મહાભારત · અધ્યાય 3.183
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.183.1
भवानेतादृशो लोके वेदवेदाङ्गपारगः ।
ब्रूहि किं कुर्वतः कर्म भवेद्गतिरनुत्तमा ॥ ३.१८३.१ ॥
તમે જગતમાં વેદ અને વેદાંગોના પારંગત છો. કયું કર્મ કરવાથી ઉત્તમ ગતિ મળે તે કહો.
3.183.2
पात्रे दत्त्वा प्रियाण्युक्त्वा सत्यमुक्त्वा च भारत ।
अहिंसानिरतः स्वर्गं गच्छेदिति मतिर्मम ॥ ३.१८३.२ ॥
હે ભારત, યોગ્ય પાત્રને દાન આપીને, પ્રિય વચન બોલીને, સત્ય કહીને અને અહિંસામાં રત રહીને મનુષ્ય સ્વર્ગે જાય છે, એવો મારો મત છે.
3.183.3
दानाद्वा सर्प सत्याद्वा किमतो गुरु दृश्यते ।
अहिंसाप्रिययोश्चैव गुरुलाघवमुच्यताम् ॥ ३.१८३.३ ॥
હે સર્પ, દાનથી કે સત્યથી—આમાંથી શું વધુ ભારે દેખાય છે? અહિંસા અને પ્રિય વચનનું ગુરુ-લઘુત્વ કહો.
3.183.4
दानं च सत्यं तत्त्वं वा अहिंसा प्रियमेव च ।
एषां कार्यगरीयस्त्वाद्दृश्यते गुरुलाघवम् ॥ ३.१८३.४ ॥
દાન, સત્ય, તત્ત્વ, અહિંસા અને પ્રિય વચન—આમનાં કાર્યના મહત્ત્વને કારણે જ ગુરુ-લઘુત્વ દેખાય છે.
3.183.5
क्वचिद्दानप्रयोगाद्धि सत्यमेव विशिष्यते ।
सत्यवाक्याच्च राजेनद्र क्वचिद्दानं विशिष्यते ॥ ३.१८३.५ ॥
ક્યારેક દાનના પ્રયોગથી સત્ય જ શ્રેષ્ઠ ઠરે છે; હે રાજેન્દ્ર, ક્યારેક સત્યવચનથી દાન જ શ્રેષ્ઠ ઠરે છે.
3.183.6
एवमेव महेष्वास प्रियवाक्यान्महीपते ।
अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश्च प्रियमिष्यते ॥ ३.१८३.६ ॥
એ જ રીતે, હે મહાધનુર્ધર, હે મહીપતિ, પ્રિય વચનથી અહિંસા ભારે દેખાય છે; તેથી પ્રિય વચન પણ ઇચ્છનીય છે.
3.183.7
एवमेतद्भवेद्राजन्कार्यापेक्षमनन्तरम् ।
यदभिप्रेतमन्यत्ते ब्रूहि यावद्ब्रवीम्यहम् ॥ ३.१८३.७ ॥
એમ જ થશે, હે રાજન્; આ કાર્ય પર આધારિત છે. તારે બીજું કંઈ કહેવું હોય તો કહે, હું જેટલું કહી શકું તેટલું કહીશ.
3.183.8
कथं स्वर्गे गतिः सर्प कर्मणां च फलं ध्रुवम् ।
अशरीरस्य दृश्येत प्रब्रूहि विषयांश्च मे ॥ ३.१८३.८ ॥
હે સર્પ, સ્વર્ગમાં ગતિ કેવી, અને કર્મોનું ફળ નિશ્ચિત રીતે દેહરહિતને કેવી રીતે દેખાય? એ વિષયો પણ મને સમજાવ.
3.183.9
तिस्रो वै गतयो राजन्परिदृष्टाः स्वकर्मभिः ।
मानुषं स्वर्गवासश्च तिर्यग्योनिश्च तत्रिधा ॥ ३.१८३.९ ॥
હે રાજન્, પોતાનાં કર્મોથી ત્રણ ગતિઓ સ્પષ્ટ જોવામાં આવી છે: માનવ જન્મ, સ્વર્ગવાસ અને તિર્યગ્યોનિ. આ ત્રણ પ્રકારની છે.
3.183.10
तत्र वै मानुषाल्लोकाद्दानादिभिरनादिभिः ।
अहिंसार्थसमायुक्तैः कारणैः स्वर्गमश्नुते ॥ ३.१८३.१० ॥
ત્યાં, મનુષ્યલોકમાંથી, દાન વગેરેથી અને અહિંસાના હેતુથી યુક્ત કારણો દ્વારા મનુષ્ય સ્વર્ગ પામે છે.
