મહાભારત · અધ્યાય 3.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः ।
धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निकृत्या द्विजसत्तम ॥ ३.१.१ ॥
નારાયણને, નરને અને નરોત્તમને નમસ્કાર કરીને, દેવી સરસ્વતી અને વ્યાસને નમસ્કાર કરીને, પછી 'જય' ઉચ્ચારવો જોઈએ. આ રીતે જુગારમાં હારેલા પાર્થો, દુષ્ટાત્મા ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો અને અમાત્યો દ્વારા છળથી ક્રોધિત થયા. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ!
3.1.2
श्राविताः परुषा वाचः सृजन्तीर्वैरमुत्तमम् ।
किमकुर्वत कौरव्या मम पूर्वपितामहाः ॥ ३.१.२ ॥
કઠોર વચનો સંભળાવાયા પછી, મહાન વેર ઉત્પન્ન કરતાં, મારા પૂર્વજ પિતામહો, કૌરવોએ શું કર્યું?
3.1.3
कथं चैश्वर्यभूयिष्ठाः सहसा दुःखमेयुषः ।
वने विजह्रिरे पार्थाः शक्रप्रतिमतेजसः ॥ ३.१.३ ॥
ઐશ્વર્યથી ભરપૂર, અચાનક દુઃખ પામેલા, ઇન્દ્ર સમાન તેજસ્વી પાર્થો વનમાં કેવી રીતે વિચર્યા?
3.1.4
के चैतानन्ववर्तन्त प्राप्तान्व्यसनमुत्तमम् ।
किमाचाराः किमाहाराः क्वच वासो महात्मनाम् ॥ ३.१.४ ॥
આ મહા આપત્તિમાં આવી પડેલાઓને કોણે અનુસર્યા? તે મહાત્માઓનું આચરણ કેવું હતું, આહાર કેવો હતો, અને નિવાસ ક્યાં હતો?
3.1.5
कथं द्वादश वर्षाणि वने तेषां महात्मनाम् ।
व्यतीयुर्ब्राह्मणश्रेष्ठ शूराणामनिवर्तिनाम् ॥ ३.१.५ ॥
હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, પાછા ન હટનારા તે મહાત્મા શૂરવીરોના બાર વર્ષ વનમાં કેવી રીતે પસાર થયા?
3.1.6
कथं च राजपुत्री सा प्रवरा सर्वयोषिताम् ।
पतिव्रता महाभागा सततं प्रियवादिनी ॥ ३.१.६ ॥
સર્વ સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ, પતિવ્રતા, મહાભાગ્યવતી અને સદા પ્રિય બોલનારી તે રાજપુત્રી કેવી હતી?
3.1.7
वनवासमदुःखार्हा दारुणं प्रत्यपद्यत ।
एतदाचक्ष्व मे सर्वं विस्तरेण तपोधन ॥ ३.१.७ ॥
દુઃખને યોગ્ય ન હતી તેણે ભયંકર વનવાસ સહન કર્યો. હે તપોધન, આ બધું મને વિસ્તારથી કહો.
3.1.8
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं भूरिद्रविणतेजसाम् ।
कथ्यमानं त्वया विप्र परं कौतूहलं हि मे ॥ ३.१.८ ॥
અપાર ધન અને તેજવાળા તે સૌની સંપૂર્ણ કથા સાંભળવાની મારી ઇચ્છા છે. હે વિપ્ર, તમે કહો તે બધું સાંભળવાની મને ઘણી ઉત્સુકતા છે.
3.1.9
एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोयिताश्च दुरात्मभिः ।
धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निर्ययुर्गजसाह्वयात् ॥ ३.१.९ ॥
આ રીતે જુગારમાં હારેલા પાંડવો, દુરાત્મા ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોથી પીડાઈને, અમાત્યો સહિત ગજસાહ્વયથી નીકળ્યા.
3.1.10
वर्धमानपुरद्वारादभिनिष्क्रम्य ते तदा ।
उदङ्मुखाः शस्त्रभृतः प्रययुः सह कृष्णया ॥ ३.१.१० ॥
વર્ધમાનપુરના દ્વારથી નીકળીને તેઓ ત્યારે ઉત્તરાભિમુખ, શસ્ત્રધારી બનીને, કૃષ્ણા સાથે ચાલ્યા.
