महाभारत · अध्याय 3.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः ।
धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निकृत्या द्विजसत्तम ॥ ३.१.१ ॥
नारायणाला, नराला आणि नरोत्तमाला नमस्कार करून, देवी सरस्वती आणि व्यास यांना नमस्कार करून, नंतर 'जय'चे पठण करावे. अशाप्रकारे द्यूतात पराभूत झालेले पार्थ, दुरात्मा धृतराष्ट्रपुत्रांनी व अमात्यांसह कपटाने कोपले. हे द्विजश्रेष्ठा!
3.1.2
श्राविताः परुषा वाचः सृजन्तीर्वैरमुत्तमम् ।
किमकुर्वत कौरव्या मम पूर्वपितामहाः ॥ ३.१.२ ॥
कठोर शब्द ऐकवले गेल्यावर, मोठे वैर निर्माण करीत असताना, माझ्या पूर्वपितामहांच्या, कौरवांनी काय केले?
3.1.3
कथं चैश्वर्यभूयिष्ठाः सहसा दुःखमेयुषः ।
वने विजह्रिरे पार्थाः शक्रप्रतिमतेजसः ॥ ३.१.३ ॥
ऐश्वर्याने परिपूर्ण असलेले, अचानक दुःखाला प्राप्त झालेले, इंद्रासमान तेजस्वी पार्थ वनात कसे विहरले?
3.1.4
के चैतानन्ववर्तन्त प्राप्तान्व्यसनमुत्तमम् ।
किमाचाराः किमाहाराः क्वच वासो महात्मनाम् ॥ ३.१.४ ॥
या महान संकटात सापडलेल्यांच्या मागे कोण गेले? त्या महात्म्यांचे आचरण कसे होते, आहार कसा होता, आणि निवास कुठे होता?
3.1.5
कथं द्वादश वर्षाणि वने तेषां महात्मनाम् ।
व्यतीयुर्ब्राह्मणश्रेष्ठ शूराणामनिवर्तिनाम् ॥ ३.१.५ ॥
हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, मागे न फिरणाऱ्या त्या महात्मा शूरांची बारा वर्षे वनात कशी गेली?
3.1.6
कथं च राजपुत्री सा प्रवरा सर्वयोषिताम् ।
पतिव्रता महाभागा सततं प्रियवादिनी ॥ ३.१.६ ॥
सर्व स्त्रियांत श्रेष्ठ, पतिव्रता, महाभाग्यवती आणि सदैव प्रिय बोलणारी ती राजकन्या कशी होती?
3.1.7
वनवासमदुःखार्हा दारुणं प्रत्यपद्यत ।
एतदाचक्ष्व मे सर्वं विस्तरेण तपोधन ॥ ३.१.७ ॥
दुःखास पात्र नसलेली ती भयंकर वनवास पावली. हे तपोधना, हे सर्व मला विस्ताराने सांगा.
3.1.8
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं भूरिद्रविणतेजसाम् ।
कथ्यमानं त्वया विप्र परं कौतूहलं हि मे ॥ ३.१.८ ॥
प्रचंड धन आणि तेज असलेल्या त्या सर्वांची कथा मला सर्व ऐकायची आहे. हे विप्रा, तुम्ही सांगत असलेले ते सर्व ऐकण्याची मला मोठी उत्सुकता आहे.
3.1.9
एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोयिताश्च दुरात्मभिः ।
धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निर्ययुर्गजसाह्वयात् ॥ ३.१.९ ॥
अशा प्रकारे द्यूतात हरलेले पांडव, दुरात्मे धृतराष्ट्रपुत्रांकडून पीडित होऊन, अमात्यांसह गजसाह्वयातून निघाले.
3.1.10
वर्धमानपुरद्वारादभिनिष्क्रम्य ते तदा ।
उदङ्मुखाः शस्त्रभृतः प्रययुः सह कृष्णया ॥ ३.१.१० ॥
वर्धमानपुराच्या द्वारातून बाहेर पडून ते तेव्हा उत्तराभिमुख, शस्त्र धारण करून, कृष्णेसह निघाले.
