মহাভারত · অধ্যায় 3.151
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.151.1
एवमुक्तो महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान् ।
प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानसः ॥ ३.१५१.१ ॥
এইরূপ উক্ত হয়ে মহাবাহু, প্রতাপশালী ভীমসেন তখন প্রীতির সঙ্গে, হৃষ্টচিত্তে ভ্রাতাকে প্রণাম করলেন।
3.151.2
उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् ।
मत्तो धन्यतरो नास्ति यदार्यं दृष्टवानहम् ॥ ३.१५१.२ ॥
মধুর কণ্ঠে তিনি কপীশ্বর হনুমানকে বললেন, "আর্যকে দেখেছি বলে আমার চেয়ে ভাগ্যবান আর কেউ নেই।"
3.151.3
अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्च तव दर्शनात् ।
एतत्तु कृतमिच्छामि त्वयाऽऽर्येण प्रियं मम ॥ ३.१५१.३ ॥
আপনার দর্শনে আমার উপর মহা অনুগ্রহ ও তৃপ্তি এসেছে। হে আর্য, আপনি আমার জন্য এই প্রিয় কাজটি করুন, এই ইচ্ছা করি।
3.151.4
यत्त्वेतदासीत्प्लवतः सागरं मकरालयम् ।
रूपमप्रतिमं वीर तदिच्छामि नीरीक्षितुम् ॥ ३.१५१.४ ॥
হে বীর, মকরালয় সমুদ্র লাফিয়ে পার হওয়ার সময় আপনার যে অতুলনীয় রূপ ছিল, তা আমি সম্পূর্ণ দেখতে চাই।
3.151.5
एवं तुष्टो मभिष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचः ।
एवमुक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिरब्रवीत् ॥ ३.१५१.५ ॥
"এভাবে আমি তুষ্ট হব এবং আপনার বাক্যে শ্রদ্ধা রাখব।" এভাবে উক্ত হয়ে তেজস্বী হরি (হনুমান) হেসে বললেন।
3.151.6
न तच्छक्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केनचित् ।
कालावस्था तदा ह्यन्या वर्तते सा न सांप्रतम्।
ततोऽद्य दुष्करं द्रष्टुं मम रूपं नरोत्तम ॥ ३.१५१.६ ॥
"হে নরোত্তম, আমার সেই রূপ আপনি দেখতে পারবেন না, অন্য কেউও পারবে না। তখনকার কালের অবস্থা অন্যরকম ছিল, এখন তা নেই। তাই আজ আমার রূপ দেখা কঠিন।"
3.151.7
अन्यः कृतयुगे कालश्रेतायां द्वापरे परः ।
अयं प्रध्वंसनः कालो नाद्य तद्रूपमस्ति मे ॥ ३.१५१.७ ॥
কৃতযুগে কাল ছিল অন্য, ত্রেতায় ও দ্বাপরেও অন্য ছিল। এই কাল ধ্বংসকারী; তাই আজ আমার সেই রূপ নেই।
3.151.8
भूमिर्नद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवा महर्षयः ।
कालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगेयुगे ॥ ३.१५१.८ ॥
পৃথিবী, নদী, বৃক্ষ, পর্বত, সিদ্ধ, দেবতা ও মহর্ষিগণ — যুগে যুগে সব ভাব কালকেই অনুসরণ করে।
3.151.9
कालंकालं समासाद्य नराणां नरपुङ्गव ।
बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्युद्भवन्ति च ॥ ३.१५१.९ ॥
হে নরশ্রেষ্ঠ! কালে কালে মানুষের বল, দেহ ও প্রভাব হ্রাস পায় এবং আবার উদ্ভূত হয়।
3.151.10
तदलं बत तद्रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोद्वह ।
युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ३.१५१.१० ॥
তাই হে কুরুকুলের ধারক! সেই রূপ দেখা অনর্থক। আমি যুগকে অনুসরণ করি; কালকে অতিক্রম করা কঠিন।
