મહાભારત · અધ્યાય 3.151
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.151.1
एवमुक्तो महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान् ।
प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानसः ॥ ३.१५१.१ ॥
આમ કહેવાયેલા મહાબાહુ, પ્રતાપી ભીમસેને પ્રેમથી, હર્ષિત મનથી ભાઈને પ્રણામ કર્યા.
3.151.2
उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् ।
मत्तो धन्यतरो नास्ति यदार्यं दृष्टवानहम् ॥ ३.१५१.२ ॥
મધુર વાણીમાં તેણે કપીશ્વર હનુમાનને કહ્યું, "આર્યને જોયા છે તેથી મારા કરતાં ધન્ય કોઈ નથી."
3.151.3
अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्च तव दर्शनात् ।
एतत्तु कृतमिच्छामि त्वयाऽऽर्येण प्रियं मम ॥ ३.१५१.३ ॥
તમારા દર્શનથી મારા પર મોટી કૃપા અને તૃપ્તિ થઈ. હે આર્ય, તમે મારું આ પ્રિય કાર્ય કરો એવી ઇચ્છા છે.
3.151.4
यत्त्वेतदासीत्प्लवतः सागरं मकरालयम् ।
रूपमप्रतिमं वीर तदिच्छामि नीरीक्षितुम् ॥ ३.१५१.४ ॥
હે વીર, મકરોનું ધામ એવા સમુદ્રને તમે કૂદીને પાર કરતા હતા ત્યારે જે અનુપમ રૂપ હતું, તે હું સંપૂર્ણ જોવા ઇચ્છું છું.
3.151.5
एवं तुष्टो मभिष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचः ।
एवमुक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिरब्रवीत् ॥ ३.१५१.५ ॥
"આ રીતે હું સંતુષ્ટ થઈશ અને તમારાં વચનોમાં શ્રદ્ધા રાખીશ." આમ કહેવાયેલા તેજસ્વી હરિ (હનુમાન) હસીને બોલ્યા.
3.151.6
न तच्छक्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केनचित् ।
कालावस्था तदा ह्यन्या वर्तते सा न सांप्रतम्।
ततोऽद्य दुष्करं द्रष्टुं मम रूपं नरोत्तम ॥ ३.१५१.६ ॥
"હે નરોત્તમ, મારું તે રૂપ તમે જોઈ શકશો નહીં, બીજા કોઈથી પણ જોવાશે નહીં. ત્યારની કાળસ્થિતિ જુદી હતી, હવે તે નથી. તેથી આજે મારું રૂપ જોવું કઠિન છે."
3.151.7
अन्यः कृतयुगे कालश्रेतायां द्वापरे परः ।
अयं प्रध्वंसनः कालो नाद्य तद्रूपमस्ति मे ॥ ३.१५१.७ ॥
કૃતયુગમાં કાળ જુદો હતો, ત્રેતા અને દ્વાપરમાં પણ જુદો હતો. આ કાળ વિનાશક છે; તેથી આજે મારું એ રૂપ નથી.
3.151.8
भूमिर्नद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवा महर्षयः ।
कालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगेयुगे ॥ ३.१५१.८ ॥
પૃથ્વી, નદીઓ, વૃક્ષો, પર્વતો, સિદ્ધો, દેવો અને મહર્ષિઓ — યુગેયુગે સર્વ ભાવો કાળને અનુસરે છે.
3.151.9
कालंकालं समासाद्य नराणां नरपुङ्गव ।
बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्युद्भवन्ति च ॥ ३.१५१.९ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ! કાળે કાળે માણસોનું બળ, શરીર અને પ્રભાવ ઘટે છે અને ફરી ઊગે છે.
3.151.10
तदलं बत तद्रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोद्वह ।
युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ३.१५१.१० ॥
તેથી હે કુરુકુલનો ભાર વહેનારા! તે રૂપ જોવું વ્યર્થ છે. હું યુગને અનુસરું છું; કાળને ઓળંગવો કઠિન છે.
3.151.11
युगसङ्ख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगेयुगे ।
धर्मकामार्थभावांश्च कर्मवीर्ये भवाभवौ ॥ ३.१५१.११ ॥
યુગોની સંખ્યા કહો, યુગેયુગે આચાર કહો; ધર્મ, કામ, અર્થના ભાવો, કર્મ-વીર્ય, ઉત્પત્તિ અને વિનાશ પણ કહો.