3.1.11
इन्द्रसेनादयश्चैतान्भृत्याः परिचतुर्दश ।
रथैरनुययुः शीघ्रैः स्त्रिय आदाय सर्वशः ॥ ३.१.११ ॥
इंद्रसेन आदी चौदा सेवक वेगवान रथांवरून यांच्या मागे गेले; सर्व स्त्रियांना सोबत घेऊन.
3.1.12
ततस्ते पुरुषव्याघ्रा रथानास्थाय भारत ।
ददृशुर्जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम् ॥ ३.१.१२ ॥
नंतर ते पुरुषव्याघ्र रथांवर आरूढ होऊन, हे भारता, गंगेच्या तीरावर प्रमाण नावाचा महावृक्ष पाहते झाले.
3.1.13
व्रजतस्तान्विदित्वा तु पौराः शोकाभिपीडिताः ।
गर्हयन्तोऽसकृद्भीष्मविदुरद्रोणगौतमान्।
ऊचुर्वै समयं कृत्वा समागम्य परस्परम् ॥ ३.१.१३ ॥
ते जात असलेले पाहून शोकाने पीडित झालेले नागरिक भीष्म, विदुर, द्रोण आणि गौतम यांची वारंवार निंदा करत एकमेकांना भेटून करार करून म्हणाले.
3.1.14
नेदमस्ति कुलं सर्वं न वयं नच नो गृहाः ।
यत्रदुर्योधनः पापः सौबलेयेन पालितः।
कर्णदुःशासनाद्यैश्च राज्यमेतच्चिकीर्षति ॥ ३.१.१४ ॥
हे संपूर्ण कुल नाही, आपणही नाही, आपली घरेही नाहीत — सौबलेय (शकुनि) याच्या आश्रयाने पापी दुर्योधन कर्ण, दुःशासन इत्यादींच्या साहाय्याने हे राज्य हडपू इच्छितो.
3.1.15
न तत्कुलं न चाचारो न धर्मोऽर्थः कुतः सुखम् ।
यत्र पापसहायोऽयं पापो राज्यं चिकीर्षति ॥ ३.१.१५ ॥
ते कुल नाही, आचार नाही, धर्म नाही, अर्थही नाही; पापी सहाय्यकांसह हा पापी जेथे राज्याची इच्छा करतो तेथे सुख कोठून?
3.1.16
दुर्योधनो गुरुद्वेषी त्यक्तधर्मः प्रियानृतः ।
अर्तलुब्धोऽभिमानी च नीचः प्रकृतिनिर्घृणः ॥ ३.१.१६ ॥
दुर्योधन गुरुद्वेषी, धर्माचा त्याग केलेला, असत्य प्रिय मानणारा, धनलोभी, अभिमानी, नीच आणि स्वभावाने निर्दय आहे.
3.1.17
नेयमस्ति मही कृत्स्ना यत्र दुर्योधनो नृपः ।
साधु गच्छामहे सर्वे यत्र गच्छन्ति पाण्डवाः ॥ ३.१.१७ ॥
दुर्योधन राजा असेल असे स्थान या संपूर्ण पृथ्वीवर नाही; म्हणून पांडव जेथे जात आहेत तेथेच आपण सर्वजण चांगल्या प्रकारे जाऊ.
3.1.18
सानुक्रोशा महात्मानो विजितेन्द्रियशत्रवः ।
हीमन्तः कीर्तिमन्तश्च धर्माचारपरायणाः ॥ ३.१.१८ ॥
दयाळू, महात्मे, इंद्रियरूपी शत्रूंवर विजय मिळवलेले, लज्जाशील, कीर्तिमान आणि धर्माचरणात तत्पर.
3.1.19
एवमुक्त्वाऽनुजग्मुस्ते पाण्डवांस्तान्समेत्य च ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे तान्कुन्तीमाद्रिनन्दनान् ॥ ३.१.१९ ॥
असे म्हणून ते पाण्डवांच्या मागोमाग गेले, त्यांना भेटून सर्वजण हात जोडून कुंतीच्या त्या आद्रिनंदनांशी बोलले.