3.1.11
इन्द्रसेनादयश्चैतान्भृत्याः परिचतुर्दश ।
रथैरनुययुः शीघ्रैः स्त्रिय आदाय सर्वशः ॥ ३.१.११ ॥
ઇન્દ્રસેન વગેરે ચૌદ સેવકો ઝડપી રથોમાં તેમની પાછળ ગયા; બધી સ્ત્રીઓને સાથે લઈને.
3.1.12
ततस्ते पुरुषव्याघ्रा रथानास्थाय भारत ।
ददृशुर्जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम् ॥ ३.१.१२ ॥
પછી તે પુરુષવ્યાઘ્રો રથ પર ચઢીને, હે ભારત, ગંગાતટે પ્રમાણ નામના મહાવટવૃક્ષને જોયું.
3.1.13
व्रजतस्तान्विदित्वा तु पौराः शोकाभिपीडिताः ।
गर्हयन्तोऽसकृद्भीष्मविदुरद्रोणगौतमान्।
ऊचुर्वै समयं कृत्वा समागम्य परस्परम् ॥ ३.१.१३ ॥
તેમને જતા જોઈને શોકથી પીડિત નગરજનો ભીષ્મ, વિદુર, દ્રોણ અને ગૌતમની વારંવાર નિંદા કરતા, એકબીજાને મળીને કરાર કરીને બોલ્યા.
3.1.14
नेदमस्ति कुलं सर्वं न वयं नच नो गृहाः ।
यत्रदुर्योधनः पापः सौबलेयेन पालितः।
कर्णदुःशासनाद्यैश्च राज्यमेतच्चिकीर्षति ॥ ३.१.१४ ॥
આ આખું કુળ નથી, આપણે નથી, આપણાં ઘરો પણ નથી — સૌબલેય (શકુનિ) દ્વારા પાલિત પાપી દુર્યોધન કર્ણ, દુઃશાસન વગેરેની મદદથી આ રાજ્ય કબજે કરવા ઇચ્છે છે.
3.1.15
न तत्कुलं न चाचारो न धर्मोऽर्थः कुतः सुखम् ।
यत्र पापसहायोऽयं पापो राज्यं चिकीर्षति ॥ ३.१.१५ ॥
તે કુળ નથી, આચાર નથી, ધર્મ નથી, અર્થ પણ નથી; પાપી સહાયકો સાથે આ પાપી જ્યાં રાજ્ય ઇચ્છે છે ત્યાં સુખ ક્યાંથી?
3.1.16
दुर्योधनो गुरुद्वेषी त्यक्तधर्मः प्रियानृतः ।
अर्तलुब्धोऽभिमानी च नीचः प्रकृतिनिर्घृणः ॥ ३.१.१६ ॥
દુર્યોધન ગુરુઓનો દ્વેષી, ધર્મ ત્યજનાર, અસત્યને પ્રિય માનનાર, ધનલોભી, અભિમાની, નીચ અને સ્વભાવથી નિર્દય છે.
3.1.17
नेयमस्ति मही कृत्स्ना यत्र दुर्योधनो नृपः ।
साधु गच्छामहे सर्वे यत्र गच्छन्ति पाण्डवाः ॥ ३.१.१७ ॥
દુર્યોધન રાજા હોય એવું સ્થળ આ આખી પૃથ્વીમાં નથી; તેથી પાંડવો જ્યાં જાય છે ત્યાં આપણે સૌ સારી રીતે જઈએ.
3.1.18
सानुक्रोशा महात्मानो विजितेन्द्रियशत्रवः ।
हीमन्तः कीर्तिमन्तश्च धर्माचारपरायणाः ॥ ३.१.१८ ॥
કરુણાવાળા, મહાત્મા, ઇન્દ્રિયરૂપી શત્રુઓને જીતનારા, લજ્જાશીલ, કીર્તિવાન અને ધર્માચરણમાં તત્પર.
3.1.19
एवमुक्त्वाऽनुजग्मुस्ते पाण्डवांस्तान्समेत्य च ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे तान्कुन्तीमाद्रिनन्दनान् ॥ ३.१.१९ ॥
આમ કહીને તેઓ પાંડવોની પાછળ ગયા, તેમને મળીને બધાએ હાથ જોડીને કુંતીના તે આદ્રિનંદનો સાથે વાત કરી.
