Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.113

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.113.1

इहागतो जटिलो ब्रह्मचारी ।
न वै ह्रस्वो नातिदीर्घो मनस्वी।
सुवर्णवर्णः कमलायताक्षः ।
सुतः सुराणामवि शोभमानः ॥ ३.११३.१ ॥

यहाँ एक जटाधारी ब्रह्मचारी आया है। वह न छोटा है न बहुत लंबा, मनस्वी है; सुनहरे रंग का, कमल-जैसी आँखों वाला, देवताओं के पुत्र जैसा शोभायमान है।

3.113.2

समृद्धरूपः सवितेव दीप्तः ।
सुश्लक्ष्णवाक्कृष्णतारश्चकोरात्।
नीलाः प्रसन्नाश्च जटाः सुगन्धा ।
हिरण्यरज्जुग्रथिताः सुदीर्घाः ॥ ३.११३.२ ॥

समृद्ध रूप वाला, सविता के समान दीप्त; मधुर वाणी, चकोर जैसे काली पुतलियों वाला; उसकी नीली, स्वच्छ, सुगंधित जटाएँ स्वर्णिम डोरियों से बँधी हुई बहुत लंबी हैं।

3.113.3

आधारभूतः पुनरस्य कण्ठे ।
विभ्राजते विद्युदिवान्तरिक्षे।
द्वौ चास् पिण्डावधरेण कण्ठा-
दजातरोमौ सुमनोहरौ च ॥ ३.११३.३ ॥

उसके कंठ के नीचे फिर एक आधार-सा (भाग) अंतरिक्ष में बिजली की तरह चमकता है; और कंठ के नीचे उसके दो पिंड हैं, बिना रोएँ के, अत्यंत मनोहर।

3.113.4

विलग्नमध्यश्च स नाभिदेशे ।
कटिश्च तस्यातिकृतप्रमाणा।
तथाऽस् चीरान्तरतः प्रभाति ।
हिरण्मयी मेखला मे यथेयम् ॥ ३.११३.४ ॥

उसका मध्य भाग पतला है और नाभि के स्थान पर वह (पतला है); उसका कटि-भाग भी अत्यंत सुडौल है। इसी प्रकार उसके वस्त्र के भीतर से स्वर्णमयी मेखला चमकती है, जैसे मेरी यह (मेखला) है।

3.113.5

अन्यच्च तस्याद्भुतदर्शनीयं ।
विकूजितं पादयोः संप्रभाति।
पाण्योश्च तद्वत्स्वनवन्निबद्धौ ।
कलापकावक्षमाला यथेयम् ॥ ३.११३.५ ॥

और उसके पैरों में एक अद्भुत, देखने योग्य झंकार शोभित होती है; उसी प्रकार हाथों में भी ध्वनि करते हुए दो गुच्छे बँधे हैं, जैसे यह अक्षमाला है।

3.113.6

विचेष्टमानस्य च तस्य तानि ।
कूजन्ति हंसाः सरसीव मत्ताः।
चीराणि तस्याद्भुतदर्शनानि ।
नेमानि तद्वन्मम रूपवन्ति ॥ ३.११३.६ ॥

उसके चलने-फिरने पर वे (वस्त्र) ऐसे बोलते हैं जैसे सरोवर में मदमस्त हंस कूजते हैं; उसके वस्त्र अद्भुत दिखते हैं, मेरे ये (वस्त्र) वैसे सुंदर नहीं हैं।

3.113.7

वक्रं च तस्याद्भुतदर्सनीयं ।
प्रव्याहृतं ह्लादयतीव चेतः।
पिंस्कोकिलस्येव च तस्य वाणि ।
तां शृण्वतो मे व्यथितोऽन्तरात्मा ॥ ३.११३.७ ॥

उसका मुख अद्भुत और दर्शनीय है; उसकी वाणी के उच्चारण मन को मानो आनंद देते हैं, जैसे नर कोयल की (मधुर) ध्वनि। उसकी वह वाणी सुनते हुए मेरा अंतरात्मा व्याकुल हो जाता है।

3.113.8

यथा वनं माधवमासिमध्ये ।
समीरीतं श्वसनेनेव भाति।
तथा स भात्युत्तमपुण्यगन्धी ।
निषेव्यमाणः पवनेन तात ॥ ३.११३.८ ॥

जैसे वैशाख मास में वन बीच में वायु से हिलाया गया शोभता है, वैसे ही वह उत्तम पुण्य-गंध वाला (पुरुष) शोभता है; हे तात, वायु से सेवित होकर (वह शोभा पाता है)।

3.113.9

सुसंवताश्चापि जटा विभक्ता ।
द्वैधीकृता भातिललाटदेशे।
कर्णौ च चित्रैरिव चक्रवाकैः ।
समावृतौ तस्य सुरूपवद्भिः ॥ ३.११३.९ ॥

उसकी जटाएँ सुंदर ढंग से बँधी और बाँटी हुई हैं, माथे पर दो भागों में बँटी हुई शोभा देती हैं; और उसके कान सुंदर रूप वाले, चित्रित चक्रवाकों जैसे (आभूषणों) से ढके हुए हैं।