3.183.11
विपरीतैश्च राजेन्द्र कारणैर्मानुषो भवेत् ।
तिर्यग्योनिस्तथा तात विशेषश्चात्र वक्ष्यते ॥ ३.१८३.११ ॥
હે રાજેન્દ્ર, વિપરીત કારણોથી મનુષ્ય (જન્મ) થાય છે; એ જ રીતે તિર્યગ્યોનિ પણ, હે તાત. અહીં વિશેષ ભેદ પણ કહેવાશે.
3.183.12
क्रामक्रोधसमायुक्तो हिंसालोभसमनवितः ।
मनुष्यत्वात्परिब्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रसूयते ॥ ३.१८३.१२ ॥
કામ-ક્રોધથી યુક્ત, હિંસા અને લોભથી સંપન્ન, મનુષ્યપણાથી ભ્રષ્ટ થયેલો તિર્યગ્યોનિમાં જન્મે છે.
3.183.13
तिर्यग्योन्याः पृथग्भावो मनुष्यार्थे विधीयते ।
गवादिभ्यस्तथाऽश्वेभ्यो देवत्वमपि दृश्यते ॥ ३.१८३.१३ ॥
તિર્યગ્યોનિઓની જુદી સ્થિતિ મનુષ્ય માટે વિહિત છે. ગાય વગેરેમાંથી તથા ઘોડાઓમાંથી પણ દેવત્વ દેખાય છે.
3.183.14
सोयमेता गतीस्तात जन्तुश्चरति कार्यवान् ।
निम्ने महति चात्मानमवस्थाप्य च वै नृप ॥ ३.१८३.१४ ॥
હે તાત, કર્મથી બંધાયેલો આ જીવ આ ગતિઓમાં વિચરે છે; હે રાજન્, નીચા અને ઊંચા સ્થાનમાં પોતાને સ્થાપિત કરીને.
3.183.15
जातो जातश्च बलवान्भुङ्क्ते नाम्नाऽथ देहवान् ।
फलार्थस्तात निष्पृक्तः प्रजालक्षणभावनः ॥ ३.१८३.१५ ॥
વારંવાર જન્મ લઈને બળવાન અને દેહધારી થઈને તે નામથી ભોગવે છે; હે તાત, ફળની ઇચ્છાવાળો હોવા છતાં તે અનાસક્ત રહે છે અને પ્રજાલક્ષણોની ભાવના રાખે છે.
3.183.16
शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयोः ।
तस्याधिष्ठानमव्यग्रो ब्रूहि सर्प यथातथम् ॥ ३.१८३.१६ ॥
શબ્દમાં, સ્પર્શમાં, રૂપમાં, તેમજ રસ અને ગંધમાં; તેનું અધિષ્ઠાન શું છે? હે સર્પ, શાંતિથી જેવું છે તેવું કહો.
3.183.17
किं न गृह्णासि विषयान्युगपत्त्वं महामते ।
एतावदुच्यतां चोक्तं सर्वं पन्नगसत्तम ॥ ३.१८३.१७ ॥
તું વિષયોને એકસાથે કેમ ગ્રહણ કરતો નથી? હે મહામતિ, આટલું કહેવાય; જે કંઈ કહેવાયું તે બધું, હે સર્પશ્રેષ્ઠ.
3.183.18
तदात्मद्रव्यमायुष्मन्देहसंश्रयणान्वितम् ।
करणाधिष्ठितं भोगानुपभुङ्क्ते यथाविथि ॥ ३.१८३.१८ ॥
તે આત્મદ્રવ્ય, હે દીર્ઘાયુ, દેહાશ્રયથી યુક્ત થઈને, ઇન્દ્રિયોમાં અધિષ્ઠિત રહીને, વિધિ પ્રમાણે ભોગ ભોગવે છે.
3.183.19
ज्ञानं चैवात्र बुद्धिश्च कमश्च भरतर्षभ ।
तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे ॥ ३.१८३.१९ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, અહીં જ્ઞાન, બુદ્ધિ અને કર્મ પણ છે. તેના ભોગાધિકરણનાં કરણોને મારી પાસેથી સમજ.
3.183.20
मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयानिमान् ।
विषयायतनत्वेन भूतात्मा क्षेत्रविष्ठितः ॥ ३.१८३.२० ॥
હે તાત, મનથી જ (જીવ) ક્રમશઃ આ વિષયોની આસપાસ ફરે છે. ક્ષેત્રમાં (દેહમાં) સ્થિત ભૂતાત્મા વિષયોનું આયતન બને છે.