3.1.20
क्वगमिष्यथ भद्रंवस्त्यक्त्वाऽस्मान्दुःखभागिनः ।
वयमप्यनुयास्यामो यत्र यूयं गमिष्यथ ॥ ३.१.२० ॥
तुम्ही कुठे जाल? तुमचे कल्याण असो! दुःखाचे भागीदार असलेल्या आम्हांला सोडून; तुम्ही जिथे जाल तिथे आम्हीही तुमच्यामागे जाऊ.
3.1.21
अधर्मेण जिताञ्श्रुत्वा युष्मांस्त्यक्तघृणैः परैः ।
उद्विग्नाः स्मो भृशं सर्वे नास्मान्हातुमिहार्हथ ॥ ३.१.२१ ॥
अधर्माने तुम्हांला निर्दय शत्रूंनी जिंकले आहे, असे ऐकून आम्ही सर्वजण अत्यंत उद्विग्न झालो आहोत; येथे आम्हांला सोडणे तुम्हांला योग्य नाही.
3.1.22
भक्तानुरक्तान्सुहृदः सदा प्रियहिते रतान् ।
कुराजाघिष्ठिते राज्ये न विनश्येम सर्वशः ॥ ३.१.२२ ॥
भक्त, अनुरक्त, सदैव प्रिय व हितात रत असलेले हितचिंतक आम्ही, दुष्ट राजाने शासित राज्यात पूर्णपणे नष्ट होऊ नये.
3.1.23
श्रूयतां चाभिधास्यामो गुणदोषान्नरर्षभाः ।
शुभाशुभाधिवासेन संसर्गः कुरुते यथा ॥ ३.१.२३ ॥
हे नरश्रेष्ठांनो, ऐका; गुणदोष आम्ही सांगतो—शुभ व अशुभाच्या वास्तव्याने संसर्ग कसा परिणाम करतो हे.
3.1.24
वस्त्रमापस्तिलान्भूमिं गन्धो वासयते यथा ।
पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः ॥ ३.१.२४ ॥
फुलांच्या वासाने जसे वस्त्र, पाणी, तीळ आणि भूमी सुगंधित होतात, तसेच संसर्गातून जन्मलेले गुणही.
3.1.25
मोहजालस्य योनिर्हि मूढैरेव समागमः ।
अहन्यहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः ॥ ३.१.२५ ॥
मोहजालाचे मूळ मूढांचा संग हेच आहे; आणि धर्माचे मूळ दररोज साधूंचा संग हेच आहे.
3.1.26
तस्मात्प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च सुस्वभावैस्तपस्विभिः ।
सद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः ॥ ३.१.२६ ॥
म्हणून शमपरायण लोकांनी प्राज्ञ, वृद्ध, सुस्वभावी तपस्वी आणि सज्जन यांच्याशी संग करावा.
3.1.27
येषां त्रीण्यवदातानि विद्या योनिश्च कर्म च ।
ते सेव्यास्तैः समास्याहि शास्त्रेभ्योपि गरीयसी ॥ ३.१.२७ ॥
ज्यांच्याठ्या ठायी विद्या, जन्म आणि कर्म ही तीन शुद्धता आहेत, तेच सेवनीय आहेत; त्यांच्याशी संग कर, तो शास्त्रांपेक्षाही श्रेष्ठ आहे.
3.1.28
निरारम्भा ह्यपि वयं पुण्यशीलेषु साधुषु ।
पुण्यमेवाप्नुयामेह पापं पापोपसेवनात् ॥ ३.१.२८ ॥
आम्ही कर्म न आरंभले तरी पुण्यशील साधूंमध्ये इथे पुण्यच मिळवू; आणि पापी लोकांची सेवा केल्याने पापच मिळवू.
3.1.29
असतां दर्शनात्स्पर्शात्संजल्पाच्च सहासवात् ।
धर्माचाराः प्रहीयन्ते सिद्ध्यन्ति च न मानवाः ॥ ३.१.२९ ॥
दुष्टांना पाहण्याने, स्पर्श केल्याने, त्यांच्याशी बोलण्याने आणि त्यांच्यासोबत मद्यपान केल्याने माणसांचे धर्माचार ढासळतात; ते सिद्धीही मिळवत नाहीत.