3.151.11
युगसङ्ख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगेयुगे ।
धर्मकामार्थभावांश्च कर्मवीर्ये भवाभवौ ॥ ३.१५१.११ ॥
যুগের সংখ্যা বলুন, যুগে যুগে আচার বলুন, এবং ধর্ম, কাম, অর্থের ভাব, কর্ম ও বীর্য, উৎপত্তি ও বিনাশও বলুন।
3.151.12
हनूमानुवाच ।
कृतं नाम युगं श्रेष्ठं यत्रधर्मः सनातनः।
कृतमेव न कर्तव्यं तस्मिन्काले युगोत्तमे ॥ ३.१५१.१२ ॥
হনুমান বললেন: কৃত নামের যুগ শ্রেষ্ঠ, যেখানে সনাতন ধর্ম বিদ্যমান। সেই উত্তম যুগে কিছু করার প্রয়োজন হয় না।
3.151.13
न तत्र धर्माः सीदन्ति क्षीयन्ते न च वै प्रजाः ।
ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम् ॥ ३.१५१.१३ ॥
সেখানে ধর্ম ক্ষয় পায় না, প্রজারাও ক্ষীণ হয় না; তাই কালক্রমে সেই যুগ কৃতযুগ নামে গুণের খ্যাতি লাভ করল।
3.151.14
देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः ।
नासन्कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रयः ॥ ३.१५१.१४ ॥
হে তাত, কৃতযুগে দেবতা, দানব, গন্ধর্ব, যক্ষ, রাক্ষস ও নাগেরা ছিল না; তখন কেনাবেচাও ছিল না।
3.151.15
न सामऋग्यजुर्वर्णाः क्रिया नासीच्च मानवी ।
अभिध्याय फलं तत्र धर्मः संन्यास एव च ॥ ३.१५१.१५ ॥
সেখানে সাম, ঋক্, যজুর বর্ণ ছিল না, মানবিক ক্রিয়াও ছিল না; ফলের চিন্তাও ছিল না, ধর্মই ছিল সন্ন্যাস।
3.151.16
न तस्मिन्युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षयः ।
नासूया नापि रुदितं न दर्पो नापि वैकृतम् ॥ ३.१५१.१६ ॥
সেই যুগে ব্যাধি ছিল না, ইন্দ্রিয়ক্ষয়ও ছিল না; ঈর্ষা ছিল না, রোদনও ছিল না; দর্প ছিল না, বিকৃতিও ছিল না।
3.151.17
न विग्रहः कुतस्तन्द्री न द्वेषो न च पैशुनम् ।
न भयं नापि संतापो न चेर्ष्या न च मत्सरः ॥ ३.१५१.१७ ॥
সেখানে বিবাদ ছিল না, তখন আলস্য কোথা থেকে আসবে? দ্বেষও ছিল না, পরনিন্দাও ছিল না; ভয়ও ছিল না, সন্তাপও ছিল না; ঈর্ষাও ছিল না, মাৎসর্যও ছিল না।
3.151.18
ततः परमकं ब्रह्म सा गतिर्योगिनां परा ।
आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस्तदा ॥ ३.१५१.१८ ॥
তখন পরম ব্রহ্মই ছিল যোগীদের পরম গতি; আর সর্বভূতের আত্মা ছিলেন শুক্ল নারায়ণ।
3.151.19
ब्राह्मणआः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः ।
कृते युगे समभवन्स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥ ३.१५१.१९ ॥
কৃত যুগে ব্রাহ্মণ, ক্ষত্রিয়, বৈশ্য ও শূদ্র—সকল প্রজা কৃত-লক্ষণযুক্ত হয়ে নিজ নিজ কর্মে নিরত ছিল।
3.151.20
समाश्रयं समाचारं समज्ञानं च केवलम् ।
तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मानवाप्नुवन् ॥ ३.१५१.२० ॥
তখন সকল বর্ণের একই আশ্রয়, একই আচরণ ও সম্পূর্ণ একই জ্ঞান ছিল; সমান কর্ম করে তারা ধর্ম লাভ করত।
3.151.21
एकदेवसदायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रियाः ।