3.183.21
तत्रचापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर्विधीयते ।
तस्माद्युगपदत्रास्य ग्रहणं नोपपद्यते ॥ ३.१८३.२१ ॥
હે નરવ્યાઘ્ર, ત્યાં પણ જીવનું મન (એક જ) નિયત છે. તેથી અહીં તેનું ગ્રહણ એકસાથે સંભવતું નથી.
3.183.22
स आत्मा पुरुषव्याघ्र भ्रुवोरन्तरमाश्रितः ।
बुद्धिं द्रव्येषु सृजति विविधेषु परावराम् ॥ ३.१८३.२२ ॥
હે પુરુષવ્યાઘ્ર, તે આત્મા ભ્રમરો વચ્ચે આશ્રિત રહીને વિવિધ દ્રવ્યોમાં ઉત્તમ અને નિમ્ન બુદ્ધિ ઉત્પન્ન કરે છે.
3.183.23
बुद्धेरुत्तरकालं च वेदना दृश्यते बुधैः ।
एष वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः ॥ ३.१८३.२३ ॥
બુદ્ધિ પછી જ્ઞાનીઓ દ્વારા વેદના દેખાય છે. હે રાજશાર્દૂલ, આ જ વિધિ ક્ષેત્રજ્ઞ-ભાવના ઉત્પન્ન કરે છે.
3.183.24
मनसश्चापि बुद्धेश्च ब्रूहि मे लक्षणं परम् ।
एतदध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते ॥ ३.१८३.२४ ॥
મન અને બુદ્ધિનું પરમ લક્ષણ મને કહો. અધ્યાત્મવિદોનું આ પરમ કર્તવ્ય વિધાન કરાયું છે.
3.183.25
बुद्धिरात्मानुगाऽतीव उत्पातेन विधीयते ।
तदाश्रिता हि सा ज्ञेया बुद्धिस्तस्यैषिणी भवेत् ॥ ३.१८३.२५ ॥
બુદ્ધિ આત્માનું અનુસરણ કરે છે; ઉત્પાતથી તે અત્યંત ઉત્પન્ન થાય છે. તેના પર આધારિત તરીકે તેને જાણવી; બુદ્ધિ તેની શોધ કરનારી હોય.
3.183.26
बुद्धिरुत्पद्यते कार्यान्मनस्तूत्पन्नमेव हि ।
बुद्धेर्गुणविधानेन मनस्तद्गुणवद्भवेत् ॥ ३.१८३.२६ ॥
બુદ્ધિ કર્મથી ઉત્પન્ન થાય છે; મન તો પહેલેથી ઉત્પન્ન થયેલું જ હોય છે. બુદ્ધિના ગુણવિધાનથી મન પણ તે ગુણોવાળું બને છે.
3.183.27
एतद्विशेषणं तात मनोबुद्ध्योर्मयेरितम् ।
त्वमप्यत्राभिसंबुद्धः कथं वा मन्यसे स्वयम् ॥ ३.१८३.२७ ॥
હે તાત, મન અને બુદ્ધિનું આ વિશેષ લક્ષણ મેં કહ્યું. આમાં તું પણ સારી રીતે જાગૃત છે; તું પોતે આને કેવી રીતે માને છે?
3.183.28
अहो बुद्धिमतांश्रेष्ठ शुभा बुद्धिरियं तव ।
विदितं वेदितव्यं ते कस्मान्नहुष पृच्छसि ॥ ३.१८३.२८ ॥
અહો! બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ! તારી આ બુદ્ધિ શુભ છે. જાણવા યોગ્ય તો તું જાણે જ છે; હે નહુષ, શા માટે પૂછે છે?
3.183.29
सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत्स्वर्गवासिनम् ।
एवमद्भुतकर्माणमिति मे संशयो महान् ॥ ३.१८३.२९ ॥
સર્વજ્ઞ એવા તને, સ્વર્ગવાસી એવા તને, મોહ કેવી રીતે પ્રવેશ્યો? આવા અદ્ભુત કર્મ કરનાર તારા વિશે મને આ મોટો સંશય છે.
3.183.30
सुप्रज्ञमपि चेच्छूरमृद्धिर्मोहयते नरम् ।
वर्तमानः सुखे सर्वो नावैतीति मतिर्मम ॥ ३.१८३.३० ॥
અત્યંત પ્રજ્ઞાવાન અને શૂર માણસને પણ સમૃદ્ધિ મોહમાં નાખે છે, તો સુખમાં રહેલો કોઈ પણ તે સમજતો નથી, એવો મારો મત છે.