3.1.30
बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात् ।
मध्यमैर्मध्यतां याति श्रेष्ठैः श्रेष्ठत्वमाप्नुयुः ॥ ३.१.३० ॥
नीच लोकांच्या संगतीने माणसांची बुद्धी क्षीण होते; मध्यमांमुळे ते मध्यम स्थिती प्राप्त करतात, आणि श्रेष्ठांमुळे श्रेष्ठत्व मिळवतात.
3.1.31
अनीचैर्नाप्यविषयैर्नाधर्मिष्ठैर्विशेषतः ।
ये गुणाः कीर्तिता लोके धर्मकामार्थसंभवाः।
लोकाचारेषु संभूता वेदोक्ताः शिष्टसंमताः ॥ ३.१.३१ ॥
नीच, विषयासक्त आणि विशेषतः अधार्मिक लोकांच्या सहवासात न राहिल्याने जगात ज्या गुणांची प्रशंसा होते, जे धर्म, काम आणि अर्थ यांपासून उत्पन्न होतात, लोकाचारात निर्माण झाले, वेदांत सांगितले आणि शिष्टांनी मान्य केले ते गुण.
3.1.32
ते युष्मासु समस्ताश्च व्यस्ताश्चैवेह सद्गुणाः ।
इच्छामो गुणवन्मध्ये वस्तुं श्रेयोभिकाङ्क्षिणः ॥ ३.१.३२ ॥
तुमच्यामध्ये संपूर्णपणे आणि वेगवेगळेही असलेल्या त्या सद्गुणांच्या मध्ये, कल्याणाची इच्छा करणारे आम्ही गुणवानांमध्ये राहू इच्छितो.
3.1.33
धन्या वयं यदस्माकं स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः ।
असतोऽपि गुणानाहुर्ब्राह्मणप्रमुखाः प्रजाः ॥ ३.१.३३ ॥
स्नेह आणि करुणेने बद्ध आपण धन्य आहोत; ब्राह्मण ज्यांच्या अग्रभागी आहेत अशी प्रजा असत्यांमध्येही गुण सांगते.
3.1.34
तदहं भ्रातृसहितः सर्वान्विज्ञापयामि वः ।
नान्यथा तद्धि कर्तव्यमस्मत्स्नेहानुकम्पया ॥ ३.१.३४ ॥
म्हणून मी भावांसह आपणा सर्वांना कळवतो; आमच्या स्नेहाच्या अनुकंपेने ते असेच केले पाहिजे, अन्यथा नाही.
3.1.35
भीष्मः पितामहो राजा विदुरो जननी च मे ।
सुहृज्जनश्च प्रायो मे नगरे नागसाह्वये ॥ ३.१.३५ ॥
पितामह भीष्म, राजा, विदुर, माझी माता, आणि नागसाह्वय नगरातील माझे बहुतेक हितचिंतक.
3.1.36
ते त्वस्मद्धितकामार्थं पालनीयाः प्रयत्नतः ।
युष्माभिः सहिताः सर्वे शोकसंतापविह्वलाः ॥ ३.१.३६ ॥
ते आमच्या हितकामनेचे आहेत; तुम्ही सर्वांनी प्रयत्नपूर्वक त्यांचे पालन केले पाहिजे; ते सर्व शोक आणि संतापाने व्याकुळ झाले आहेत.
3.1.37
निवर्ततागता दूरं ममागमनकाङ्क्षिणः ।
स्वजने न्यासभूते मे कार्या स्नेहान्विता मतिः ॥ ३.१.३७ ॥
माझ्या आगमनाची इच्छा धरून तुम्ही दूरवरून आला आहात; आता परत जा. माझ्याकडे न्यास म्हणून सोपवलेल्या स्वजनांविषयी माझी बुद्धी स्नेहाने भरलेली असावी.