3.151.12
हनूमानुवाच ।
कृतं नाम युगं श्रेष्ठं यत्रधर्मः सनातनः।
कृतमेव न कर्तव्यं तस्मिन्काले युगोत्तमे ॥ ३.१५१.१२ ॥
હનુમાન બોલ્યા: કૃત નામનો યુગ શ્રેષ્ઠ છે, જ્યાં સનાતન ધર્મ છે. તે ઉત્તમ યુગમાં કંઈ કરવાનું હોતું નથી.
3.151.13
न तत्र धर्माः सीदन्ति क्षीयन्ते न च वै प्रजाः ।
ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम् ॥ ३.१५१.१३ ॥
ત્યાં ધર્મો ક્ષીણ થતા નથી, પ્રજા પણ નાશ પામતી નથી; તેથી કાળક્રમે એ યુગ કૃતયુગ નામે ગુણપ્રસિદ્ધ થયું.
3.151.14
देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः ।
नासन्कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रयः ॥ ३.१५१.१४ ॥
હે તાત, કૃતયુગમાં દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને નાગ નહોતા; તે સમયે ખરીદ-વેચાણ પણ નહોતું.
3.151.15
न सामऋग्यजुर्वर्णाः क्रिया नासीच्च मानवी ।
अभिध्याय फलं तत्र धर्मः संन्यास एव च ॥ ३.१५१.१५ ॥
ત્યાં સામ, ઋક, યજુર્વેદના વર્ણો નહોતા, માનવ ક્રિયા પણ નહોતી; ફળનું ધ્યાન નહોતું, ધર્મ જ સંન્યાસ હતો.
3.151.16
न तस्मिन्युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षयः ।
नासूया नापि रुदितं न दर्पो नापि वैकृतम् ॥ ३.१५१.१६ ॥
તે યુગમાં રોગ નહોતા, ઇન્દ્રિયોનો ક્ષય પણ નહોતો; અસૂયા નહોતી, રુદન પણ નહોતું; અભિમાન નહોતું, વિકૃતિ પણ નહોતી.
3.151.17
न विग्रहः कुतस्तन्द्री न द्वेषो न च पैशुनम् ।
न भयं नापि संतापो न चेर्ष्या न च मत्सरः ॥ ३.१५१.१७ ॥
ત્યાં કલહ નહોતો, તો આળસ ક્યાંથી હોય? દ્વેષ નહોતો, ચાડી પણ નહોતી; ભય નહોતો, સંતાપ પણ નહોતો; ઈર્ષ્યા નહોતી, મત્સર પણ નહોતો.
3.151.18
ततः परमकं ब्रह्म सा गतिर्योगिनां परा ।
आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस्तदा ॥ ३.१५१.१८ ॥
ત્યારે પરમ બ્રહ્મ જ યોગીઓની પરમ ગતિ હતું; અને સર્વ ભૂતોનો આત્મા શુક્લ નારાયણ હતા.
3.151.19
ब्राह्मणआः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः ।
कृते युगे समभवन्स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥ ३.१५१.१९ ॥
કૃત યુગમાં બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો, વૈશ્યો અને શૂદ્રો, બધા કૃત લક્ષણોથી યુક્ત થઈ પોતપોતાના કર્મમાં લીન રહેતા હતા.
3.151.20
समाश्रयं समाचारं समज्ञानं च केवलम् ।
तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मानवाप्नुवन् ॥ ३.१५१.२० ॥
તે સમયે બધા વર્ણોને એક જ આશ્રય, એક જ આચાર અને સંપૂર્ણપણે એક જ જ્ઞાન હતું; સમાન કર્મો કરીને તેઓ ધર્મ પામતા.
3.151.21
एकदेवसदायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रियाः ।
पृथग्धर्मास्त्वेकवेदा धर्ममेकमनुव्रताः ॥ ३.१५१.२१ ॥
તેઓ હંમેશા એક જ દેવતામાં લીન રહેતા; એક જ મંત્ર અને વિધિથી કર્મ કરતા; ધર્મો જુદા હતા છતાં વેદ એક હતો; તેઓ એક જ ધર્મનું પાલન કરતા.
