महाभारत · अध्याय 3.151
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.151.1
एवमुक्तो महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान् ।
प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानसः ॥ ३.१५१.१ ॥
असे सांगितल्यावर महाबाहू, प्रतापी भीमसेनाने प्रेमाने, आनंदित मनाने भावाला नमस्कार केला.
3.151.2
उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् ।
मत्तो धन्यतरो नास्ति यदार्यं दृष्टवानहम् ॥ ३.१५१.२ ॥
मृदु वाणीने त्याने कपीश्वर हनुमानाला म्हटले, "आर्याचे दर्शन झाले म्हणून माझ्याहून धन्य कोणी नाही."
3.151.3
अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्च तव दर्शनात् ।
एतत्तु कृतमिच्छामि त्वयाऽऽर्येण प्रियं मम ॥ ३.१५१.३ ॥
आपल्या दर्शनाने माझ्यावर मोठी कृपा झाली आणि तृप्ती लाभली. हे आर्या, माझे हे प्रिय कार्य आपण करावे अशी माझी इच्छा आहे.
3.151.4
यत्त्वेतदासीत्प्लवतः सागरं मकरालयम् ।
रूपमप्रतिमं वीर तदिच्छामि नीरीक्षितुम् ॥ ३.१५१.४ ॥
हे वीरा, मकरांचे आलय असलेला समुद्र आपण उड्डाण करून ओलांडत असताना जे अतुलनीय रूप होते, ते मला पूर्णपणे पाहायचे आहे.
3.151.5
एवं तुष्टो मभिष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचः ।
एवमुक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिरब्रवीत् ॥ ३.१५१.५ ॥
"असा मी संतुष्ट होईन आणि आपल्या शब्दांवर श्रद्धा ठेवीन." असे म्हटल्यावर तेजस्वी हरी (हनुमान) हसून म्हणाला.
3.151.6
न तच्छक्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केनचित् ।
कालावस्था तदा ह्यन्या वर्तते सा न सांप्रतम्।
ततोऽद्य दुष्करं द्रष्टुं मम रूपं नरोत्तम ॥ ३.१५१.६ ॥
"हे नरोत्तमा, माझे ते रूप तुला पाहणे शक्य नाही, इतर कोणालाही शक्य नाही. तेव्हाची कालस्थिती वेगळी होती, ती आता नाही. म्हणून आज माझे रूप पाहणे कठीण आहे."
3.151.7
अन्यः कृतयुगे कालश्रेतायां द्वापरे परः ।
अयं प्रध्वंसनः कालो नाद्य तद्रूपमस्ति मे ॥ ३.१५१.७ ॥
कृतयुगात काळ वेगळा होता, त्रेता आणि द्वापरातही वेगळा होता. हा काळ विनाशकारी आहे; म्हणून आज माझे ते रूप नाही.
3.151.8
भूमिर्नद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवा महर्षयः ।
कालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगेयुगे ॥ ३.१५१.८ ॥
पृथ्वी, नद्या, वृक्ष, पर्वत, सिद्ध, देव आणि महर्षी — युगायुगात सर्व भाव काळाचे अनुसरण करतात.
3.151.9
कालंकालं समासाद्य नराणां नरपुङ्गव ।
बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्युद्भवन्ति च ॥ ३.१५१.९ ॥
हे नरश्रेष्ठा! काळाकाळाने माणसांचे बल, शरीर आणि प्रभाव घटतात आणि पुन्हा उदयाला येतात.
3.151.10
तदलं बत तद्रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोद्वह ।
युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ३.१५१.१० ॥
म्हणून हे कुरुकुलाचा भार वाहणाऱ्या! ते रूप पाहणे व्यर्थ आहे. मी युगाचे अनुसरण करतो; काळाला ओलांडणे कठीण आहे.
3.151.11
युगसङ्ख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगेयुगे ।
धर्मकामार्थभावांश्च कर्मवीर्ये भवाभवौ ॥ ३.१५१.११ ॥
युगांची संख्या सांगा, युगायुगातील आचार सांगा, आणि धर्म, काम, अर्थ यांचे भाव, कर्म व वीर्य, उत्पत्ती व नाश हेही सांगा.
3.151.12
हनूमानुवाच ।
कृतं नाम युगं श्रेष्ठं यत्रधर्मः सनातनः।
कृतमेव न कर्तव्यं तस्मिन्काले युगोत्तमे ॥ ३.१५१.१२ ॥
हनुमान म्हणाला: कृत नावाचे युग श्रेष्ठ आहे, जेथे सनातन धर्म आहे. त्या उत्तम युगात काही करणे आवश्यक नसते.
3.151.13
न तत्र धर्माः सीदन्ति क्षीयन्ते न च वै प्रजाः ।
ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम् ॥ ३.१५१.१३ ॥
तेथे धर्म ढासळत नाहीत, प्रजाही क्षीण होत नाही; म्हणून कालांतराने त्या युगाला कृतयुग हे नाव आणि गुणवत्ता प्राप्त झाली.