3.1.20
क्वगमिष्यथ भद्रंवस्त्यक्त्वाऽस्मान्दुःखभागिनः ।
वयमप्यनुयास्यामो यत्र यूयं गमिष्यथ ॥ ३.१.२० ॥
તમે ક્યાં જશો? તમારું કલ્યાણ થાઓ! દુઃખના ભાગીદાર એવા અમને છોડીને; તમે જ્યાં જશો ત્યાં અમે પણ તમારી પાછળ જઈશું.
3.1.21
अधर्मेण जिताञ्श्रुत्वा युष्मांस्त्यक्तघृणैः परैः ।
उद्विग्नाः स्मो भृशं सर्वे नास्मान्हातुमिहार्हथ ॥ ३.१.२१ ॥
અધર્મથી તમે નિર્દય શત્રુઓ દ્વારા જીતાયા છો એમ સાંભળીને અમે સૌ અત્યંત ઉદ્વિગ્ન છીએ; અહીં અમને છોડવું તમારા માટે યોગ્ય નથી.
3.1.22
भक्तानुरक्तान्सुहृदः सदा प्रियहिते रतान् ।
कुराजाघिष्ठिते राज्ये न विनश्येम सर्वशः ॥ ३.१.२२ ॥
ભક્ત, અનુરક્ત, સદા પ્રિય અને હિતમાં રત એવા હિતૈષી અમે, દુષ્ટ રાજાથી શાસિત રાજ્યમાં સંપૂર્ણપણે નાશ ન પામીએ.
3.1.23
श्रूयतां चाभिधास्यामो गुणदोषान्नरर्षभाः ।
शुभाशुभाधिवासेन संसर्गः कुरुते यथा ॥ ३.१.२३ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠો, સાંભળો; ગુણ-દોષોને અમે કહીશું—શુભ અને અશુભના નિવાસથી સંસર્ગ કેવી રીતે અસર કરે છે તે.
3.1.24
वस्त्रमापस्तिलान्भूमिं गन्धो वासयते यथा ।
पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः ॥ ३.१.२४ ॥
ફૂલોના નિવાસથી જેમ વસ્ત્ર, પાણી, તલ અને ભૂમિ સુગંધિત થાય છે, તેમ સંસર્ગથી જન્મેલા ગુણો પણ.
3.1.25
मोहजालस्य योनिर्हि मूढैरेव समागमः ।
अहन्यहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः ॥ ३.१.२५ ॥
મોહજાળનું મૂળ મૂઢોનો સંગ જ છે; અને ધર્મનું મૂળ દરરોજ સાધુઓનો સંગ છે.
3.1.26
तस्मात्प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च सुस्वभावैस्तपस्विभिः ।
सद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः ॥ ३.१.२६ ॥
તેથી શમપરાયણ લોકોએ પ્રાજ્ઞ, વૃદ્ધ, સુસ્વભાવી તપસ્વીઓ અને સજ્જનો સાથે સંસર્ગ કરવો જોઈએ.
3.1.27
येषां त्रीण्यवदातानि विद्या योनिश्च कर्म च ।
ते सेव्यास्तैः समास्याहि शास्त्रेभ्योपि गरीयसी ॥ ३.१.२७ ॥
જેમની પાસે વિદ્યા, જન્મ અને કર્મ એ ત્રણ શુદ્ધિઓ છે, તેઓ જ સેવનીય છે; તેમની સાથે સંગ કર, તે શાસ્ત્રો કરતાં પણ મહાન છે.
3.1.28
निरारम्भा ह्यपि वयं पुण्यशीलेषु साधुषु ।
पुण्यमेवाप्नुयामेह पापं पापोपसेवनात् ॥ ३.१.२८ ॥
અમે કર્મ ન આરંભીએ તો પણ પુણ્યશીલ સાધુઓ વચ્ચે અહીં પુણ્ય જ પામીશું; અને પાપીઓની સેવાથી પાપ જ પામીશું.
3.1.29
असतां दर्शनात्स्पर्शात्संजल्पाच्च सहासवात् ।
धर्माचाराः प्रहीयन्ते सिद्ध्यन्ति च न मानवाः ॥ ३.१.२९ ॥
અસત લોકોને જોવાથી, સ્પર્શથી, તેમની સાથે વાતચીતથી અને સાથે મદિરાપાનથી માણસોના ધર્માચાર ક્ષીણ થાય છે; અને તેઓ સિદ્ધિ પામતા નથી.
