जिवंत आहेस. लोकांनी द्वेष करावे असे कर्म करणारा तुझ्यासारखा दुसरा कोणीही नाही.
2.67.33
ततश्चेदिपतेः श्रुत्वा भीष्मः स कटुकं वचः ।
उवाचेदं वचो राजंश्चेदिराजस्य शृण्वतः ॥ २.६७.३३ ॥
नंतर चेदिपतीचे ते कटू वचन ऐकून भीष्म, हे राजन्, चेदिराज ऐकत असताना असे बोलले.
2.67.34
इच्छतां किल नामाहं जीवाम्येषां महीक्षिताम् ।
सोऽहं न गणयाम्येतांस्तृणेनापि नराधिपान् ॥ २.६७.३४ ॥
"इच्छा करणाऱ्या या भूपालांमध्ये मीच खरोखर जिवंत आहे. तो मी या नरपतींना गवताच्या काडीइतकेही मोजत नाही."
2.67.35
एवमुक्ते तु भीष्मेण ततः सञ्चुक्रुशुर्नृपाः ।
केचिज्जहृषिरे तत्र केचिद्भीष्मं जगर्हिरे ॥ २.६७.३५ ॥
भीष्मांनी असे म्हटल्यावर तेव्हा काही राजे ओरडले; तेथे काही आनंदित झाले, तर काही भीष्मांची निंदा करू लागले.
2.67.36
केचिदूचुर्महेष्वासाः श्रुत्वा भीष्मस्य यद्वचः ।
पापोऽवलिप्तो वृद्धश्च नायं भीष्मोऽर्हति क्षमाम् ॥ २.६७.३६ ॥
भीष्मांचे ते बोल ऐकून काही महाधनुर्धर म्हणाले, "हा पापी, गर्विष्ठ आणि वृद्ध भीष्म क्षमेस पात्र नाही."
2.67.37
हन्यतां दुर्मतिर्भीष्मः पशुवत्साध्वयं नृपाः ।
सर्वैः समेत्य संरब्धैर्दह्यतां वा कटाग्निना ॥ २.६७.३७ ॥
हे राजांनो, या दुर्बुद्धी भीष्माला पशूप्रमाणे मारा; किंवा सर्वांनी एकत्र येऊन, संतप्त होऊन, याला कटाग्नीत जाळा.
2.67.38
इति तेषां वचः श्रुत्वा ततः कुरुपितामहः ।
उवाच मतिमान्भीष्मस्तानेव वसुधाधिपान् ॥ २.६७.३८ ॥
त्यांचे हे शब्द ऐकून कुरुपितामह बुद्धिमान भीष्म त्या भूपालांनाच म्हणाले.
2.67.39
उक्तस्योक्तस्य नेहान्तमहं समुपलक्षये ।
यत्तु वक्ष्यामि तत्सर्वं शृणुध्वं वसुधाधिपाः ॥ २.६७.३९ ॥
सांगितलेल्यावर पुन्हा सांगण्याचा अंत मला येथे दिसत नाही; पण हे भूपालांनो, मी जे सांगणार आहे ते सर्व ऐका.
2.67.40
पशुवद्घातनं वा मे दहनं वा कटाग्निना ।
क्रियतां मूर्ध्नि वो न्यस्तं मयेदं सकलं पदम् ॥ २.६७.४० ॥
मला पशूप्रमाणे मारा किंवा कटाग्नीत जाळा; माझे हे संपूर्ण पद मी तुमच्या मस्तकी ठेवले आहे.
2.67.41
एष तिष्ठति गोविन्दः पूजितोऽस्माभिरच्युतः ।
यस्य वस्त्वरते बुद्धिर्मरणाय स माधवम् ॥ २.६७.४१ ॥
हे गोविंद उभे आहेत, ज्यांची आम्ही पूजा केली ते अच्युत. तुमच्यापैकी ज्याची बुद्धी मरणाकडे विमुख असेल, त्याने माधवाकडे जावे.
2.67.42
कृष्णमाह्वयतामद्य युद्धे चक्रगदाधरम् ।
यादवस्यैव देवस्य देहं विशतु पातितः ॥ २.६७.४२ ॥
आज युद्धात चक्र-गदाधारी कृष्णाला आव्हान द्या; जो पडेल तो यादवदेवाच्या देहात प्रवेश करो.