3.151.14
देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः ।
नासन्कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रयः ॥ ३.१५१.१४ ॥
हे तात, कृतयुगात देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि नाग नव्हते; त्या काळी खरेदी-विक्रीही नव्हती.
3.151.15
न सामऋग्यजुर्वर्णाः क्रिया नासीच्च मानवी ।
अभिध्याय फलं तत्र धर्मः संन्यास एव च ॥ ३.१५१.१५ ॥
तेथे साम, ऋक, यजुर्वेदांचे वर्ण नव्हते, मानवी कर्मही नव्हते; फलाचे ध्यान नव्हते, धर्मच संन्यास होता.
3.151.16
न तस्मिन्युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षयः ।
नासूया नापि रुदितं न दर्पो नापि वैकृतम् ॥ ३.१५१.१६ ॥
त्या युगात रोग नव्हते, इंद्रियांचा क्षयही नव्हता; असूया नव्हती, रडणेही नव्हते; गर्व नव्हता, विकृतीही नव्हती.
3.151.17
न विग्रहः कुतस्तन्द्री न द्वेषो न च पैशुनम् ।
न भयं नापि संतापो न चेर्ष्या न च मत्सरः ॥ ३.१५१.१७ ॥
तेथे कलह नव्हता, मग आळस कोठून असणार? द्वेष नव्हता, चहाडीही नव्हती; भय नव्हते, संतापही नव्हता; ईर्ष्या नव्हती, मत्सरही नव्हता.
3.151.18
ततः परमकं ब्रह्म सा गतिर्योगिनां परा ।
आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस्तदा ॥ ३.१५१.१८ ॥
तेव्हा परम ब्रह्मच योग्यांची परम गती होती; आणि सर्व भूतांचा आत्मा शुक्ल नारायण होता.
3.151.19
ब्राह्मणआः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः ।
कृते युगे समभवन्स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥ ३.१५१.१९ ॥
कृत युगात ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे सर्व लोक कृत लक्षणांनी युक्त होऊन आपापल्या कर्मात निरत होते.
3.151.20
समाश्रयं समाचारं समज्ञानं च केवलम् ।
तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मानवाप्नुवन् ॥ ३.१५१.२० ॥
त्या वेळी सर्व वर्णांना एकच आश्रय, एकच आचार आणि पूर्णपणे एकच ज्ञान होते; समान कर्म करून ते धर्म प्राप्त करीत.
3.151.21
एकदेवसदायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रियाः ।
पृथग्धर्मास्त्वेकवेदा धर्ममेकमनुव्रताः ॥ ३.१५१.२१ ॥
ते नेहमी एकाच देवतेशी युक्त असत; एकाच मंत्र व विधीने कर्म करीत; धर्म वेगळे असले तरी वेद एकच होता; ते एकाच धर्माचे पालन करीत.
3.151.22
चातुराश्रम्ययुक्तेन कर्मणा कालयोगिना ।
अकामफलसंयोगात्प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥ ३.१५१.२२ ॥
चार आश्रमांना योग्य, काळानुरूप कर्माने, निष्काम फलयोगाने ते परम गती प्राप्त करीत.
3.151.23
आत्मयोगसमायुक्तो धर्मोऽयं कृतलक्षणः ।
कृते युगे चतुष्पादश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतः ॥ ३.१५१.२३ ॥
आत्मयोगाने युक्त हा धर्म कृत युगात कृत लक्षणांचा, चार पायांचा आणि चातुर्वर्ण्यासाठी शाश्वत होता.
3.151.24
कामः कामयमानेषु ब्राह्मणेषु तिरोहितः ।
एतत्कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम् ॥ ३.१५१.२४ ॥
इच्छा करणाऱ्या ब्राह्मणांमध्येही काम लपलेला असे; याला कृत युग म्हणतात, जे त्रिगुणरहित होते.
3.151.25
त्रेतामपि निबोध त्वं यस्मन्सत्रं प्रवर्तते ।
पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः ॥ ३.१५१.२५ ॥
यज्ञसत्रे चालतात त्या त्रेतायुगालाही जाणून घे. तेथे धर्म एक पाद कमी होतो आणि अच्युत तांबूस रंग धारण करतात.
3.151.26
सत्यप्रवृत्ताश्च नराः क्रिया धर्मपरायणाः ।
ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश्चविविधाः क्रियाः ॥ ३.१५१.२६ ॥
सत्यात स्थिर असलेले मानव, धर्मपरायण कर्मे करणारे. तेव्हा यज्ञ चालतात, आणि विविध धर्मक्रिया घडतात.
3.151.27
त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोपगाः ।
प्रचलन्ति न वै धर्मात्तपोदानपरायणाः।
स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो नरास्त्रेतायुगेऽभवन् ॥ ३.१५१.२७ ॥
त्रेतायुगात भावसंकल्प असलेले लोक, कर्म व दानाचे फल मिळवणारे. ते धर्मापासून ढळत नसत, तप व दानात तत्पर. त्रेतायुगात माणसे स्वधर्मात स्थिर, कर्मवान झाली.