3.1.30
बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात् ।
मध्यमैर्मध्यतां याति श्रेष्ठैः श्रेष्ठत्वमाप्नुयुः ॥ ३.१.३० ॥
નીચ લોકોના સંગથી માણસોની બુદ્ધિ ક્ષીણ થાય છે; મધ્યમ લોકોથી તેઓ મધ્યમતા પામે છે, અને શ્રેષ્ઠ લોકોથી શ્રેષ્ઠતા પામે છે.
3.1.31
अनीचैर्नाप्यविषयैर्नाधर्मिष्ठैर्विशेषतः ।
ये गुणाः कीर्तिता लोके धर्मकामार्थसंभवाः।
लोकाचारेषु संभूता वेदोक्ताः शिष्टसंमताः ॥ ३.१.३१ ॥
નીચ, વિષયાસક્ત અને ખાસ કરીને અધર્મી લોકો સાથે ન રહેવાથી જગતમાં જે ગુણોની પ્રશંસા થાય છે, જે ધર્મ, કામ અને અર્થમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, લોકાચારમાં ઉદ્ભવ્યા, વેદોક્ત અને શિષ્ટોએ માન્ય કરેલા.
3.1.32
ते युष्मासु समस्ताश्च व्यस्ताश्चैवेह सद्गुणाः ।
इच्छामो गुणवन्मध्ये वस्तुं श्रेयोभिकाङ्क्षिणः ॥ ३.१.३२ ॥
તમારામાં સમગ્ર રીતે અને અલગ અલગ પણ રહેલા એ સદ્ગુણોની વચ્ચે, કલ્યાણની ઇચ્છા કરનારા અમે ગુણવાનોની વચ્ચે રહેવા ઇચ્છીએ છીએ.
3.1.33
धन्या वयं यदस्माकं स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः ।
असतोऽपि गुणानाहुर्ब्राह्मणप्रमुखाः प्रजाः ॥ ३.१.३३ ॥
સ્નેહ અને કરુણાથી બંધાયેલા આપણે ધન્ય છીએ; બ્રાહ્મણો જેમાં મોખરે છે એવી પ્રજા અસત્યમાં પણ ગુણ કહે છે.
3.1.34
तदहं भ्रातृसहितः सर्वान्विज्ञापयामि वः ।
नान्यथा तद्धि कर्तव्यमस्मत्स्नेहानुकम्पया ॥ ३.१.३४ ॥
તેથી હું ભાઈઓ સહિત તમને સૌને જણાવું છું; અમારા સ્નેહની કરુણાથી તે આ રીતે જ કરવું જોઈએ, બીજી રીતે નહીં.
3.1.35
भीष्मः पितामहो राजा विदुरो जननी च मे ।
सुहृज्जनश्च प्रायो मे नगरे नागसाह्वये ॥ ३.१.३५ ॥
પિતામહ ભીષ્મ, રાજા, વિદુર, મારી માતા, અને નાગસાહ્વય નગરમાં મારા મોટાભાગના હિતેચ્છુઓ.
3.1.36
ते त्वस्मद्धितकामार्थं पालनीयाः प्रयत्नतः ।
युष्माभिः सहिताः सर्वे शोकसंतापविह्वलाः ॥ ३.१.३६ ॥
તેઓ અમારા હિતની કામના કરનારા છે; તમારે સૌએ પ્રયત્નપૂર્વક તેમનું પાલન કરવું જોઈએ; તેઓ સૌ શોક અને સંતાપથી વિહ્વળ છે.
3.1.37
निवर्ततागता दूरं ममागमनकाङ्क्षिणः ।
स्वजने न्यासभूते मे कार्या स्नेहान्विता मतिः ॥ ३.१.३७ ॥
મારા આગમનની ઇચ્છાથી તમે દૂરથી આવ્યા છો; હવે પાછા જાઓ. મને થાપણ રૂપે સોંપાયેલા સ્વજનો પ્રત્યે મારી બુદ્ધિ સ્નેહભરી હોવી જોઈએ.
3.1.38
एतद्धि मम कार्याणां परमं हृदि संस्थितम् ।
कृता तेन तु तुष्टिर्मे सत्कारश्च भविष्यति ॥ ३.१.३८ ॥
મારી ફરજોમાં આ જ સર્વોચ્ચ છે, જે મારા હૃદયમાં સ્થિર છે. તેનાથી મને સંતોષ અને સન્માન મળશે.