3.151.22
चातुराश्रम्ययुक्तेन कर्मणा कालयोगिना ।
अकामफलसंयोगात्प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥ ३.१५१.२२ ॥
ચાર આશ્રમોને યોગ્ય, કાળાનુસાર કર્મ વડે, નિષ્કામ ફળના યોગથી તેઓ પરમ ગતિ પામતા.
3.151.23
आत्मयोगसमायुक्तो धर्मोऽयं कृतलक्षणः ।
कृते युगे चतुष्पादश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतः ॥ ३.१५१.२३ ॥
આત્મયોગથી યુક્ત આ ધર્મ કૃત યુગમાં કૃત લક્ષણોવાળો, ચાર પગવાળો અને ચાતુર્વર્ણ્ય માટે શાશ્વત હતો.
3.151.24
कामः कामयमानेषु ब्राह्मणेषु तिरोहितः ।
एतत्कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम् ॥ ३.१५१.२४ ॥
ઇચ્છા રાખનારા બ્રાહ્મણોમાં પણ કામના છુપાયેલી રહેતી; આને કૃત યુગ કહે છે, જે ત્રિગુણરહિત હતો.
3.151.25
त्रेतामपि निबोध त्वं यस्मन्सत्रं प्रवर्तते ।
पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः ॥ ३.१५१.२५ ॥
યજ્ઞસત્રો ચાલે છે તે ત્રેતાયુગને પણ જાણ. ત્યાં ધર્મ એક પાદ ઘટે છે, અને અચ્યુત રક્તતા પામે છે.
3.151.26
सत्यप्रवृत्ताश्च नराः क्रिया धर्मपरायणाः ।
ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश्चविविधाः क्रियाः ॥ ३.१५१.२६ ॥
સત્યમાં સ્થિર મનુષ્યો, ધર્મપરાયણ ક્રિયાઓ કરનારા. ત્યારે યજ્ઞો પ્રવર્તે છે, અને વિવિધ ધર્મક્રિયાઓ થાય છે.
3.151.27
त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोपगाः ।
प्रचलन्ति न वै धर्मात्तपोदानपरायणाः।
स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो नरास्त्रेतायुगेऽभवन् ॥ ३.१५१.२७ ॥
ત્રેતામાં ભાવ-સંકલ્પવાળા લોકો, ક્રિયા અને દાનનું ફળ પામનારા. તેઓ ધર્મથી ચલિત થતા નહીં, તપ અને દાનમાં પરાયણ. ત્રેતાયુગમાં મનુષ્યો સ્વધર્મમાં સ્થિત, ક્રિયાવાન થયા.
3.151.28
द्वापरे च युगे धर्मो द्विभागो नः प्रवर्तते ।
विष्णुर्वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च ॥ ३.१५१.२८ ॥
દ્વાપર યુગમાં આપણા માટે ધર્મ બે ભાગમાં પ્રવર્તે છે. વિષ્ણુ પીતતા પામે છે, અને વેદ ચાર પ્રકારનો થાય છે.
3.151.29
ततोऽन्ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथा परे ।
द्विवेदाश्चैकवेदाश्चाप्यनृचश्च तथा परे ॥ ३.१५१.२९ ॥
પછી કેટલાક ચાર વેદવાળા, કેટલાક ત્રણ વેદવાળા, બીજા બે વેદવાળા, એક વેદવાળા, અને ઋચાહીન પણ હોય છે.
3.151.30
एवं शास्त्रेषु भिननेषु बहुधा नीयते क्रिया ।
तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा ॥ ३.१५१.३० ॥
આ રીતે શાસ્ત્રો ભિન્ન થતાં ક્રિયા અનેક રીતે ચલાવાય છે. તપ અને દાનમાં પ્રવૃત્ત હોવા છતાં પ્રજા રાજસી થાય છે.
3.151.31
एकवेदस्य चाज्ञानाद्वेदास्ते बहवः कृताः ।
सत्यस्य चेह विभ्रंशात्सत्ये कश्चिदवस्थितः ॥ ३.१५१.३१ ॥
એક વેદના અજ્ઞાનથી તે વેદો ઘણા બનાવાયા; અને અહીં સત્યના વિનાશથી સત્યમાં કોઈ એક જ સ્થિર રહ્યો છે.