3.151.28
द्वापरे च युगे धर्मो द्विभागो नः प्रवर्तते ।
विष्णुर्वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च ॥ ३.१५१.२८ ॥
द्वापार युगात आमच्यासाठी धर्म दोन भागांत प्रवर्तित होतो. विष्णू पिवळा रंग धारण करतात, आणि वेद चार प्रकारचा होतो.
3.151.29
ततोऽन्ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथा परे ।
द्विवेदाश्चैकवेदाश्चाप्यनृचश्च तथा परे ॥ ३.१५१.२९ ॥
मग काही चार वेदांचे, काही तीन वेदांचे, इतर दोन वेदांचे, एक वेदाचे, आणि ऋचाहीन असेही होतात.
3.151.30
एवं शास्त्रेषु भिननेषु बहुधा नीयते क्रिया ।
तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा ॥ ३.१५१.३० ॥
अशा प्रकारे शास्त्रे भिन्न झाल्यावर कर्म अनेक प्रकारे चालवले जाते. तप व दानात प्रवृत्त असूनही प्रजा राजसी होते.
3.151.31
एकवेदस्य चाज्ञानाद्वेदास्ते बहवः कृताः ।
सत्यस्य चेह विभ्रंशात्सत्ये कश्चिदवस्थितः ॥ ३.१५१.३१ ॥
एका वेदाच्या अज्ञानामुळे ते वेद पुष्कळ केले गेले; आणि येथे सत्याच्या नाशामुळे सत्यामध्ये कोणीतरी एकच स्थिर राहिला आहे.
3.151.32
सत्यात्प्रच्यवमानानां व्याघयो बहवोऽभवन् ।
कामाश्चोपद्रवाश्चैव तदा वै दैवकारिताः ॥ ३.१५१.३२ ॥
सत्यापासून च्युत झालेल्यांना पुष्कळ व्याधी झाल्या; तेव्हा कामना आणि उपद्रवही दैवाने निर्माण केले गेले.
3.151.33
यैरर्द्यभानाः सुभृशं तपस्तप्यन्ति मानवाः ।
कामकामाः स्वर्गकामा यज्ञांस्तन्वन्ति चापरे ॥ ३.१५१.३३ ॥
ज्यांच्यामुळे अत्यंत पीडित होऊन मानव तप करतात — कोणी कामनेसाठी, कोणी स्वर्गाच्या इच्छेने; आणि इतर यज्ञ करतात.
3.151.34
एवं द्वापरमासाद्य प्रजाः क्षीयन्त्यधर्मतः ।
पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः ॥ ३.१५१.३४ ॥
अशा प्रकारे द्वापर युग आल्यावर प्रजा अधर्माने क्षीण होतात; हे कौन्तेया, कलियुगात धर्म एकाच पादावर उभा आहे.
3.151.35
तामसं युगमासाद्य कृष्णो भवति केशवः ।
वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास्तथा ॥ ३.१५१.३५ ॥
तामस युगात पोहोचल्यावर कृष्ण (काळा) केशव होतो; वेदाचार शमतात, आणि धर्म, यज्ञ व क्रिया हीही शांत होतात.
3.151.36
ईतयो व्याधयस्तन्द्री दोषाः क्रोधादयस्तथा ।
उपद्रवाः प्रवर्तन्ते आधयो व्याधयस्तथा ॥ ३.१५१.३६ ॥
ईती (दुष्काळ, महामारी इत्यादी उपद्रव), व्याधी, आळस, क्रोध इत्यादी दोष आणि उपद्रव उत्पन्न होतात; तसेच मानसिक वेदना आणि शारीरिक रोगही.
3.151.37
युगेष्वावर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनः ।
धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः ॥ ३.१५१.३७ ॥
युगे फिरत असताना धर्म पुन्हा मागे सरतो. धर्म मागे सरला की लोकही पुन्हा मागे सरतो.
3.151.38
लोके क्षीणे क्षयं यानति भावा लोकप्रवर्तकाः ।
युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते ॥ ३.१५१.३८ ॥
लोक क्षीण झाला की लोकाला चालविणारे भाव नाशास जातात. युगक्षयामुळे निर्माण होणारे धर्म आणि प्रार्थना विकृत होतात.
3.151.39
एतत्कलियुगं नाम अचिराद्यत्प्रवर्तते ।
युगानुवर्तनं त्वेतत्कुर्वन्ति चिरजीविनः ॥ ३.१५१.३९ ॥
हे कलियुग नावाचे युग आहे, जे लवकरच येते. युगाचे अनुसरण हेच आहे; चिरंजीव लोक हे करतात.
3.151.40
यच्च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम ।
अनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः ॥ ३.१५१.४० ॥
हे शत्रुदमना, माझे ज्ञान घेण्याविषयी तुला जी उत्सुकता आहे, आणि निरर्थक गोष्टींत ज्ञानी पुरुषाचा भाव कोणता—
3.151.41
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
युगसङ्ख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्नुहि गम्यताम् ॥ ३.१५१.४१ ॥
तू मला जे विचारतोस ते सर्व तुला सांगितले आहे. हे महाबाहो, युगांची संख्या सांगितली. कल्याण प्राप्त कर; आता जा.