3.1.39
तथानुमन्त्रितास्तेन धर्मराजेन ताः प्रजाः ।
चक्रुरार्तस्वरं घोरं हा राजन्निति दुःखिताः ॥ ३.१.३९ ॥
ધર્મરાજે આ રીતે વિદાય આપી ત્યારે તે પ્રજાજનો દુઃખી થઈ ભયંકર આર્ત સ્વરે 'હા રાજન્!' કહીને રડવા લાગ્યા.
3.1.40
गुणान्पार्थस्य संस्मृत्य दुःखार्ताः परमातुराः ।
अकामाः संन्यवर्तन्त समागम्याथ पाण्डवान् ॥ ३.१.४० ॥
અર્જુનના ગુણોનું સ્મરણ કરીને દુઃખથી પીડાયેલા અને અત્યંત વ્યાકુળ તેઓ, ઇચ્છા ન હોવા છતાં, પાંડવોને મળીને પાછા ફર્યા.
3.1.41
निवृत्तेषु तुं पौरेषु रथानास्थाय पाण्डवाः ।
आजग्मुर्जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम् ॥ ३.१.४१ ॥
નગરજનો પાછા ફર્યા પછી પાંડવો રથ પર બેસીને ગંગાતટે 'પ્રમાણ' નામના મહાવડવૃક્ષ પાસે આવ્યા.
3.1.42
ते तं दिषसशेषेण वटं गत्वा तु पाण्डवाः ।
ऊषुस्तां रजनीं वीराः संस्पृश्य सलिलं शुचि ॥ ३.१.४२ ॥
તે વીર પાંડવો દિવસના બાકીના ભાગમાં તે વડવૃક્ષ પાસે પહોંચ્યા, શુદ્ધ જળનો સ્પર્શ કરીને તે રાત્રિ ત્યાં જ રોકાયા.
3.1.43
उदकेनैव तां रात्रिमृषुस्ते दुःखकर्शिताः ।
अनुजग्मुश्च तत्रैतान्स्नेहात्केचिद्द्विजातयः ॥ ३.१.४३ ॥
દુઃખથી કૃશ થયેલા તેઓએ તે રાત્રિ માત્ર પાણી પીને વિતાવી; ત્યાં સ્નેહને કારણે કેટલાક દ્વિજાતિઓ (બ્રાહ્મણો) તેમની પાછળ ગયા.
3.1.44
साग्रयोऽनग्नयश्चैव सशिष्यगणबान्धवाः ।
स तैः परिवृतो राजा शुशुभे ब्रह्मवादिभिः ॥ ३.१.४४ ॥
અગ્રણી અને અગ્નિહોત્રી બ્રાહ્મણો પણ પોતાના શિષ્યો, સમૂહો અને સગાંઓ સહિત ત્યાં હતા; તે બ્રહ્મવાદી બ્રાહ્મણોથી ઘેરાયેલો રાજા શોભતો હતો.
3.1.45
तेषां प्रादुष्कृताग्नीनां मुहूर्ते रम्यदारुणे ।
ब्रह्मघोषपुरस्कारः संजल्पः समजायत ॥ ३.१.४५ ॥
અગ્નિ પ્રગટાવનારા તે બ્રાહ્મણોના, તે રમણીય છતાં ભયાનક મુહૂર્તે, બ્રહ્મઘોષને આગળ રાખીને વાતચીતનો સ્વર ઊઠ્યો.
3.1.46
राजानं तु कुरुश्रेष्ठं ते हंसमधुरस्वराः ।
आश्वासयन्तो विप्राग्र्याः क्षयां सर्वां व्यनोदयत् ॥ ३.१.४६ ॥
હંસ જેવા મધુર સ્વરવાળા તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ કુરુશ્રેષ્ઠ રાજાને આશ્વાસન આપતા આખી રાત વિતાવી.
3.1.47
राजा तु भ्रातृभिः सार्धं तथा सर्वैः सुहृद्गणैः ।
अशेत तां निशांराजन्दुःखशोकसमाहितः ॥ ३.१.४७ ॥
રાજા ભાઈઓ અને સર્વ સુહૃદજનો સાથે, દુઃખ-શોકમાં ડૂબેલો, હે રાજન્, તે રાત્રે સૂતો.