पृथग्धर्मास्त्वेकवेदा धर्ममेकमनुव्रताः ॥ ३.१५१.२१ ॥
তারা সর্বদা একই দেবতায় নিবিষ্ট থাকত; একই মন্ত্র ও বিধিতে কর্ম করত; ধর্ম ভিন্ন ভিন্ন হলেও বেদ ছিল এক; তারা একই ধর্ম অনুসরণ করত।
3.151.22
चातुराश्रम्ययुक्तेन कर्मणा कालयोगिना ।
अकामफलसंयोगात्प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥ ३.१५१.२२ ॥
চার আশ্রমের উপযুক্ত, কালানুসারী কর্মের দ্বারা, নিষ্কাম ফলযোগে তারা পরম গতি লাভ করত।
3.151.23
आत्मयोगसमायुक्तो धर्मोऽयं कृतलक्षणः ।
कृते युगे चतुष्पादश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतः ॥ ३.१५१.२३ ॥
আত্মযোগযুক্ত এই ধর্ম কৃত যুগে কৃত-লক্ষণযুক্ত, চতুষ্পাদ এবং চতুর্বর্ণের জন্য শাশ্বত ছিল।
3.151.24
कामः कामयमानेषु ब्राह्मणेषु तिरोहितः ।
एतत्कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम् ॥ ३.१५१.२४ ॥
কামনাকারী ব্রাহ্মণদের মধ্যেও কামনা অন্তর্হিত ছিল; একে কৃত যুগ বলা হয়, যা ত্রিগুণমুক্ত ছিল।
3.151.25
त्रेतामपि निबोध त्वं यस्मन्सत्रं प्रवर्तते ।
पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः ॥ ३.१५१.२५ ॥
যজ্ঞসত্র অনুষ্ঠিত হয় যে ত্রেতাযুগে, তাও জানো। সেখানে ধর্ম এক পাদ হ্রাস পায়, এবং অচ্যুত রক্তিমতা প্রাপ্ত হন।
3.151.26
सत्यप्रवृत्ताश्च नराः क्रिया धर्मपरायणाः ।
ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश्चविविधाः क्रियाः ॥ ३.१५१.२६ ॥
সত্যে নিবদ্ধ মানুষেরা, ধর্মপরায়ণ কর্মে রত। তখন যজ্ঞসমূহ অনুষ্ঠিত হয়, এবং বহুবিধ ধর্মক্রিয়া সম্পন্ন হয়।
3.151.27
त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोपगाः ।
प्रचलन्ति न वै धर्मात्तपोदानपरायणाः।
स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो नरास्त्रेतायुगेऽभवन् ॥ ३.१५१.२७ ॥
ত্রেতায় ভাবসংকল্পযুক্ত মানুষ, কর্ম ও দানের ফলপ্রাপ্ত। তারা ধর্ম থেকে বিচ্যুত হত না, তপস্যা ও দানে নিবেদিত থাকত। ত্রেতাযুগে মানুষ নিজ ধর্মে স্থিত, কর্মপরায়ণ ছিল।
3.151.28
द्वापरे च युगे धर्मो द्विभागो नः प्रवर्तते ।
विष्णुर्वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च ॥ ३.१५१.२८ ॥
দ্বাপর যুগে আমাদের জন্য ধর্ম দুই ভাগে প্রবর্তিত হয়। বিষ্ণু পীতবর্ণ প্রাপ্ত হন, এবং বেদ চতুর্ধা হয়।
3.151.29
ततोऽन्ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथा परे ।
द्विवेदाश्चैकवेदाश्चाप्यनृचश्च तथा परे ॥ ३.१५१.२९ ॥
তারপর কেউ চার বেদের, কেউ তিন বেদের, অন্যেরা দুই বেদের, এক বেদের, এবং ঋক্বিহীনও হয়।
3.151.30
एवं शास्त्रेषु भिननेषु बहुधा नीयते क्रिया ।
तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा ॥ ३.१५१.३० ॥
এইভাবে শাস্ত্রসমূহ বিভক্ত হলে কর্ম বহুভাবে পরিচালিত হয়। তপস্যা ও দানে নিয়োজিত হলেও প্রজা রাজসিক হয়ে ওঠে।
3.151.31
एकवेदस्य चाज्ञानाद्वेदास्ते बहवः कृताः ।