3.183.31
सोहमैश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर ।
पतितः प्रतिसंबुद्धस्त्वां तु संबोधयाम्यहम् ॥ ३.१८३.३१ ॥
હું, ઐશ્વર્યના મોહથી મદમાં ડૂબેલો, હે યુધિષ્ઠિર, પડ્યો હતો; હવે ભાન આવતાં હું તમને જગાડું છું.
3.183.32
कृतंकार्यं महाराज त्वया मम परंतप ।
क्षीणः शाप सुकृच्छ्रो मे त्वया संभाष्य साधुना ॥ ३.१८३.३२ ॥
હે મહારાજ, હે શત્રુતાપન, તમે મારું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું; સાધુ એવા તમારી સાથે વાત કરીને મારો કઠિન શાપ ક્ષીણ થયો છે.
3.183.33
अहं हि दिवि दिव्येन विमानन चरन्पुरा ।
अभिमानेन मत्तः सन्कंचिन्नान्यमचिन्तयम् ॥ ३.१८३.३३ ॥
પહેલાં હું સ્વર્ગમાં દિવ્ય વિમાનમાં વિચરતો; અભિમાનથી મદમત્ત થઈને મેં બીજા કોઈનો વિચાર પણ ન કર્યો.
3.183.34
ब्रह्मर्षिदेघगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः ।
वरं मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः ॥ ३.१८३.३४ ॥
બ્રહ્મર્ષિઓ, દેવો, ગંધર્વો, યક્ષો, રાક્ષસો અને નાગો—ત્રણે લોકના સર્વ નિવાસીઓ મને વર આપતા.
3.183.35
चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते ।
तस्य तेजो हराम्याशु तद्धि दृष्टेर्बलं मम ॥ ३.१८३.३५ ॥
હે પૃથ્વીપતિ, હું મારી આંખે જે પ્રાણીને જોઉં છું, તેનું તેજ હું તરત હરી લઉં છું; કારણ કે દૃષ્ટિમાં જ મારું બળ છે.
3.183.36
ब्रह्मर्षीणां सरस्रं हि उवाह शिबिकां मम ।
कस मामपनयो राजन्भ्रंशयामास वै श्रियः ॥ ३.१८३.३६ ॥
બ્રહ્મર્ષિઓ મારી પાલખી ઊંચકતા; હે રાજન, મને દૂર કરીને મારી શ્રીમાંથી મને કોણે પાડ્યો?
3.183.37
तत्र ह्यगस्त्यः पादेन वहन्स्पृष्टो महामुनिः ।
अगस्त्येन ततोस्म्युक्तो ध्वंस सर्पेति वैरुषा ॥ ३.१८३.३७ ॥
ત્યાં મહામુનિ અગસ્ત્ય પાલખી ઉપાડતા હતા ત્યારે તેમણે પગથી મને સ્પર્શ કર્યો. ત્યારે અગસ્ત્યે ક્રોધે કહ્યું: 'હે સર્પ, પડ!'
3.183.38
ततस्तस्माद्विमानाग्र्यात्प्रच्युतश्च्युतलक्षणः ।
प्रपतन्बुबुधेऽऽत्मानं व्यालीभूतमधोमुखम् ॥ ३.१८३.३८ ॥
પછી તે શ્રેષ્ઠ વિમાનથી પડીને, પતનનાં લક્ષણો સાથે, પડતાં પડતાં મેં મને સર્પરૂપ અને અધોમુખ થયેલો જાણ્યો.
3.183.39
अयाचं तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदिति ।
प्रमादात्संप्रमूढस्य भगवन्क्षन्तुमर्हसि ॥ ३.१८३.३९ ॥
'શાપનો અંત થાઓ' એમ કહીને મેં તે બ્રાહ્મણની યાચના કરી. ભગવન્, પ્રમાદથી મોહિત થયેલા મને આપ ક્ષમા કરવા યોગ્ય છો.
3.183.40
ततः स मामुवाचेदं प्रपतन्तं कृपानवितः ।
युधिष्ठिरो धर्मराजः शापात्त्वां मोक्षयिष्यति ॥ ३.१८३.४० ॥
પછી પડતા એવા મને કૃપાથી ભરાઈને તેમણે કહ્યું: 'ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર તને આ શાપમાંથી મુક્ત કરશે.'
3.183.41
अभिमानस्य वै तस्य बलस्य च नराधिप ।
फले क्षीणे महाराज फलं पुण्यमवाप्स्यसि ॥ ३.१८३.४१ ॥
હે નરાધિપ, તેના અભિમાન અને બળનું ફળ ક્ષીણ થશે ત્યારે, હે મહારાજ, તું પુણ્યનું ફળ પામીશ.