3.1.38
एतद्धि मम कार्याणां परमं हृदि संस्थितम् ।
कृता तेन तु तुष्टिर्मे सत्कारश्च भविष्यति ॥ ३.१.३८ ॥
माझ्या कर्तव्यांमध्ये हेच सर्वश्रेष्ठ आहे, जे माझ्या हृदयात स्थिर आहे. त्याने मला समाधान आणि सन्मान मिळेल.
3.1.39
तथानुमन्त्रितास्तेन धर्मराजेन ताः प्रजाः ।
चक्रुरार्तस्वरं घोरं हा राजन्निति दुःखिताः ॥ ३.१.३९ ॥
धर्मराजाने अशा प्रकारे निरोप दिल्यावर ती प्रजा दुःखी होऊन भयंकर आर्त स्वराने 'हा राजा!' असे म्हणत आक्रोश करू लागली.
3.1.40
गुणान्पार्थस्य संस्मृत्य दुःखार्ताः परमातुराः ।
अकामाः संन्यवर्तन्त समागम्याथ पाण्डवान् ॥ ३.१.४० ॥
अर्जुनाचे गुण आठवून दुःखाने व्याकूळ झालेले ते, मन नसतानाही पांडवांना भेटून परत फिरले.
3.1.41
निवृत्तेषु तुं पौरेषु रथानास्थाय पाण्डवाः ।
आजग्मुर्जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम् ॥ ३.१.४१ ॥
नगरवासी परत गेल्यावर पांडव रथांवर आरूढ होऊन गंगेच्या तीरावरील 'प्रमाण' नावाच्या महान वटवृक्षाजवळ आले.
3.1.42
ते तं दिषसशेषेण वटं गत्वा तु पाण्डवाः ।
ऊषुस्तां रजनीं वीराः संस्पृश्य सलिलं शुचि ॥ ३.१.४२ ॥
ते वीर पांडव दिवसाच्या उरलेल्या भागात त्या वटवृक्षापाशी पोहोचले, पवित्र जलाला स्पर्श करून त्या रात्री तेथेच राहिले.
3.1.43
उदकेनैव तां रात्रिमृषुस्ते दुःखकर्शिताः ।
अनुजग्मुश्च तत्रैतान्स्नेहात्केचिद्द्विजातयः ॥ ३.१.४३ ॥
दुःखाने कृश झालेल्या त्यांनी ती रात्र केवळ पाण्यावर काढली; तेथे स्नेहामुळे काही द्विजाती (ब्राह्मण) त्यांच्या मागोमाग आले.
3.1.44
साग्रयोऽनग्नयश्चैव सशिष्यगणबान्धवाः ।
स तैः परिवृतो राजा शुशुभे ब्रह्मवादिभिः ॥ ३.१.४४ ॥
अग्रणी व अग्निहोत्री ब्राह्मणही आपल्या शिष्यगण व नातेवाइकांसह होते; त्या ब्रह्मवादी ब्राह्मणांनी वेढलेला राजा शोभून दिसला.
3.1.45
तेषां प्रादुष्कृताग्नीनां मुहूर्ते रम्यदारुणे ।
ब्रह्मघोषपुरस्कारः संजल्पः समजायत ॥ ३.१.४५ ॥
अग्नी प्रज्वलित करणाऱ्या त्या ब्राह्मणांच्या, त्या रम्य परंतु भयानक मुहूर्तावर, ब्रह्मघोषाला पुढे ठेवून संभाषणाचा सूर उमटला.
3.1.46
राजानं तु कुरुश्रेष्ठं ते हंसमधुरस्वराः ।
आश्वासयन्तो विप्राग्र्याः क्षयां सर्वां व्यनोदयत् ॥ ३.१.४६ ॥
हंसासारख्या मधुर स्वरांच्या त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी कुरुश्रेष्ठ राजाला धीर देत संपूर्ण रात्र घालवली.
3.1.47
राजा तु भ्रातृभिः सार्धं तथा सर्वैः सुहृद्गणैः ।
अशेत तां निशांराजन्दुःखशोकसमाहितः ॥ ३.१.४७ ॥
राजा बंधूंसह व सर्व हितचिंतकांसह, दुःख व शोकात बुडालेला, हे राजन्, त्या रात्री निजला.