3.151.32
सत्यात्प्रच्यवमानानां व्याघयो बहवोऽभवन् ।
कामाश्चोपद्रवाश्चैव तदा वै दैवकारिताः ॥ ३.१५१.३२ ॥
સત્યથી ચ્યુત થનારાઓને ઘણા રોગો થયા; તે સમયે કામનાઓ અને ઉપદ્રવો પણ દૈવે સર્જેલા હતા.
3.151.33
यैरर्द्यभानाः सुभृशं तपस्तप्यन्ति मानवाः ।
कामकामाः स्वर्गकामा यज्ञांस्तन्वन्ति चापरे ॥ ३.१५१.३३ ॥
જેનાથી અત્યંત પીડાયેલા મનુષ્યો તપ કરે છે — કોઈ કામનાવાળા, કોઈ સ્વર્ગકામી; અને બીજા યજ્ઞ કરે છે.
3.151.34
एवं द्वापरमासाद्य प्रजाः क्षीयन्त्यधर्मतः ।
पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः ॥ ३.१५१.३४ ॥
આ રીતે દ્વાપર યુગ આવતાં પ્રજાઓ અધર્મથી ક્ષીણ થાય છે; હે કૌંતેય, કલિયુગમાં ધર્મ એક જ પાદ પર ઊભો છે.
3.151.35
तामसं युगमासाद्य कृष्णो भवति केशवः ।
वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास्तथा ॥ ३.१५१.३५ ॥
તામસ યુગ પહોંચતાં કૃષ્ણ (કાળો) કેશવ થાય છે; વેદાચારો શમી જાય છે; એ જ રીતે ધર્મ, યજ્ઞ અને ક્રિયાઓ પણ શમી જાય છે.
3.151.36
ईतयो व्याधयस्तन्द्री दोषाः क्रोधादयस्तथा ।
उपद्रवाः प्रवर्तन्ते आधयो व्याधयस्तथा ॥ ३.१५१.३६ ॥
ઈતિ (દુષ્કાળ, મહામારી વગેરે ઉપદ્રવો), વ્યાધિઓ, આળસ, ક્રોધ વગેરે દોષો અને ઉપદ્રવો ઉત્પન્ન થાય છે; એ જ રીતે માનસિક પીડા અને શારીરિક રોગો પણ.
3.151.37
युगेष्वावर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनः ।
धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः ॥ ३.१५१.३७ ॥
યુગો ફરતા રહે ત્યારે ધર્મ ફરી પાછો હટી જાય છે. ધર્મ પાછો હટે ત્યારે લોક પણ ફરી પાછો હટી જાય છે.
3.151.38
लोके क्षीणे क्षयं यानति भावा लोकप्रवर्तकाः ।
युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते ॥ ३.१५१.३८ ॥
લોક ક્ષીણ થાય ત્યારે લોકને પ્રવર્તાવનારા ભાવો નાશ પામે છે. યુગક્ષયથી ઉત્પન્ન થતા ધર્મો અને પ્રાર્થનાઓ વિકૃત થાય છે.
3.151.39
एतत्कलियुगं नाम अचिराद्यत्प्रवर्तते ।
युगानुवर्तनं त्वेतत्कुर्वन्ति चिरजीविनः ॥ ३.१५१.३९ ॥
આ કલિયુગ નામનો યુગ છે, જે ટૂંક સમયમાં આવે છે. યુગનું અનુસરણ આ જ છે; ચિરંજીવીઓ તે કરે છે.
3.151.40
यच्च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम ।
अनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः ॥ ३.१५१.४० ॥
હે અરિંદમ, મને જાણવામાં તારું જે કુતૂહલ છે, અને નિરર્થક વિષયોમાં જાણકાર પુરુષનો ભાવ શું છે—
3.151.41
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
युगसङ्ख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्नुहि गम्यताम् ॥ ३.१५१.४१ ॥
તું મને જે પૂછે છે તે બધું તને કહેવાયું છે. હે મહાબાહો, યુગોની ગણતરી કહેવાઈ. કલ્યાણ પામ; હવે જા.