सत्यस्य चेह विभ्रंशात्सत्ये कश्चिदवस्थितः ॥ ३.१५१.३१ ॥
এক বেদের অজ্ঞানতায় সেই বেদগুলি বহু করা হয়েছে; আর এখানে সত্যের বিনাশে সত্যে কেবল কেউ একজনই স্থির রয়েছে।
3.151.32
सत्यात्प्रच्यवमानानां व्याघयो बहवोऽभवन् ।
कामाश्चोपद्रवाश्चैव तदा वै दैवकारिताः ॥ ३.१५१.३२ ॥
সত্য থেকে যারা বিচ্যুত হয়েছিল তাদের উপর বহু ব্যাধি দেখা দিল; তখন কামনা ও উপদ্রবও দৈবের দ্বারা সৃষ্ট হয়েছিল।
3.151.33
यैरर्द्यभानाः सुभृशं तपस्तप्यन्ति मानवाः ।
कामकामाः स्वर्गकामा यज्ञांस्तन्वन्ति चापरे ॥ ३.१५१.३३ ॥
যার দ্বারা অত্যন্ত পীড়িত হয়ে মানুষ তপস্যা করে — কেউ কামনার জন্য, কেউ স্বর্গকামনায়; আবার অন্যরা যজ্ঞ সম্পাদন করে।
3.151.34
एवं द्वापरमासाद्य प्रजाः क्षीयन्त्यधर्मतः ।
पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः ॥ ३.१५१.३४ ॥
এইভাবে দ্বাপর যুগে এসে প্রজারা অধর্মে ক্ষয় পায়; হে কৌন্তেয়, কলিযুগে ধর্ম একটিমাত্র পাদে দাঁড়িয়ে আছে।
3.151.35
तामसं युगमासाद्य कृष्णो भवति केशवः ।
वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास्तथा ॥ ३.१५१.३५ ॥
তামস যুগে পৌঁছে কৃষ্ণ (কালো) কেশব হন; বেদাচার শান্ত হয়ে যায়, এবং ধর্ম, যজ্ঞ ও ক্রিয়াও তেমনই শান্ত হয়।
3.151.36
ईतयो व्याधयस्तन्द्री दोषाः क्रोधादयस्तथा ।
उपद्रवाः प्रवर्तन्ते आधयो व्याधयस्तथा ॥ ३.१५१.३६ ॥
ঈতি (দুর্ভিক্ষ, মহামারী প্রভৃতি উপদ্রব), ব্যাধি, আলস্য, ক্রোধ প্রভৃতি দোষ এবং উপদ্রব দেখা দেয়; তেমনই মানসিক যন্ত্রণা ও শারীরিক রোগও।
3.151.37
युगेष्वावर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनः ।
धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः ॥ ३.१५१.३७ ॥
যুগগুলি আবর্তিত হলে ধর্ম আবার পিছিয়ে যায়। ধর্ম পিছিয়ে গেলে লোকও আবার পিছিয়ে যায়।
3.151.38
लोके क्षीणे क्षयं यानति भावा लोकप्रवर्तकाः ।
युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते ॥ ३.१५१.३८ ॥
লোক ক্ষীণ হলে লোক-পরিচালক ভাবগুলি ক্ষয়প্রাপ্ত হয়। যুগক্ষয়ে উদ্ভূত ধর্ম ও প্রার্থনাগুলি বিকৃত হয়।
3.151.39
एतत्कलियुगं नाम अचिराद्यत्प्रवर्तते ।
युगानुवर्तनं त्वेतत्कुर्वन्ति चिरजीविनः ॥ ३.१५१.३९ ॥
এটিই কলিযুগ নামে যুগ, যা শীঘ্রই আসবে। যুগের অনুবর্তন এটিই; দীর্ঘজীবীরা এটি করেন।
3.151.40
यच्च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम ।
अनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः ॥ ३.१५१.४० ॥
হে শত্রুদমন, আমাকে জানার ব্যাপারে তোমার যে কৌতূহল, আর অনর্থক বিষয়ে জ্ঞানী মানুষের যে ভাব—
3.151.41
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
युगसङ्ख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्नुहि गम्यताम् ॥ ३.१५१.४१ ॥
তুমি আমাকে যা জিজ্ঞাসা করছ, সবই তোমাকে বলা হলো। হে মহাবাহো, যুগসংখ্যা বলা হলো। কল্যাণ লাভ করো; এখন যাও।