3.113.10

तथा फलं वृत्तमथो विचित्रं ।
समाहतं पाणिना दक्षिणेन।
तद्भूमिमासाद्य पुनःपुनश्च ।
समुत्पतत्यद्भुतरूपमुच्चैः ॥ ३.११३.१० ॥

उसी प्रकार वह गोल और विचित्र फल दाहिने हाथ से मारा गया, वह भूमि तक पहुँचकर बार-बार अद्भुत रूप से ऊँचा उछलता है।

3.113.11

तच्चाभिहत्वा परिवर्ततेऽसौ ।
वातेरितो वृक्ष इवावघूर्णम्।
तं प्रेक्षतः पुत्रमिवामराणां ।
प्रीतिः परा तात रतिश्च जाता ॥ ३.११३.११ ॥

उसे मारकर वह घूमता है, हवा से हिलाए गए वृक्ष की तरह चक्कर खाता हुआ। उसे देखते हुए, मानो वह देवताओं का पुत्र हो, हे तात, मुझे परम प्रीति और आनंद उत्पन्न हुआ।

3.113.12

स मे समाश्लिष्य पुनः शरीरं ।
जटासु गृह्याभ्यवनाम्य वक्रम्।
वक्रेण वक्रं प्रणिधाय शब्दं ।
चकार तन्मेऽजनयत्प्रहर्षम् ॥ ३.११३.१२ ॥

उसने मुझे फिर से शरीर से लिपटा लिया, मेरी जटाओं को पकड़कर मुख झुकाया; मुख से मुख सटाकर उसने ध्वनि की, और उससे मेरे भीतर हर्ष उत्पन्न हुआ।

3.113.13

न चापि पाद्यं बहुमन्यतेऽसौ ।
फलानि चेमानि मया हृतानि।
एवंव्रतोस्मीति च मामवोच-
त्फलानि चान्यानि नवान्यदान्मे ॥ ३.११३.१३ ॥

वह पाद्य (पैर धोने का जल) को भी आदर नहीं देता, और ये फल मेरे द्वारा लिए गए हैं। 'मैं ऐसे व्रत वाला हूँ' — यह कहकर उसने मुझसे कहा, और मुझे अन्य नए फल भी दिए।

3.113.14

मयोपयुक्तानि फलानि यानि ।
नेमानि तुल्यानि रसेन तेषाम्।
न चापि तेषां त्वगियं यथैषां ।
साराणि नैषामिव सन्ति तेषाम् ॥ ३.११३.१४ ॥

मेरे द्वारा जो फल खाए गए थे, उनके रस में ये फल उनके समान नहीं हैं। और उनकी त्वचा भी इनकी जैसी नहीं है; इनके सार भी उनके सार जैसे नहीं हैं।

3.113.15

तोयानि चैवातिरसानि मह्यं ।
प्रादात्म वै पातुमुदाररूपः।
पीत्वैव यान्यभ्यधिकः प्रहर्षो ।
ममाभवद्भूश्चलितेव चासीत् ॥ ३.११३.१५ ॥

उस उदाररूप ने मुझे पीने के लिए अत्यंत रसीले जल भी दिए। उन्हें पीकर मेरे भीतर अधिक हर्ष उत्पन्न हुआ, और पृथ्वी भी मानो हिल उठी।

3.113.16

इमानि चित्राणि च गन्धवन्ति ।
माल्यानि तस्योद्ग्रथितानि पट्टैः।
यानि प्रकीर्येह गतः स्वमेव ।
स आश्रमं तपसा द्योतमानः ॥ ३.११३.१६ ॥

ये विचित्र और सुगंधित मालाएँ हैं, जो वस्त्रों से गूँथी गई हैं, जिन्हें यहाँ बिखेरकर वह अपने ही आश्रम को चला गया, तप से दमकता हुआ।

3.113.17

गतेन तेनास्मिकृतो विचेता ।
गात्रं च मे संपरिदह्यतीव।
इच्छामि तस्यान्तिकमाशु गन्तुं ।
तं चेह नित्यं परिवर्तमानम् ॥ ३.११३.१७ ॥

उसके चले जाने से मैं व्याकुल हो गया हूँ, मेरा शरीर मानो सब ओर से जल रहा है। मैं शीघ्र उसके समीप जाना चाहता हूँ, जो यहाँ सदा विचरता रहता था।

3.113.18

गच्छामि तस्यान्तिकमेव तात ।
का नाम सा ब्रह्मचर्या च तस्य।
इच्छाम्यहं चरितुं तेन सार्धं ।
यथा तपः स चरत्यार्यधर्मा ॥ ३.११३.१८ ॥

हे तात, मैं अवश्य उसके समीप जाऊँगा। उसकी वह ब्रह्मचर्य क्या है? मैं उसके साथ वैसा ही तप करना चाहता हूँ, जैसा वह आर्यधर्मा तप करता है।

3.113.19

चर्तुं तथेच्छा हृदये ममास्ति ।
दुनोति चित्तं यदि तं न पश्ये ॥ ३.११३.१९ ॥

उसी प्रकार (तप) करने की इच्छा मेरे हृदय में है। यदि मैं उसे न देखूँ, तो मेरा चित्त पीड़ित होता है।