3.183.42
ततो मे विस्मयो जातस्तद्दृष्ट्वा तपसो बलम् ।
ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाऽहमचूचुदम् ॥ ३.१८३.४२ ॥
પછી તે તપના બળ, બ્રહ્મ અને બ્રાહ્મણત્વને જોઈને મને આશ્ચર્ય થયું; જેના વડે મેં તને આ કહેવડાવ્યું.
3.183.43
सत्यं दमस्तपो योगमहिंसा ज्ञाननित्यता ।
साधकानि सतां पुंसां न जातिर्नकुलं नृप ॥ ३.१८३.४३ ॥
સત્ય, દમ, તપ, યોગ, અહિંસા અને જ્ઞાનમાં નિત્યતા — એ જ સત્પુરુષોનાં સાધનો છે; જન્મ કે કુળ નહીં, હે રાજન્.
3.183.44
अरिष्ट कएष ते भ्राता मुक्तो बीमो महाभुज ।
स्वस्ति तेऽस्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुनः ॥ ३.१८३.४४ ॥
અરિષ્ટ! આ તારો ભાઈ મહાબાહુ ભીમ મુક્ત થયો છે. મહારાજ, તારું કલ્યાણ થાઓ; હું હવે ફરી સ્વર્ગે જઈશ.
3.183.45
स चायं पुरुषव्याघ्र कालः पुण्य उपागतः ।
तदस्मात्कारणात्पार्थ कार्यं तन्मे महत्कृतम् ॥ ३.१८३.४५ ॥
હે પુરુષવ્યાઘ્ર! તે પુણ્ય સમય આવી પહોંચ્યો છે. તેથી, હે પાર્થ, મારું તે મહાન કાર્ય પૂર્ણ થયું છે.
3.183.46
ततस्तस्मिन्मुहूर्ते तु विमानं कामगामि वै ।
अवपातेन महता तत्रावाप तदुत्तमम् ॥ ३.१८३.४६ ॥
પછી તે ક્ષણે કામગામી વિમાન ઊતર્યું; ત્યાં મોટા અવતરણ સાથે તેણે તે ઉત્તમ વિમાન પ્રાપ્ત કર્યું.
3.183.47
इत्युक्त्वाऽऽजगरं देहं मुक्त्वा स नहुषो नृपः ।
दिव्यं वपुः समास्थाय गतस्त्रिदिवमेव ह ॥ ३.१८३.४७ ॥
એમ કહીને નહુષ રાજાએ અજગરનું શરીર છોડ્યું અને દિવ્ય રૂપ ધારણ કરીને સ્વર્ગે ગયો.
3.183.48
युधिष्ठिरोपि धर्मात्मा भ्रात्रा भीमेन संगतः ।
धौम्येन सहितः श्रीमानाश्रमं पुनरागमत् ॥ ३.१८३.४८ ॥
ધર્મતત્ત્વવાળો યુધિષ્ઠિર પણ ભાઈ ભીમ સાથે મળીને, ધૌમ્ય સાથે તે શ્રીમાન આશ્રમે ફરી આવ્યો.
3.183.49
ततो द्विजेभ्यः सर्वेभ्यः समेतेभ्यो यथातथम् ।
कथयामास तत्सर्वं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ३.१८३.४९ ॥
ત્યારે ભેગા થયેલા સર્વ બ્રાહ્મણોને ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે તે બધું યથાતથ કહી સંભળાવ્યું.
3.183.50
तच्छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे भ्रातरश्चास्य ते त्रयः ।
आसन्सुव्रीडिता राजन्द्रौपदी च यशस्विनी ॥ ३.१८३.५० ॥
તે સાંભળીને બધા બ્રાહ્મણો, તેના ત્રણેય ભાઈઓ અને યશસ્વિની દ્રૌપદી અતિશય શરમાયા, હે રાજન્.
3.183.51
ते तु सर्वेद्विजश्रेष्ठाः पाण्डवानां हितेप्सया ।
मैवमित्यब्रुवन्भीमं गर्हयन्तोऽस् साहसम् ॥ ३.१८३.५१ ॥
પરંતુ તે સર્વ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ પાંડવોના હિતની ઇચ્છાથી ભીમની નિંદા કરતાં કહ્યું, "એવું ન કર".
3.183.52
पाण्डवास्तु भयान्पुक्तं प्रेक्ष्य भीमं महाबलम् ।
हर्षमाहारयांचक्रुर्विजह्रुश्च मुदा युताः ॥ ३.१८३.५२ ॥
પરંતુ પાંડવો, ભયમુક્ત થયેલા મહાબલી ભીમને જોઈને હર્ષ પામ્યા અને આનંદથી વિહાર કરવા લાગ્યા.